ازدواج سفید

ازدواج سفید، هم‌خانگی زن و مرد بدون پیوند رسمی ازدواج.

امروزه در پی شتاب فزاینده تغییرات اجتماعی و دگرگونی ارزش‌ها، جامعه بشری با سبک‌های زندگی نوپدیدی روبرو شده است که افزایش گونه‌های نامتعارف هم‌باشی و هم‌زیستی انسان‌ها را به دنبال داشته است. ازدواج مدنی، ازدواج بنفش، ازدواج هم‌جنس‌گرایان، ازدواج با خود، ازدواج با حیوانات، ازدواج گروهی، ازدواج با محارم، ازدواج بی‌وصال و ازدواج سفید انواع پیوندهایی است که در این روزگار برای گزینش شریک زندگی، مورد توجه بعضی از انسان‌ها قرار گرفته است.

مفهوم‌شناسی ازدواج سفید

اصطلاح «ازدواج سفید» با اصطلاح «هم‌خانگی» و «هم‌باشی» دارای هم‌پوشانی مفهومی و مصداقی است. فرهنگ‌نامه‌های آمریکایی و اروپایی در مواردی که ازدواج سفید را به مفهوم هم‌باشی نزدیک دانسته‌اند و آن را به ازدواج بدون رابطه جنسی یا ازدواج بدون هدف بلندمدت معنا کرده‌اند. اما در مواردی که ازدواج سفید را با مفهوم هم‌خانگی پیوند زده‌اند آن را به زندگی کردن با یکدیگر و داشتن رابطه جنسی بدون ازدواج یا شبه ازدواج و زندگی با یکدیگر مانند زن و شوهر معنا کرده‌اند. ازدواج سفید نزد ایرانیان این‌گونه فهم می‌شود که زن و مرد بدون مشروعیت حقوقی و ثبت قانونی، گونه‌ای از هم‌باشی و هم‌خانگی را انتخاب کرده‌اند که در چارچوب ضوابط شرعی یا خارج از آن، دارای رابطه جنسی و عاطفی هستند.

ازدواج سفید، پیوندی غیرقانونی و غیررسمی است که در آن دو طرف هیچ تعهد برای کنار هم ماندن ندارند. ازدواج سفید یکی از مصادیق «نکاح معاطی» و ازدواجی باطل است. نکاح معاطی نوعی از ازدواج است که برای تشکیل خانواده حق تمتع و رابطه زناشویی بین زن و مرد بدون جاری شدن صیغه عقد برقرار می‌شود.

گسترش هم‌خانگی در غرب، الگوی تازه‌ای از خانواده را به نمایش گذاشته که مهم‌ترین تغییر نهاد خانواده در دوره معاصر است. اما هم‌خانگی در ایران به الگوی نهادینه‌شده‌ای از خانواده تبدیل نشده است و اگر مشکلاتی که زنان و مردان ایرانی را به‌سوی پذیرش این سبک از زندگی سوق داده، برطرف شود بسیاری از مصادیق هم‌خانگی در ایران به ازدواج رسمی و قانونی تبدیل می‌شود.

پیشینه از دواج سفید

در دوره‌های اولیه پیدایش هم‌خانگی، افرادی که توانایی مالی ازدواج رسمی و تشکیل خانواده را نداشتند از برقراری چنین رابطه‌ای استقبال می‌کردند. بعد از جنگ جهانی دوم، زنان آلمانی که شوهر خود را از دست داده بودند برای حفظ حقوق دوران بیوگی که دولت به آن‌ها پرداخت می‌کرد، غالباً هم‌خانگی را به ازدواج مجدد ترجیح می‌دادند. انقلاب جنسی که اواخر دههٔ ۱۹۶۰م در جامعه غربی پدیدار شد با عادی‌سازی روابط جنسی پیش از ازدواج، زمینه‌های فرهنگی گسترش هم‌خانگی را فراهم کرد و آن را به سبک جدید زندگی تبدیل کرد. امروزه در بسیاری از کشورهای غربی، از هم‌خانگی به‌عنوان یک رابطه قانونی حمایت می‌شود. بر اساس آمارهای رسمی، در سال ۱۹۸۹م در بریتانیا ۲۶٪ از زنان مجرد دارای رابطه هم‌باشی بوده‌اند. در سال ۲۰۱۰م در آمریکا ۱۴ میلیون نفر در قالب هم‌خانگی با یکدیگر زندگی می‌کردند. همچنین برخی از پژوهش‌ها نشان می‌دهد نیمی از زنانی که در آمریکا ازدواج رسمی خود را ثبت می‌کنند پیش از آن، رابطه هم‌خانگی را با همسر فعلی خود تجربه کرده‌اند. پدیده هم‌خانگی در استرالیا نیز از ۱۶٪ در ۱۹۷۵م به ۷۰٪ در ۲۰۰۷م رسیده است.

انواع ازدواج سفید

در ازدواج سفید، دو الگوی اصلی را می‌توان شناسایی کرد:

• هم‌خانگی پیش از ازدواج؛ در این الگو، هم‌خانگی مقدمه و مرحله آزمایشی برای رسیدن به وضعیت اصلی، یعنی ازدواج رسمی است. افرادی که در این الگو به هم‌خانگی گرایش دارند برای شناخت یکدیگر و فراهم شدن موقعیت مناسب تحصیلی و اقتصادی با یکدیگر هم‌خانه می‌شوند. در ایران، بعضی از افرادی که به هم‌خانگی روی آورده‌اند، آن را مقدمه ازدواج اعلام کرده‌اند.
• هم‌خانگی بدون ازدواج؛ در این الگو، افراد به ازدواج رسمی توجهی ندارند و به ادامه وضع موجود رضایت می‌دهند. در برخی از کشورهای غربی، هم‌خانگی قبل از ازدواج به‌سرعت جای خود را به هم‌خانگی بدون ازدواج داده است.

