سفره نذری؛ سفرهای برای ادای نذر و برآورده شدن حاجتی معین.
سفره نذری، سنتی کهن در ایران، پیوندی معنوی میان انسان و خدا یا پیشوایان دینی است و با هدف برآورده شدن حاجت خاصی پهن میشود. این رسم نهتنها میان مسلمانان، بلکه در اقوام زرتشتی و کلیمی نیز رواج داشته و پیشینهٔ آن به دوران پیش از زرتشت بازمیگردد. سفرههای نذری براساس جنسیت، نیت و توان مالی نذرکننده، متفاوت بوده و محتویات مشترک آنها شامل آش، نان و پنیر، حلوا یا کاچی، سبزی و شمع است. برخی سفرهها، مانند بیبی سهشنبه و دختر شاه پریان، در آیین زرتشتی نیز حضور دارند و با قصهگویی و نمادهایی چون عدد ۳، رنگ سبز و سفید و آب، مفاهیم ازدواج، رفاه و برکت را بازنمایی میکنند. امروزه، باور به تفکیک جنسیتی و نیتهای مشخص سفرهها، کمتر شده و همه به این سنت بهعنوان نماد برکت و ارادت نگاه میکنند. سفره نذری، پلی میان تاریخ، فرهنگ و معنویت ایرانی است که همچنان در مناسبتها و زندگی مردم جاری است.
واژهشناسی
نذر، ایجاد نوعی پیوند معنوی انسان با خدا یا پیشوایان دینی است تا حاجت معینی برآورده شود؛[۱] در این راستا، انسان قصد میکند کاری را بهخاطر خدا و جلب رضایت او انجام دهد تا واقعه مطلوب و معینی در زندگی او رخ دهد. مطابق آموزههای اسلامی، این کار که در حالت عادی ممکن است مستحب باشد در پی نیت نذرکننده، انجام آن بر شخص نذرکننده، واجب میشود. حالت دیگر نذر، زمانی است که فرد تصمیم میگیرد کاری را که مکروه و ناپسند بوده، ترک کند. معمولاً این نذرها، مشروط هستند، مثلاً فرد نیت میکند که اگر حاجتش روا شود، سفره اطعامی برای همسایگان بگستراند. از معروفترین این سفرهها میتوان به سفره نذری حضرت ابوالفضل و سفره نذری حضرت امالبنین اشاره کرد. پهن کردن سفره برای ادای نذر، ازجمله باورهای سنتی و کهن ایرانیان است. زنان، همواره بیشتر از مردان به این نوع نذریها و سفرهها تمایل نشان داده و در زمانهایی خاص، سفرهٔ نذری انداخته و مراسم مربوط به آن را برگزار میکنند.[۲]
پیشینه
مراسم سفرههای نذری، نهتنها میان ایرانیان مسلمان، بلکه میان اقوام زرتشتی و کلیمی ایران نیز رواج دارد. قدمت این مراسم به دوران پیش از آئین زرتشت در ایران بازمیگردد.[۳] ازجمله سفرههای نذری درگذشتهٔ ایران، سفره دختر شاه پریان، بوده است که در آیین زرتشت، نماد دیوی ماده و از نیروهای اهریمنی است، اما پیش از دین زردشت، نماد پری ایزدبانوی بارور بوده است و به همین دلیل به او توسل میکردند.[۴]
گونهشناسی
سفرههای نذری براساس موضوعات و جنبههای مختلف دستهبندی میشود:
سفره نذری براساس جنسیت
در گذشته، سفرههایی وجود داشت که برحسب جنسیت برگزارکنندگان آنها، متفاوت بود؛ مثلاً مردان اجازهٔ خوردن خوراکیهای برخی سفرههای نذری زنانه را نداشتند.[۵] سفرههایی که در گذشته براساس جنسیت شخص حاجتمند، گسترانیده میشد به شرح زیر است:
- سفرههای زنانه: سفرهٔ سبزی، سفرهٔ بیبی سهشنبه که همراه بیبی حور و بیبی نور، سه زن پاکنهاد، انگاشته میشدند، سفرهٔ دختر شاه پریان، سفرهٔ حضرت فاطمه، سفرهٔ حضرت رقیه، سفرهٔ حضرت ابوالفضل، سفرهٔ ختم انعام و سفرهٔ حضرت زینب.[۶]
- سفرههای مردانه: سفرهٔ پیر وهمنروز (بهمنروز).[۷]
- سفرههای فاقد جنسیت: سفرهٔ آجیل مشکلگشا، سفرهٔ علیاصغر، سفرهٔ امام حسن و سفرهٔ امام زینالعابدین.[۸]
البته امروزه باور به تفکیک جنسیتی سفره نذری از بین رفته است و همه به خوراکیهای سفرههای نذری بهعنوان برکت نگاه میکنند.[۹]
سفره نذری براساس نیت
