زن در اسلام

زن در اسلام؛ منزلت انسانی و نقش‌های جنسیتی زنان از منظر دین اسلام.

با ظهور اسلام، تعریف جدیدی از زن ارائه شد و زنان در ردیف مردان، دارای ماهیت انسانی شناخته شدند. بر مبنای اهداف مترتب بر خلقت دوگانه زن و مرد، هرچند هویت‌های متفاوت جنسیتی و به‌تبع آن نظام‌های حقوقی و تکلیفی زنان و مردان تفاوت نسبی یافتند، اما تبعیض جنسیتی، نفی شده و نقش‌های جنسیتی بر بنیاد عدالت تعیین می‌شوند. رعایت نقش‌های جنسیتی نه‌تنها موجب آرامش در نهاد خانواده شده و مناسبات اجتماعی را متناسب با کرامت انسانی ساخت می‌بخشد که با پذیرفته شدن ارزش‌های نسبتاً متفاوت زنانه و مردانه، زمینه‌های رشد ظرفیت‌های زنانگی نیز تمهید می‌شوند.

آفرینش زن

بر مبنای آیات قرآن؛ آفرینش زن و مرد از یک گوهر است و هیچ‌کدام از این جهت مزیتی بر دیگری ندارد. همسر آدم از نوع خود او و هردو از حیث هستی دارای حقیقت انسانی یکسان بوده و همه زنان و مردان دیگر نیز از این دو، منشأ گرفته‌اند. هرچند هدف اصلی از آفرینش انسان قرب الهی است، اما خلقت دوگانه انسان در قامت زن و مرد ناظر به وظایف متقابل و نسبتاً متفاوتی است که دستگاه خلقت به‌عهده آنها نهاده است. مرد و زن هرکدام به‌تنهایی ناقص بوده و از مجموع آن‌دو، یگانه کامل به وجود می‌آید. زن به ظرافت گُل خلق شده و امانت الهی در دست مرد است. وقتی خدا، آدم و حوا را آفرید، آدم محبت به حوا را در خود یافت و خداوند با بیان این نکته که او همدم و مونس تو است، آدم حمد الهی را به‌جا آورد. زنان و مردان کارگزاران الهی در نظام آفرینش به‌منظور تولید و بازتولید نسل توحیدی در چارجوب روابط زناشویی هستند، در راستای تحقق این هدف، گرایش جنسی متقابل در وجود زنان و مردان تعبیه شده است که منجر به تشکیل خانواده و به دنبال آن آرامش و آسایش می‌شود. زن منبع آرامش و مرد عهده‌دار آسایش در نهاد خانواده هستند. از آن‌جایی‌که پایداری خانواده فراتر از گرایش غریزی، به نیروی اثرگذارتری نیازمند است، خدا پیوند زناشویی را بر بنیاد مودت و رحمت استوار می‌سازد، مودت انگیزه ارتباط در آغاز کار و دو سویه است، اما رحمت یک سویه و ایثارگرانه است.