زمینه‌های گرایش به ازدواج سفید

در جامعهٔ ایران، مصادیق ازدواج سفید شامل انواع هم‌باشی و هم‌خانگی شرعی و غیرشرعی می‌شود؛ در همین چارچوب، پژوهشگران در بررسی زمینه‌های گرایش به ازدواج سفید، عوامل زیر را مورد توجه قرار داده‌اند:

ضعف جامعه‌پذیری

در هم‌خانگی، هر کدام از طرفین حق دارد به‌صورت آزاد انتخاب کند و تصمیم بگیرد. معنا ندارد که انسان به‌خاطر دیگری، آینده خود را به خطر اندازد. پس اگر شریک زندگی دچار عارضه‌ای شود، شخص مقابل به‌راحتی می‌تواند او را ترک کند و فرد دیگری را برگزیند. در هم‌خانگی، مرد نگران تأمین معیشت همسر یا پاسخ‌گویی به نیازهای عاطفی و جنسی او نیست. در مقابل، زن نیز نگران کارهای خانه و وظایف زنانه از قبیل پاسخ‌گویی به نیازهای عاطفی و جنسی همسر یا تربیت فرزند نیست. البته این‌گونه از فعالیت‌ها معمولاً به‌صورت داوطلبانه انجام می‌شود اما وظیفه آن‌ها به‌شمار نمی‌رود. ترجیح منافع فردی و سهولت در ارضای نیاز جنسی از انگیزه‌های اصلی افراد است که گریز از مسئولیت‌پذیری و روی‌آوری به ازدواج سفید را برای آنان توجیه می‌کند.

کمبودهای حمایتی

کمبودهای حمایتی در خانواده، زمینه گرایش فرزندان به محیط‌های جبران‌کننده را افزایش می‌دهد. این گرایش می‌تواند به‌دلیل سرخوردگی از رابطه عاطفی پیشینی یا برای مقابله با تحقیر دوستان، تشدید شود.

طغیان روحیه استقلال‌طلبی

خانواده‌هایی که از سبک فرزندپروری سخت‌گیرانه بهره می‌گیرند معمولاً با پرخاش‌گری و سرکشی فرزندان در سنین نوجوانی و جوانی روبرو می‌شوند. چنین فرزندانی تلاش می‌کنند که با سرپیچی از دستورها و خواسته‌های والدین و جامعه، خود را اثبات کنند. رهایی از بند سنت‌های جامعه، یکی از مهم‌ترین علت‌های شکل‌گیری هم‌خانگی است.

کم‌رنگ شدن ارزش‌ها

گسترش فرهنگ غربی در جهان موجب تضعیف سنت‌ها و ارزش‌های اجتماعی شده است. هنگامی که نظام ارزشی جامعه دستخوش دگرگونی می‌شود هنجارهای اجتماعی نیز تغییر می‌کنند. به‌همین دلیل، جوانان امروز پیوند کمتری با امور انتزاعی دارند و یادگرفته‌اند که عینی‌تر به مسائل بنگرند. از این‌رو با مفاهیم ارزشی مانند توکل بیگانه شده‌اند و تا زمانی که با محاسبات خود، از آینده مطمئن نباشند کاری نمی‌کنند.

افزایش مسائل اقتصادی

در جامعهٔ امروزی هزینه‌های زندگی مشترک افزایش چشمگیری یافته و تأمین آن توسط مرد، به‌عنوان سرپرست خانواده، مشکل‌تر شده است. افزایش نرخ بیکاری و تورم نیز این وضعیت را پیچیده‌تر می‌کند. امروزه بیکاری، تورّم، ناامنی شغلی و دشواری‌های فراوان تأمین و مدیریت زندگی مشترک، جوانان را از تشکیل خانواده ناامید می‌کند. از طرف دیگر ورود زنان به بازار کار و تغییر نگرش جامعه دربارهٔ اشتغال زنان، مطالبه‌گری حقوق زنان را در جامعه افزایش داده و موازنه ازدواج را به چالش کشیده است. همین فرایند در لایه دوم، موجب افزایش آمار طلاق در جامعه شده که نگرش منفی جوانان به ازدواج رسمی و سنتی را در پی داشته است. آداب و رسوم دست‌وپاگیری که جامعه بر ازدواج رسمی تحمیل کرده است، چالش دیگری است که افراد را به‌سوی پذیرش هم‌خانگی سوق می‌دهد؛ زیرا در هم‌باشی دو طرف بدون دخالت دیگران، شریک خود را انتخاب می‌کنند و دغدغه انواع مراسم را ندارند.

منابع

• آزاد ارمکی، تقی و دیگران، «هم‌خانگی، پیدایش شکل‌های جدید خانواده در تهران»، دوفصلنامه جامعه‌پژوهی فرهنگی، شماره ۵، ۱۳۹۱ش.
• احمدی، زهیر، سفیدِ سیاه: تحلیل و بررسی ابعاد پدیده نوظهور ازدواج سفید با رویکرد دینی و روان‌شناختی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۹ش.
• کریمیان، نادر و زارعی، اقبال، «بررسی کیفی وضعیت زندگی زنان دارای رابطه هم‌خانگی با جنس مخالف»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی زن و جامعه، سال هفتم، شماره ۲، ۱۳۹۵ش.
• رسولی، الهام، «نگرش جوانان دربارهٔ ازدواج سفید»، ماهنامه آفات علوم انسانی، سال پنجم، شماره پنجاهم، خردادماه ۱۴۰۰ش.
• عظیم پور مقدم، عظیم؛ پایی نژاد، فاطمه؛ «راهکارهای مقابله با ازدواج سفید از منظر قرآن و روایات»، مطالعات راهبردی زنان، دوره بیست و یکم، شماره ۸۴، تابستان ۱۳۹۸ ش.
• علی کریمی، رضا؛ فخاری، فاطمه؛ «جرم‌شناسی ازدواج سفید با رویکرد فقه و حقوق»، فقه، حقوق و علوم جزا، شماره ۱۵، بهار ۱۳۹۹ش.
• قنبریان، مهدی؛ «بررسی ازدواج سفید در نظام حقوقی ایران و غرب (مدرنیته)»، مطالعات حقوق، سال دوم، شماره هفده، زمستان ۱۳۹۶ش.
• نصرتی، علی؛ حسینی زیدی، سید ابوالقاسم؛ لشنی، موسی؛ «ازدواج سفید از منظر فقهی_ حقوقی»، مطالعات راهبردی زنان، دوره ۲۳، شماره ۹۱، بهار ۱۴۰۰ ش.

ویکی ز

ازدواج سفید؛ همباشی زن و مرد بدون پیوند رسمی ازدواج.