بسیاری از سفرههای نذری براساس نیت افراد حاجتمند گسترده میشوند. برای مثال در گذشته، سفره زینالعابدین برای شفای بیمار، سفره امالبنین برای رهایی از زندان و اسارت، سفره خضرنبی برای رهایی از حوادث دریایی، سفره علیاصغر و سفره حضرت رقیه برای شفای کودکان بیمار، سفرهٔ سبزی برای بچهدار شدن زنان، سفره امام رضا برای بازگشت غریب و دورمانده از وطن، سفره امام حسن و سفره ختم انعام برای رفع گرفتاری، سفره شاهزاده قاسم برای رفع اختلافات خانوادگی و سفرهٔ ابوالفضل، سفرهٔ حضرت فاطمه، سفرهٔ دیگچهٔ حضرت فاطمه، سفرهٔ بیبی زینب، سفرهٔ بیبی حور و بیبی نور، سفرهٔ بیبی سهشنبه، سفرهٔ حضرت ابراهیم و سفرهٔ صاحبالزمان برای برآورده شدن انواع حاجات حاجتمندان گسترانیده میشد. اما امروزه این موضوع نیز از رونق افتاده است و فردی که حاجت دارد، بدون توجه به نوع حاجت خویش و تنها براساس ارادتش به بزرگان دینی، سفرهای پهن کرده و به پیشوایان دینی متوسل میشود.[۱۰]
آیین سفرههای نذری در فرهنگ ایرانی
ارکان مشترک و سفرههای نذری اسلامی
بهجز سفرههای نذری امام حسن، علیاصغر و حضرت رقیه، در سایر سفرههای نذری چهار جزء مشترک وجود دارد: آش، حلوا یا کاچی، نان و پنیر و سبزی، و شمع.[۱۱] سایر محتویات سفرههای نذری براساس توان مالی فرد حاجتمند تهیه میشود. سفره بیبی سهشنبه ازجمله سفرههای معروف نذری میان بانوان سیستان و نقاط دیگر ایران است. برای این سفره، یک نوع آش که به آش بیبی سهشنبه معروف است، تدارک میبینند. برای پخت این آش، از هفت خانه که فاطمهنامی در آن باشد، مواد لازم شامل سبزی، حبوبات، سیرداغ، پیازداغ، رشتهٔ آش و کوفته ریزه را تهیه کرده و در سه نوبت (در روزهای سهشنبه) میپزند؛ دو نوبت قبل از رسیدن به حاجت مدنظر و یک نوبت پس از آن.[۱۲]
سفرههای مقدس در آیین زرتشتی
زرتشتیان نیز چهار سفره مقدس دارند، ازجمله سفره بیبی سهشنبه، وهمنروز / بهمنروز، دختر شاه پریان و آجیل مشکلگشا، که هنگام پهنشدن سفره، قصههای مخصوص به هرکدام بیان میشود.[۱۳] سفرههای بیبی سهشنبه و دختر شاه پریان را باید در جایی تاریک انداخت. محتویات آنها شامل دانههای خوراکی مانند کشمش و کنجد، نوعی نان خاص به نام هولماچ و شمع است. گوشت و سایر خوراکهای دامی در این سفرهها جایی ندارند. عنصر آب نیز در این سفرهها نقشی مهم ایفا میکند؛ زیرا یادآور تغییر وضعیت شخصیتهای قصه است. در نهایت، سه بیبی سبزپوش، بر سر سفره حاضر میشوند. محتویات دو سفرهٔ وهمنروز و آجیل مشکلگشا نیز، به همین صورت است، با این تفاوت که این دو سفره را در فضایی باز میگسترانند و قصه میخوانند و نقل و شیرینی هم به آن میافزایند. در نذری سفره وهمنروز، هنگام پهن کردن سفرهٔ سوم، باید گوسفندی را قربانی و غذای سفره را با گوشت همان قربانی تهیه کرد. فصل مشترک تمام این قصهها، ازدواج و رفاه است.[۱۴]
مفاهیم و نمادهای مشترک میان دو آیین
هرچند محتویات سفرههای مسلمانان و زرتشتیان متفاوت است، اما مفاهیم همسانی پشت هر کدام از آنها وجود دارد. برای مثال، دانههای خوراکی سفرههای زرتشتیان، جای خود را به آشی پر از حبوبات در سفرههای مسلمانان داده است؛ حلوا و کاچی نیز جایگزینی برای نان و هولماچ است. رنگ سفرههای هردو آیین، نیز به رنگ سبز و سفید هستند و روز سهشنبه نیز، به پرطرفدارترین روز برای برگزاری این آئین تبدیل شده است. اکثر سفرهها را در سه نوبت میاندازند، و نوبت سوم را گرو نگه میدارند تا درصورت اجابت و برآورده شدن حاجت ادا کنند که همین امر نشان از ویژگی نمادین عدد ۳، یعنی آفرینندگی و کمال دارد.[۱۵]
پانویس
- ↑ همایونسپهر، «زنان میراثدار سفرههای هفتسین و نذری»، ۱۳۸۷ش، ص۹.