منزلت انسانی زن

قرآن در آیه ۱۳ سوره حجرات به این نکته اشاره می‌کند که زنان و مردان هیچ فرقی در حقیقت انسانی نداشته و هر کدام از پدر و مادری از جنس بشر، متولد شده‌اند و هیچ‌کدام نمی‌توانند بر دیگری تکبر ورزیده، خود را از دیگران بهتر بشمارند، مگر به یک ملاک که آن هم اکتساب تقوا است. پسر و دختر، هر دو هدیه الهی هستند. زن و مرد هرچند هردو دارای منزلت انسانی مشترک بوده، آزاد و مستقل آفریده شده‌اند، اما هرکدام متناسب با جنسیت خویش، راه‌های نسبتاً متفاوتی برای ارتقای منزلت انسانی خود دارند. از منظر پیامبر اسلام؛ زن تجلی مهر الهی است که راه عبودیتش از مسیر همسری و مادری می‌گذرد. زن در موقعیت همسری از منزلتی برخوردار است که نشستن شوهر در کنار او نزد خدا محبوب‌تر از اعتکاف در مسجد رسول‌الله است و جبرئیل چنان سفارشی به پیامبر دربارهٔ زن‌ها می‌کند که گمان می‌شود حتی اُف گفتن به آنها نیز ممنوع است. جهاد زن، بارداری و خوب شوهرداری کردن است. منزلت مادر بالاتر از پدر است و درگرفتن هدیه از پدر، فرزند دختر مقدم بر فرزندان پسر است. دختر ریحانه الهی، با محبت و مونس آدمی است. زنان از حقوق غیر مشابه اما مساوی با مردان برخوردار بوده، حقوق زناشویی، آزادی بیان، فعالیت‌های سیاسی، مالکیت، مشارکت اجتماعی و تحصیل از حقوق مسلم زنان است.

نقش‌های زنانگی

زنان به‌لحاظ ساختار جسمی، دستگاه عاطفی و نیروهای ادراکی، تفاوت‌های جدی با مردان داشته و هرکدام دارای ظرفیت‌های متناسب با پایگاه‌ها و هنجارهای جنسیتی هستند که در دستگاه تکوین و نظام تشریع برای آنها تعیین شده است. مهم‌ترین نقش‌های جنسیتی زنان، وظایف همسری و مادری است. اسلام با حفظ حریم زن هرگز مخالف حضور زنان در جامعه نیست، شرط حضور آنها رعایت عفت و حجاب و اجتناب از محیط‌های ناسالم است. به دستور قرآن، زنان در معاشرت‌های اجتماعی باید با متانت عمل کرده و با عشوه سخن نگویند تا موجب انحراف افراد آسیب‌پذیر نشوند. اسلام با تشریع حجاب، می‌خواهد انواع التذاذهای جنسی در چارچوب ازدواج اختصاص یافته و فرهنگ عفاف در سطح جامعه تمهید و تقویت شود، لذا، خودنمایی زنان برای غیر شوهران‌شان تقبیح شده و تبرج آنها در حکم زنا دانسته می‌شود. زنان مانند مردان موظف هستند در مسائل امنیتی کشور فعال بوده و علیه نظام‌های طاغوتی مبارزه کنند.

الگوهای زنان متعالی

قرآن، آسیه همسر فرعون و مریم مادر عیسی را به‌عنوان الگوهای متعالی برای زنان و مردان معرفی می‌کند؛ آسیه نقش مهمی در حفظ جان موسی پیامبر الهی داشت. او محیط منحط و سلطه فرعونی را در کاخ فرعون می‌شکند و با ایمان راسخ در راه اعتقاداتش با جدیت مقاومت می‌کند تا این‌که به شهادت می‌رسد. مریم، بانوی برگزیدهٔ خدا، پاک و مطهر، بهترین زنان عصر خود، مظهر عفاف، الگوی مؤمنان، دختر عابد، بسیار راستگو و هم سخن با فرشتگان بود. همچنین قرآن از زنانی نام می‌برد که هرچند در ابعاد مختلف دارای صفات متعالی بودند، اما در هرکدام یکی از ویژگی‌های متعالی برجسته‌تر بوده است. حوا همسر آدم جلوه‌ای از ادب در توبه، مادر موسی تجلی ایمان و تسلیم، ملکه سبأ نمونه هوش و درایت بود که با حسن تدبیر و تصمیم درست سیاسی ملتی را از هلاکت رهانید و به رستگاری رساند. دختران شعیب، نماد حیا و عفت در متن مناسبات اجتماعی، خدیجه اولین زنی که با درایت و بلند نظری به پیامبر ایمان آورد، نمادی از بخشندگی و ایثار بود که همسرش پیامبر اسلام را از تهیدستی رهانید و ثروت فراوانش را برای ترویج و اعتلای اسلام هزینه کرد. این زنان دارای مقامات عالی بودند که در قرآن از آنها تمجید شده است و نشان‌دهنده توجه اسلام به منزلت زنان و نقش ویژه آنها در رستگاری انسان و جامعه بشری است.