ازدواج سفید نوعی رابطهٔ عاطفی- جنسی بین زن و مرد است که در آن طرفین بدون صیغه نکاح شرعی، یا کامل نبودن شروط ازدواج و بدون ثبت قانونی اقدام به تشکیل زندگی مشترک می‌کنند؛ لذا زندگی زناشویی بدون ازدواج رسمی یا زندگی مشترک بدون ازدواج را ازدواج سفید می‌نامند.

در فرهنگ غرب آن را به عنوان همباشی و هم‌خانگی معرفی می‌کنند. ازدواج سفید علل و زمینه‌های مختلفی دارد مانند اومانیسم، آموزه‌های فمینیستی، افزایش روابط بی قید پسر و دختر و آزادی‌های جنسی، آزمایش میزان تفاهم و سازگاری، گسترش سکونت فردی و…

ازدواج سفید در لغت و اصطلاح

ازدواج سفید در فرهنگ آکسفورد، به معنای همباشی می‌باشد. همباشی نوعی زندگی زناشویی و برقراری رابطه جنسی بدون ثبت رسمی پیوند ازدواج است. و ازدواج سفید از نظر اسلام؛ زندگی مشترک بدون محرمیت می‌باشد. از این رو از دیدگاه اسلام پدیده ازدواج سفید که در قرون اخیر ظهور کرده و عموماً به روابط خارج از محدوده‌های شرعی و قانونی منجر می‌شود، که مورد تأیید نیست. هر چند در دنیا پدیده جدیدی نیست و ریشه شکل‌گیری آن را باید در غرب جست؛ به‌طور کلی ازدواج سفید محصول مدرنیته است.

ازدواج سفید از منظر حقوق

قراداد دوطرفه بین دختر و پسر همراه با شروع زندگی مشترک زیر یک سقف، بدون ثبت رسمی، قانونی و حقوقی را ازدواج سفید می‌گویند. ازدواج سفید، پیوندی غیرقانونی و غیررسمی است که در آن دو طرف هیچ تعهد برای کنار هم ماندن ندارند.

ازدواج سفید از منظر فقه

ازدواج بدون لفظ از نظر فقه «نکاح معاطی» نامیده می‌شود که ازدواجی باطل است. نکاح معاطی نوعی از ازدواج است که برای تشکیل خانواده حق تمتع و رابطه زناشویی بین زن و مرد بدون جاری شدن صیغه عقد برقرار می‌شود.

تاریخچه ازدواج سفید

نهاد خانواده در جهان در دهه‌های اخیر تحوّلات چشمگیری داشته است؛ ریشه این تحولات را باید در انقلاب جنسی اواخر دههٔ ۱۹۶۰م، در کشورهای اروپایی و آمریکایی جست. یکی از شیوه‌های رایج در غرب، زندگی بدون ازدواج است. بیشتر از دو سوم زوج‌های آمریکایی معمولاً قبل از ازدواج رسمی، مدّتی را بدون ازدواج با یکدیگر زیر یک سقف سپری می‌کنند.

در اروپا نیز گسترش هم‌خانگی در میانهٔ دههٔ ۱۹۶۰ م آغاز شد، در مرحله اوّل در شمال این قارّه و در سوئد به وقوع پیوست و پس از مقبولیتی که در این کشور پیدا کرد، در مرحله‌دوم، شیوع بیشتری یافت و در دههٔ ۱۹۷۰ م به کشورهای مانند فرانسه، اتریش، سوئیس، آلمان، هلند و انگلستان منتشر شد. سپس در مرحله سوم از حیات تاریخی خویش، در اوایل دههٔ ۱۹۸۰ م به جنوب اروپا و کشورهایی چون ایتالیا، پرتغال، اسپانیا و یونان انتقال یافت.

به این شکل، هم‌خانگی در اروپا با پیمودن سرزمین‌های گوناگون، به تدریج ازرفتار نابهنجار به رفتاری بهنجار و پیش پا افتاده تغییر معنا داد. امروزه هم‌خانگی نه تنها در کشورهای توسعه یافته بلکه در کشورهای در حال توسعه نیز در حال همه‌گیری است. در این بین سونامی ازدواج سفید و تغییرات الگوی خانواده، هر چند دیر ولی بالاخره به آسیا هم رسید.

فرایند جهانی شدن و اشاعه فرهنگی ارزش‌های مناطق دیگر، باعث شد هم‌خانگی را به آسیا نیز کشیده شود. هر چند در کشورهای آسیایی میزان هم‌خانگی از کشورهای اروپایی و آمریکایی بسیار کمتر است، با این حال روند رو به رشدی در سال‌های خیر داشته است.

انواع ازدواج سفید

در ازدواج سفید یا طرفین قصدی برای ازدواج شرعی دارند یا چنین قصدی ندارند و آنجا که قصد برای ازدواج شرعی دارند یا لفظ به کار می‌برند یا لفظ به کار نمی‌برند؛ بنابراین طبق این تقسیم‌بندی ابداعی و در طی سه عنوان مجزا به بررسی فقهی و حقوقی ازدواج سفید می‌پردازیم:

1. فقدان قصد ازدواج شرعی: به‌طور کلی یکی از مصادیق ازدواج سفید این است که طرفین بدون هیچ گونه قصدی برای ازدواج صحیح شرعی مدتی را در کنار هم باشند. در بیشتر موارد قصد هر دو طرف همباشی می‌باشد و عده محدودی برای آشنایی و ادامه زندگی روی به این ازدواج می‌آورند؛ بنابراین شرط قصد و رضای طرفین که از شروط اصلی نکاح است را ندارد و در نتیجه عمل هر دو طرف باطل است و ازدواج شرعی و قانونی صورت نگرفته است.
2. ازدواج همراه با قصد و بدون لفظ: در مواردی قصد طرفین از همباشی این است که برای زمانی کوتاه در کنار هم زندگی کنند تا با آشنایی و شناخت هم متوجه شوند که آیا می‌توانند طرف مقابل را به عنوان همسر خود انتخاب نمایند. در این مورد چون قصد به صورت لفظی بیان نشده است اجماع فقها و صراحت قانون بر این است که چنین ابزاری مورد قبول نیست و تنها با ابزار لفظی قصد طرفین بر نکاح است که رابطه زوجیت محقق می‌شود، این حالت از ازدواج همان نکاح معاطاتی است که مورد پذیرش فقه امامیه نیست.
3. ازدواج همراه با قصد و لفظ: در این حالت از ازدواج سفید هر دو طرف با قصد ازدواج در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و علاوه بر آن ایجاب و قبول لفظی را نیز به کار می‌برند اما سایر شرایط صحت ازدواج شرعی مانند اذن ولی، بیان مهر و غیره را نادیده می‌گیرند.