- ↑ مزداپور، «درآمدی بر سفرههای مقدس زرتشتی»، ۱۳۷۶ش، ص70.
- ↑ مزداپور، «مار جادو و زیبایی پروانه»، ۱۳۸۷ش، ص211.
- ↑ افشاری، تازهبهتازه نوبهنو، ۱۳۸۴ش، ص40.
- ↑ شریعتزاده، فرهنگ مردم شاهرود، ۱۳۷۱ش، ص390؛ فقیهی شیرازی، «سفره، آش و خوراکیهای نذری در تهران»، ۱۳۸۲ش، ص201-203.
- ↑ سهراب، «سفرهٔ دختر بیبی سهشنبه»، ۱۳۶۸ش، ص42 و 43؛ دولتی، «سفرهها»، ۱۳۴۴ش، ص193-195.
- ↑ مزداپور، «درآمدی بر سفرههای مقدس زرتشتی»، ۱۳۷۶ش، ص384.
- ↑ مزداپور، «درآمدی بر سفرههای مقدس زرتشتی»، ۱۳۷۶ش، ص384 و 385.
- ↑ کرباسیان، «سفره نذری»، وبسایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ کرباسیان، «سفره نذری»، وبسایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ اسدیان خرمآبادی، باورها و دانستهها در لرستان و ایلام، ۱۳۵۸ش، ص200؛ هدایت، نیرنگستان، ۱۳۱۱ش، ص64؛ ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ج2، ۱۳۵۷ش، ص73؛ فقیهی شیرازی، «سفره، آش و خوراکیهای نذری در تهران»، ۱۳۸۲ش، ص209.
- ↑ پورمسلمی، «آشهای استان مرکزی»، وبسایت تبیان.
- ↑ مزداپور، «درآمدی بر سفرههای مقدس زرتشتی»، ۱۳۷۶ش، ص71.
- ↑ کوپر، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ۱۳۷۹ش، ص24 و 25.
- ↑ کوپر، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ۱۳۷۹ش، ص24 و 25.
منابع
- اسدیان خرمآبادی، محمد و دیگران، باورها و دانستهها در لرستان و ایلام، تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، ۱۳۵۸ش.
- افشاری، مهران، تازهبهتازه نوبهنو، تهران، چشمه، ۱۳۸۴ش.
- پورمسلمی، مروارید، «آشهای استان مرکزی»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۳۸۵ش.
- دولتی، فرخنده، «سفرهها»، مجلهٔ سخن، تهران، س۱۶، شماره ۲، ۱۳۴۴ش.
- سهراب، مهربانو، «سفرهٔ دختر بیبی سهشنبه»، ماهنامهٔ فروهر، تهران، س۲۴، شماره ۳–۴، ۱۳۶۸ش.
- شریعتزاده، علیاصغر، فرهنگ مردم شاهرود، تهران، مؤلف، ۱۳۷۱ش.
- فقیهی شیرازی، مهناز، «سفره، آش و خوراکیهای نذری در تهران»، مجلهٔ پژوهشنامه، تهران، شماره ۷، ۱۳۸۲ش.
- کرباسیان، ملیحه، «سفره نذری»، وبسایت مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۸ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
- کوپر، جین، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمهٔ ملیحه کرباسیان، تهران، فرشاد، ۱۳۷۹ش.
- ماسه، هانری، معتقدات و آداب ایرانی، ترجمهٔ مهدی روشنضمیر، تهران، شفیعی، ۱۳۵۷ش.
- مزداپور، فرنگیس، «درآمدی بر سفرههای مقدس زرتشتی»، یاد بهار، بهتحقیق علیمحمد حقشناس و دیگران، تهران، ۱۳۷۶ش.
- مزداپور، کتایون، «مار جادو و زیبایی پروانه»، فصلنامهٔ فرهنگ مردم، تهران، س۷، شماره ۲۷–۲۸، ۱۳۸۷ش.
- هدایت، صادق، نیرنگستان، تهران، مؤسسه توسعه عدالت، ۱۳۱۱ش.
- همایونسپهر، محمد، «زنان میراثدار سفرههای هفتسین و نذری»، فصلنامهٔ نجوای فرهنگ، تهران، س۳، شماره ۷، ۱۳۸۷ش.