زنان منحط در قرآن

در قرآن، همسران نوح و لوط به‌عنوان زنان منحط و نمونه برای مردم تبهکار مطرح شده‌اند. آنها همسران پیامبران الهی بودند، به رغم این‌که امکانات فراوانی برای رشد و تعالی معنوی‌شان فراهم بود اما کفران نعمت کرده، به پیامبران و پیام الهی آنها خیانت کردند. مراد از خیانت آنها هرگز انحراف از جاده عفت نبود، زیرا، بر مبنای معارف دینی، همسر هیچ پیامبری آلوده به بی‌عفتی نمی‌شود، خیانت آنها این بود که نه‌تنها همسران خوب و منشأ آرامش برای شوهران خود نبودند که آنها را آزار می‌دادند، الزامات عهد زناشویی را شکسته، برای دشمنان همسران خود جاسوسی کرده و اسرار خانواده و خانه‌های‌شان را افشا می‌کردند. یکی دیگر از زنانی که در قرآن مذمت شده است خواهر ابوسفیان همسر ابولهب است. او زن بخیل و نمامی بود که در عداوت شوهرش با پیامبر مشارکت داشت و به‌گونه‌های مختلف از جمله گذاشتن بوته‌های خار در مسیر راه می‌خواست به رسول خدا آسیب رساند، او چنان خودخواه بود که قرآن تصریح می‌کند؛ او هرگز ایمان نمی‌آورد و در قیامت به عذاب دردناکی گرفتار شده و با گردن‌بندی از لیف خرما به شدت تحقیر می‌شود.

منابع

• قرآن کریم
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
• ابن ابی‌فراس، ورام، ‏مجموعة ورام (تنبیه الخواطر)، قم، مکتبه فقیه‏، بی‌تا.
• جوادی آملی، عبدالله، «زنان الگو از نظر قرآن «پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج: ۳ تیر ۱۳۸۵ش.
• رضوانی پور، مهدی، «زنان نمونه در قرآن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
• . سلیمی و دیگران، «تحلیل تفاوت‌های حقوق زنان در فقه امامیه و ماده ۱۶ کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان»، ۱۳۹۷ش.
• صابریان، علیرضا، «منزلت زن از منظر قرآن»، در فصلنامه دین و سیاست، شماره دو، زمستان ۱۳۸۳ش.
• صدوق، محمّد، من لایحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۶۳ش.
• طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، قم، شریف رضی، ۱۴۱۲ق.
• علاسوند، «اگر زن نباشی (ضرورت نگاه نظام‌مند به الگوی شخصیت زن مسلمان)»، خردنامه همشهری، ۱۳۸۶ش.
• فلسفی، ‏محمدتقی، الحدیت، تهران، فرهنگ اسلامی‏، ۱۳۶۸ش.
• قرائتی، محسن، «زنان نمونه تاریخ»، مرکز فرهنگی درسهای از قرآن، تاریخ درج: ۳۱ شهریور ۱۳۸۶ش.
• کلینی‏، محمد بن یعقوب، الکافی‏، تهران‏، اسلامیه‏، ۱۴۰۷ق.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ‏ ۱۴۰۳ق.
• مطهری، مرتضی‏، مجموعه آثار، ج‏۱۹، تهران- قم، ‏ صدرا، ۱۳۷۷ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
• نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۸ق. ‏
• ورام، ابن ابی‌فراس، ‏مجموعة ورام (تنبیه الخواطر)، قم، مکتبه فقیه‏، ۱۴۱۰ق.
• «ویژگی‌های مریم (س) در منابع اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج: ۲۴ دی ۱۳۹۸ش.