علل گرایش به ازدواج سفید

تمایل جوانان به این نوع از زندگی علل خاص خود را دارد که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

1. آموزه‌های فمینیستی: قبول و پذیرش آموزه‌های فمینیستی یکی از عوامل اصلی گسترش ازدواج سفید در بین جوانان است. فمینیست‌ها برای دفاع از آزادی، ازدواج و تشکیل خانواده را بردگی و آن را برده‌داری قانونی برمی‌شمارند.
2. اومانیسم: باید ریشه تزلزل خانواده و ازدواج را در فرهنگ غرب در اومانیسم یعنی اصالت بشر و خودبنیادی او جستجو کرد. اومانیسم در فرهنگ غرب عبارت است از اصالت دادن به نفس سرکش در برابر اصالت به بندگی خدا.
3. افزایش روابط دختر و پسر و آزادی‌های جنسی: یکی دیگر از عوامل زمینه‌ساز ازدواج سفید افزایش روابط دختر و پسر است که با افزایش بی‌بند و باری خانواده‌ها و غفلت آنها.
4. آزمایش میزان تفاهم و سازگاری: بعضاً افرادی که به همباشی تمایل دارند، قصد دارند آن را به عنوان مقدمه‌ای برای ازدواج و یک دوره آزمایشی تلقّی کنند که آنها را در کسب شناخت کافی از نگرش‌ها، رفتارها و خلق و خوی یکدیگر پیش از ازدواج یاری کند. این امر به چون جنبهٔ شرعی و قانونی ندارد، ازدواج نامشروع است. بر اساس تحقیقات، تقریباً بیش از نیمی از زنان متأهل در آمریکا، معمولاً قبل از ازدواج رابطه هم‌خانگی را با همسر فعلی خود تجربه کرده‌اند.
5. افزایش میل جوانان به زندگی مجردی: افزایش سکونت در منازل انفرادی به دلایل مختلف از جمله دلایل تحصیلی، شغلی، ندادن خانه به افراد مجرد و برعکس کنار آمدن بیشتر مالکان خانه‌های استیجاری در خصوص اسکان زوج‌های هم‌خانه در مقایسه با دهه‌های گذشته، یکی از زمینه‌های مهم گرایش افراد به ازدواج سفید به‌شمار می‌رود. این امر نا خواسته باعث بوجود آمدن پدیده همباشی شده است.
6. عدم مسئولیت‌پذیری: ازدواج سفید چون نه در جایی ثبت می‌شود و نه تعهّد و مسئولیت مهمّی را ایجاد می‌کند و همیشه و بدون هیچ دلیلی قابل به هم زدن است روز به روز رو به گسترش است در حالی‌که نهاد خانواده و ازدواج رسمی به خاطر اینکه نیازمند مسئولیت‌پذیری است و تعهّد جدّی زوجین به یکدیگر را می‌طلبد و طبعاً آزادی آنان را محدود می‌کند، در حال کمرنگ شدن است.
7. مشکلات مالی و اقتصادی: مشکلات و شرایط سخت اقتصادی یکی دیگر از عواملی است که به گزینش این نوع ازدواج‌ها دامن می‌زند. لازمه ازدواج و تشکیل خانواده، داشتن استقلال اقتصادی و ثبات شغلی است؛ در حالی‌که امروزه بیکاری، تورّم، ناامنی شغلی و دشواری‌های فراوان تأمین و مدیریت زندگی مشترک، جوانان را از تشکیل خانواده ناامید می‌کند.
8. تقلید از رسانه‌های نوین ارتباطی: امروزه گسترش وسایل ارتباط جمعی از قبیل ماهواره و اینترنت در پیدایش تغییرات اجتماعی و فرهنگی نقش بسزایی داشته است.

ازدواج سفید در ایران چرا و چگونه

ازدواج سفید در ایران مسئله‌ای جدید و یک شوک فرهنگی است در این نوع از ازدواج زن و مرد با هم، هم‌خانه هستند و کارهای مربوط به خانواده بر دوش هر دوی آنها است با این تفاوت که از نظر قانون زن و شوهر رسمی محسوب نمی‌شوند. افرادی که، به تعهد اجتماعی و شخصی که ازدواج لازم دارد تمایل ندارند، این راه می‌تواند برای زمانی کوتاه یک مسیر میان بر برای رسیدن به غرایض جنسیشان باشد.

در ایران افزایش سن ازدواج یکی از علل اصلی شکل‌گیری این پدیده است به شکلی که جامعه ایران در دهه‌های اخیر مواردی مانند تغییر در میانگین سن ازدواج، نسبت تجرد قطعی، بالا رفتن میزان طلاق را تجربه کرده است. یکی دیگر از عوامل گرایش افراد به سوی هم‌خانگی بدون ازدواج است. تورم و بیکاری، دشواری‌های فراوان تأمین و مدیریت زندگی مشترک و سطح بسیار بالای انتظارات خانواده‌ها از فرزندان باعث شده جوانان از تشکیل خانواده ناامید شوند.

منابع

• رسولی، الهام، «نگرش جوانان دربارهٔ ازدواج سفید»، ماهنامه آفات علوم انسانی، سال پنجم، شماره پنجاهم، خردادماه ۱۴۰۰ش.
• عظیم پور مقدم، عظیم؛ پایی نژاد، فاطمه؛ «راهکارهای مقابله با ازدواج سفید از منظر قرآن و روایات»، مطالعات راهبردی زنان، دوره بیست و یکم، شماره ۸۴، تابستان ۱۳۹۸ ش.
• علی کریمی، رضا؛ فخاری، فاطمه؛ «جرم‌شناسی ازدواج سفید با رویکرد فقه و حقوق»، فقه، حقوق و علوم جزا، شماره ۱۵، بهار ۱۳۹۹ش.
• قنبریان، مهدی؛ «بررسی ازدواج سفید در نظام حقوقی ایران و غرب (مدرنیته)»، مطالعات حقوق، سال دوم، شماره هفده، زمستان ۱۳۹۶ش.
• نصرتی، علی؛ حسینی زیدی، سید ابوالقاسم؛ لشنی، موسی؛ «ازدواج سفید از منظر فقهی_ حقوقی»، مطالعات راهبردی زنان، دوره ۲۳، شماره ۹۱، بهار ۱۴۰۰ ش.

ویکی ج

+++++++++++++++++++++

ازدواج سفید

ازدواج سفید

همباشی، زندگی مشترک دو نفر بدون ازدواج رسمی.

هم‌باشی که اغلب با رابطۀ جنسی همراه است در جوامع امروزی رو به گسترش است. این پدیده، دلایل مختلفی مانند تغییرات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دارد. اگرچه برخی افراد آن را به‌عنوان راهی برای شناخت بهتر همدیگر و کاهش مشکلات زندگی می‌بینند، اما هم‌باشی با چالش‌های جدی مانند عدم حمایت قانونی، نبود تعهد رسمی، مخالفت با موازین شرعی و مشکلات روانی روبرو است.

مفهوم‌شناسی

همباشی (به انگلیسی:Cohabitation) به‌طور عمومی به‌معنای زندگی مشترک و همزیستی، مانند زندگی انسان در کنار حیوانات خانگی، یا در کنار هم بودن احزاب سیاسی استفاده می‌شود؛ اما در اصطلاح به نوعی زندگی مشترک بین دو نفر با هر جنسیتی و با امکان ارتباط جنسی و بدون ازدواج گفته می‌شود. تفاوت همباشی و ازدواج منحصر در عقد شرعی و ثبت قانونی نبوده و نوعی از همکاری و توافق پنهان برای تأمین منافع مشترک در آن وجود دارد.

مفاهیم مرتبط

هر یک از مفاهیم زیر، ابعاد گوناگونی از روابط بین‌فردی را توصیف می‌کنند که در برگیرندۀ تعاملات عاطفی و جنسی نیز هستند. این مفاهیم با همباشی، ارتباط تنگاتنگی دارند، اما تفاوت‌های آنها مهم است.

ازدواج

ازدواج، یک قرارداد قانونی و اجتماعی است که بین دو نفر با هدف ایجاد یک خانواده و زندگی مشترک برقرار می‌شود. این قرارداد معمولاً با انجام مراسمی رسمی و ثبت در مراجع قانونی همراه است و حقوق و تعهدات مشخصی را برای طرفین ایجاد می‌کند.

زندگی مشترک

زندگی مشترک، به‌طور کلی به وضعیتی گفته می‌شود که دو نفر به‌طور مشترک زندگی می‌کنند. این مفهوم می‌تواند شامل زوج‌های متاهل، هم‌خانه‌ها، یا افرادی باشد که در یک رابطه عاطفی هستند اما هنوز ازدواج نکرده‌اند. زندگی مشترک می‌تواند به شکل‌های مختلفی از جمله اجاره‌ای مشترک، مالکیت مشترک یا ترکیبی از آن‌ها باشد.

شریک زندگی

شریک زندگی فردی است که با دیگری رابطه عمیق و صمیمی برقرار کرده و زندگی مشترکی را باهم تجربه می‌کنند. این رابطه می‌تواند بر پایه دوستی، عشق، احترام متقابل یا تعهد مشترک بنا شده باشد. شریک زندگی ممکن است همسر، نامزد، یا فردی باشد که با فرد در یک رابطه جدی و طولانی‌مدت قرار دارد.

ازدواج عرفی

ازدواج عرفی به نوعی از ازدواج گفته می‌شود که میان اهل تسنن، به‌ویژه گردشگران عرب کشورهای حوزه خلیج فارس، رواج دارد و به‌طور غالب بدون حضور ولی و محرمانه رخ می‌دهد. این ازدواج در بسیاری از کشورها به‌طور قانونی به رسمیت شناخته نمی‌شود و ممکن است از نظر حقوقی محدودیت‌هایی داشته باشد و به تضییع حقوق زنان منجر شود. همچنین در صحت و بطلان آن میان مفتیان اهل تسنن، اختلاف نظر وجود دارد.

هم خانگی سحر قریشی و امیر تتلو

هم خانگی سحر قریشی و امیر تتلو

نوع دیگری از ازدواج عرفی وجود دارد که در کشورهای غربی رواج دارد. این نوع از ازدواج، ازدواجی بدون هرگونه مراسم اجتماعی و حتی مذهبی است. این ازدواج ریشه در فرهنگ و قوانین روم باستان و قوانین شرعی کلیسایی قرون وسطی دارد و امروزه بعد از ازدواج رسمی، ریشه‌دارترین نوع ازدواج است.

هم‌خانگی

هم‌خانگی، به معنای زندگی مشترک دو یا چند نفر در یک خانه است. هم‌خانگی می‌تواند دلایل مختلفی مانند دوستی، صرفه اقتصادی یا اشتراک علایق داشته باشد. هم‌خانگی لزوماً به معنای داشتن یک رابطه عاطفی یا جنسی نیست.

اهمیت بحث همباشی

همباشی، موضوعی چند وجهی است که از جنبه‌های اجتماعی، فرهنگی، اخلاقی و حقوقی قابل بررسی است. از منظر خطرات اجتماعی، همباشی می‌تواند به گسترش روابط جنسی خارج از چارچوب ازدواج، کاهش آمار ازدواج، کاهش مسئولیت‌پذیری نسبت به خانواده و فرزندان و در نهایت تضعیف بنیان خانواده منجر شود. از دیدگاه شرعی، همباشی خارج از چارچوب ازدواج حرام و دارای تبعات اخلاقی و معنوی است. همچنین، همباشی می‌تواند آسیب‌های جدی برای زنان از جمله بارداری ناخواسته، ابتلا به بیماری‌های جنسی، مشکلات روانی و اجتماعی و کاهش عزت نفس را به دنبال داشته باشد.

تفاوت همباشی و ازدواج سفید

فیلم کوتاه همباشی - نویسنده و کارگردان: سید مهدی میرغیاثی

سکانسی از فیلم کوتاه همباشی - نویسنده و کارگردان: سید مهدی میرغیاثی

همباشی و ازدواج سفید دو اصطلاحی هستند که در ایران، اغلب به جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما تفاوت‌هایی بین آن‌ها وجود دارد. همباشی نه در ظاهر کلمه و نه در مفهوم، ارتباطی با ازدواج و سفیدی ندارد و برخی این نام‌گذاری را سلیقه‌ای و فاقد اعتبار می‌دانند. همباشی به‌طور کلی به زندگی مشترک دو نفر بدون ثبت رسمی ازدواج اشاره دارد، صرف نظر از اینکه رابطه جنسی بین آن‌ها وجود داشته باشد یا خیر. این اصطلاح در فرهنگ غربی رایج‌تر است. از سوی دیگر، ازدواج سفید اصطلاحی است که در ایران رایج شده و معمولاً به زندگی مشترک دو نفر با رابطه جنسی اما بدون ثبت رسمی ازدواج اشاره دارد.

تاریخچه همباشی

در جهان

همباشی به‌عنوان پدیده‌ای اجتماعی در تاریخ غرب از 2500 سال پیش شکل گرفته و متکامل شده است. ابتدا با قانون‌گذاری یونان و روم آغاز شد و در قرون وسطی به‌صورت پنهانی ادامه یافت.

در پیشروی روند هم‌باشی در اروپا، کشورهای اسکاندیناوی پیشگام بوده‌اند و بسیاری از کشورهای دیگر به دنبال آن‌ها این مسیر را طی کرده‌اند. در مقابل، کشورهای مدیترانه‌ای به دلیل تأثیر قوی سنت‌ها و باورهای مذهبی، رویکردی محافظه‌کارانه‌تر به هم‌باشی داشته‌اند. اگرچه تا اواسط دهه 1990، میزان هم‌باشی در این منطقه پایین بود، اما در سال‌های اخیر افزایش قابل توجهی داشته است.

در ایالات متحده، طی چند دهه اخیر، همباشی زوج‌های مجرد به طور چشمگیری افزایش یافته است. این تغییر قابل توجه در سبک زندگی، در تضاد با باورهای سنتی مسیحی است که زندگی مشترک قبل از ازدواج را ناپسند می‌داند. با تغییر نگرش‌های اجتماعی و کاهش تأثیر آموزه‌های مذهبی، همباشی به‌عنوان یک گزینۀ معمول برای بسیاری از زوج‌ها پذیرفته شده است. برخی از گروه‌های مذهبی نیز با تطبیق با این تغییرات، همباشی را به‌عنوان مقدمه‌ای برای ازدواج تلقی می‌کنند.

در اوایل دهه 1990م، با فروپاشی بلوک شرق و گذار کشورهای اروپای مرکزی و شرقی به سمت دموکراسی، تحولات اجتماعی گسترده‌ای در این کشورها رخ داد. افزایش آزادی‌های فردی، کاهش کنترل دولت و تعامل بیشتر با غرب باعث تغییرات بنیادین در الگوهای زندگی خانوادگی شد. کاهش نرخ ازدواج، افزایش سن ازدواج، گسترش همباشی و افزایش تولد فرزندان برای مادران مجرد از جمله این تغییرات بودند.

در دهه‌های اخیر، همباشی در غرب به‌عنوان راهی برای جلوگیری از انحطاط خانواده گسترش یافته، اما به باور متخصصان، خود به عامل فروپاشی بیشتر نظام خانواده تبدیل شده است.

در ایران

پدیدۀ همباشی در ایران، برگرفته از سبک زندگی غربی است. برخی کارشناسان،‌ اولین موارد همباشی در ایران را از دهۀ 50 شمسی می‌دانند. در آن زمان این پدیده، مذموم، موجب بدنامی و رسوایی و نوعی زندگی پرشکنجه و بدون شرافت بوده است. دهۀ 50 شمسی همزمان با دهۀ 70 میلادی است که شروع زمان ترویج و گسترش ناگهانی همباشی در آمریکا و دیگر کشورهای اروپایی است.

میزان همباشی در ایران نسبت به کشورهای اروپایی و آمریکا ناچیز است و موارد گزارش شده به‌طور عمده مربوط به دهۀ 80 شمسی به بعد است. انکار این پدیده اولین واکنش جامعۀ ایرانی بوده است و در ادامه با رواج محدود این پدیده در شهرهای بزرگ جایی برای انکار و کتمان باقی نگذاشت. امروزه در ایران آمارهای رسمی و قابل استنادی به دلیل محدودیت‌های موجود دربارۀ میزان رواج این شیوۀ زندگی وجود ندارد؛ با این حال تغییرات ارزشی بر افزایش میزان هم‌خانگی موثر بوده‌اند.

انواع همباشی

همباشی، به‌عنوان یک شکل از رابطه بین افراد، تنوع گسترده‌ای دارد که بر اساس عوامل مختلفی مانند مدت زمان، شدت تعهد و دلایل شکل‌گیری دسته‌بندی می‌شود. این رابطه می‌تواند از همباشی کوتاه‌مدت و آزمایشی برای شناخت بهتر قبل از ازدواج تا همباشی بلندمدت با تعهد بالا و شبیه به زندگی زناشویی متغیر باشد. همچنین، دلایل شکل‌گیری همباشی می‌تواند اقتصادی، اجتماعی، ایدئولوژیک یا حتی ترکیبی از این عوامل باشد.

عوامل ایجاد و گسترش همباشی

عوامل اجتماعی

در جامعۀ مدرن، روابط موقت و فردگرایی بر روابط طولانی‌مدت و تعهدمحور اولویت یافته است. افزایش جنبه‌های سود فردی نیز باعث شده افراد به دنبال انتخاب‌های سودمند باشند و همباشی را به‌عنوان یک گزینه منطقی در نظر بگیرند. علاوه بر این، تأثیر رسانه‌ها و پذیرش اجتماعی این پدیده نیز در گسترش آن، نقش به‌سزایی دارد.

عوامل فرهنگی

عوامل فرهنگی مؤثر در شکل‌گیری همباشی شامل کژکارکرد شدن سنت‌های ازدواج، تأثیر الگوهای غربی و تغییرات در روابط جنسیتی است. در جامعه‌ای که سنت‌های ازدواج پیچیده‌تر و پرهزینه‌تر شده‌اند، برخی افراد به همباشی روی می‌آورند. تأثیر رسانه‌ها و الگوبرداری از غرب نیز نقش مهمی در گسترش این پدیده دارد. همچنین، تغییر در ارزش‌های جامعه، از جمله پذیرش روابط آزادتر بین دختر و پسر و جاذبه آزادی و مسئولیت کمتر در همباشی، باعث افزایش تمایل به این سبک زندگی شده است. این روند با گمنامی در شهرهای بزرگ و کاهش نقش سنت‌های قدیمی نیز تسهیل می‌شود.

عوامل اقتصادی

عوامل اقتصادی نظیر بی‌ثباتی اقتصادی، مصرف‌گرایی، شرایط نامناسب اشتغال، و محاسبه‌گری افراد، نقش مهمی در افزایش تمایل به زندگی همباشی دارند. در شرایطی که مشکلات اقتصادی مانع ازدواج سنتی می‌شود، جوانان همباشی روی می‌آورند. مصرف‌گرایی و عدم امنیت شغلی نیز به این گرایش دامن می‌زند و افراد را به انتخاب سبک‌های زندگی ناسازگار با ارزش‌های جامعه سوق می‌دهد.

عوامل فردی

افراد با ویژگی‌های شخصیتی خاص، مانند ریسک‌پذیری و اهمیت به انتخاب‌های شخصی، به سمت همباشی گرایش پیدا می‌کنند، زیرا برای‌شان چگونگی زندگی و انتخاب‌های‌شان مهم است. همچنین، ترس از طلاق و هزینه‌های اجتماعی آن باعث شده برخی افراد همباشی را به‌عنوان راهی برای جلوگیری از مشکلات پس از ازدواج و طلاق انتخاب کنند. در نهایت، با افزایش موانع برای ازدواج، جوانان برای رفع نیازهای عاطفی و جنسی به همباشی روی می‌آورند، به‌ویژه در شرایطی که ارزش‌های دینی کمرنگ شده و راه‌حل‌های شرعی کمتر در دسترس است.

عوامل سیاسی

کاهش عملگرایی و نبود قوانین تنبیهی مناسب از عوامل سیاسی موثر بر گسترش همباشی در جامعه هستند. تغییر ارزش‌ها و عدم ارائه برنامه‌های کاربردی توسط مسئولان منجر به سردرگمی جوانان و انتخاب راه‌های پرخطر می‌شود. علاوه بر این، نبود قوانین تنبیهی برای جلوگیری از این شکل زندگی، زمینه را برای گسترش آن فراهم کرده است.

عوامل دینی

عوامل دینی مؤثر بر همباشی شامل کاهش دانش دینی و تقدس‌زدایی از دین هستند. به دلیل فاصله‌گرفتن مردم از آموزه‌های دینی، آگاهی آنها از راه‌حل‌های مشروع دین کاهش یافته و گرایش به همباشی افزایش یافته است. ظهور اندیشه‌های سکولار و اومانیستی نیز منجر به کاهش اهمیت دین در زندگی اجتماعی و سیاسی مردم شده است. همچنین، نامتعارف بودن ازدواج موقت در عرف جامعه، علی‌رغم پیشنهاد دین اسلام به‌عنوان جایگزین برای ازدواج دائم، موجب شده افراد به همباشی روی بیاورند.

مزایای همباشی

برخی برای همباشی در ایران مزایایی مانند تأمین نیازهای اقتصادی، کاهش مشکلات مسکن، رفع نیازهای جنسی و عاطفی، شناخت بهتر زوجین، امکان جدایی آسان در صورت انتخاب اشتباه، تسهیل در تصمیم‌گیری برای ازدواج دائم و تجربۀ زندگی مشترک پیش از ازدواج رسمی را برشمرده‌اند؛ اما به باور متخصصان، با توجه به آسیب‌های مهمی که همباشی دارد، باید راهکارهای منطقی‌تری مانند ایجاد فرصت آشنایی قبل از ازدواج، حل مشکلات اقتصادی، آموزش‌های قبل از ازدواج و تسهیل شرایط ازدواج پیشنهاد شود.

چالش‌های همباشی

ابعاد اجتماعی همباشی

همباشی به‌عنوان یک پدیده اجتماعی رو به رشد، تحولات قابل توجهی را در ساختار خانواده و روابط بین‌فردی ایجاد کرده است. تغییر در نهاد خانواده، باز تعریف نقش‌های جنسیتی و تأثیر بر اقتصاد خانواده از جمله مهم‌ترین ابعاد اجتماعی این پدیده هستند. هم‌زیستی بدون ازدواج، چالش‌هایی از جمله عدم حمایت قانونی، فشارهای اجتماعی، نگرانی‌های اقتصادی، تولد کودکان بی‌هویت، سقط جنین و استرس پنهان ماندن رابطه را برای زوج‌ها به همراه دارد.

ابعاد شرعی و قانونی همباشی

همباشی از منظر شرع و قانون با چالش‌های زیادی روبرو است. عدم رعایت مسائل شرعی می‌تواند به نقض اصول دینی و ارزش‌های اخلاقی منجر شود، که این امر می‌تواند آسیب‌های روحی و روانی قابل توجهی برای افراد درگیر در این نوع رابطه به همراه داشته باشد. از نظر قانونی نیز، همباشی می‌تواند مشکلاتی مانند عدم حمایت قانونی در موارد اختلاف، مشکلات ارث و مسائل مرتبط با حضانت فرزندان ایجاد کند.

ابعاد روانشناختی همباشی

همباشی می‌تواند آسیب‌های عاطفی جدی برای افرادی که درگیر این نوع رابطه هستند، به همراه داشته باشد. این آسیب به‌طور معمول نسبت به زنان بیشتر است. این روابط اغلب با عدم ثبات و تعهد کافی همراه هستند که می‌تواند منجر به احساس ناامنی، اضطراب و سردرگمی در افراد شود. فقدان تعهد رسمی و قانونی نیز باعث می‌شود که افراد در روابط همباشی، احساس ارزشمندی و امنیت کمتری داشته باشند، که این امر می‌تواند به کاهش اعتماد به نفس و افزایش مشکلات روانی منجر شود. علاوه بر این، احتمال تجربۀ شکست و پایان ناگهانی رابطه بدون حمایت‌های قانونی و اجتماعی، می‌تواند آسیب‌های عاطفی و روانی بلندمدتی برای افراد، به‌خصوص در زنان، به همراه داشته باشد.

منابع

• احمدی، کامیل، «ازدواج سفید»، وب‌سایت کامیل احمدی، تاریخ بازدید: 18 مرداد 1403ش.
• احمدی، کامیل، «عمر ازدواج‌ سفید» و آمارهایی درباره آن»، وب‌‌سایت مرکز مطالعات زن و خانواده، تاریخ درج مطلب: 25 مرداد 1397ش.
• «ازدواج سفید در ایران»، وب‌سایت همباشی، تاریخ بازدید: 18 مرداد 1403ش.
• «ازدواج سفید یا همباشی سیاه؟»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: 24 مرداد 1394ش.
• «ازدواج عرفی در کشورهای غربی»، وب‌سایت همباشی، تاریخ بازدید: 18 مرداد 1403ش.
• امامی، سیدمجید، «ازدواج سفید یا هم‌باشی سیاه!»، وب‌سایت مرکز پژوهشی مبنا، تاریخ درج مطلب: 27 فروردین 1402ش.
• امیدوار، پوران و همکاران، «تحلیل جامعه‌شناختی پدیدۀ همباشی از منظر روحانیون و جامعه‌شناسان»، در فصلنامۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دورۀ 11، شمارۀ 3، شمارۀ پیاپی 43، 1401ش.
• «اولین ازدواج سفید در ایران»، وب‌سایت همباشی، تاریخ بازدید: 18 مرداد 1403ش.
• بامپاس، لاری و سوئیت، جیمز، «برآوردهای ملی از زندگی مشترک»، وب‌سایت دموگرافی، تاریخ درج مطلب: 1 نوامبر 1989م.
• بستان، حسین، «جامعه‌شناسی خانواده با نگاهی به منابع اسلامی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1392ش.
• بلالی، راضیه، «وضعیت قانونی و تبعات منفی همباشی سیاه» چیست؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 9 شهریور 1401ش.
• پیزولی، آلبرتو، «پاپ فرانسیس با ازدواج با زوج‌های هم‌زیست، تابو را می‌شکند، مراسم عروسی دسته‌جمعی برگزار می‌کند»، خبرگزاری فرانسه، تاریخ درج مطلب: 15 سپتامبر 2014م.
• «تعریف زندگی مشترک چیست؟»، وب‌سایت ایران‌آکادمی، تاریخ بازدید: 17 مرداد 1403ش.
• تورنتون، آرلند، فیلیپوف، دیمیتری، «تغییرات گسترده در ازدواج، زندگی مشترک و فرزندآوری در اروپای مرکزی و شرقی: بینش‌های جدید از چارچوب آرمان گرایی تکاملی»، وب‌سایتNational Library Of Medicine، تاریخ درج مطلب: 3 ژوئن 2009م.
• چیت‌ساز، محمدجواد، «بررسی وضعیت همباشی در ایران: فراترکیب پژوهشهاي همباشی»، در فصلنامۀ مسایل اجتماعی ایران، شمارۀ پنجم، پاییز 1401ش.
• حسینی، محمدکمیل، «بررسی تبعات جسمانی، روانی و اجتماعی زندگی هم‌باشی»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: 23 فروردین 1398ش.
• داودی لیمونی، سعید و خاضعی‌نیا، الهام، «تحلیل مستندات قرآن حرمت ازدواج سفید»، در نشریۀ قرآن‌پژوهی، سال دوم، شمارۀ 5، پاییز 1401ش.
• داودی، سعید، «همباشی یا ازدواج سفید همان زنا است/ نظر آیت‌الله شبیری زنجانی درباره معاطات»، وب‌سایت سایت شبکه اجتهاد،‌ تاریخ درج مطلب: 14 اسفند 1400ش.
• «راهكارهای قرآنی و روایی در مواجهه با ازدواج سفید»، وب‌سایت حوزه‌نت، تاریخ درج مطلب: 29 خرداد 1399ش.
• «زندگی مشترک: زمینه و مسایل حقوقی»، وب‌سایتFindLaw، تاریخ درج مطلب: 16 مه 2023م.
• «زندگی مشترک»، وب‌سایت همراهتم، تاریخ بازدید: 17 مرداد 1403ش.
• شیخ‌الاسلامی، علی، «بی‌مسئولیتی و بی‌تعهدی مهمترین ویژگی هم‌باشی یا ازدواج سفید است»، وب‌سایت افکارنیوز، تاریخ درج مطلب: 31 شهریور 1397ش.
• علمی ‌محمدی، طاهر و زرگوش‌نسب، عبدالجبار، «واکاوی مشروعیت ازدواج عرفی از دیدگاه اهل سنت، عواقب و چالش‌های آن»، در نشریۀ مطالعات زن و خانواده، دورۀ 2، شمارۀ 2، پاییز 1393ش.
• غفوری، محمدسجاد، «نقد جایگزین ازدواج»، وب‌سایت حامین‌یار، تاریخ بازدید: 18 مرداد 1403ش.
• قرایی مقدم، امان‌الله، «تبارشناسی ازدواج سفید در ایران»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 10 آبان 1396ش.
• کاسترو مارتین، ترزا، «زندگی مشترک در اسپانیا: دیگر مسیری حاشیه‌ای برای تشکیل خانواده نیست»، وب‌سایت دانشگاه پمپئو فابرا،‌ تاریخ درج مطلب: 2013م.
• گلزاری، محمود، «شریک زندگی شما چه خصوصیاتی باید داشته باشد؟»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 10 تیر 1401ش.
• گلستانی‌پور، محمدرضا، «رهایی از هفت‌خوان ازدواج به شیوه همباشی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 16 مرداد 1398.
• «نکاح»، وب‌سایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1393ش.
• «ویژگی شریک زندگی خوب»، وب‌سایت مجلۀ محلۀ روان‌شناسان، تاریخ درج مطلب: 13 آبان 1402ش.
• هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، «فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، قم، مؤسسۀ دائرة المعارف فقه اسلامی، 1382ش.
• «همباشی در لغت‌نامه‌ها و ریشه‌شناسی»، وب‌سایت همباشی، تاریخ بازدید: 17 مرداد 1403ش.
• «همباشی»، وب‌سایت همباشی، تاریخ درج مطلب: 18 مرداد 1403ش.