ابوریحان بیرونی

ابوریحان بیرونی

سردیس ابوریحیان بیرونی

پادکست مقاله | 🡇 noicon

ابوریحان بیرونی، دانشمند بزرگ ایرانی در قرن چهارم و پنجم هجری.

ابوریحان بیرونی با تألیف آثار عمیق و جامع خود، نقش بی‌بدیلی در شکل‌دهی به زیرساخت‌های فکری و علمی تمدن اسلامی ایفا کرد. آثار او نه‌تنها در جهان اسلام تأثیری ماندگار گذاشت، بلکه به‌عنوان میراثی علمی به تمدن جهانی انتقال یافت و پایه‌های دانش نوین را تقویت کرد. برای مثال کتاب «تحقیق ماللهند» به‌عنوان نمونه‌ای برجسته، رویکردی نظام‌مند در مطالعهٔ فرهنگ و ادیان دیگر جوامع ارائه داد که نشان‌دهندهٔ نگاه گسترده و دقیق او به پدیده‌های انسانی است. بیرونی با سبک زندگی مبتنی بر تحقیق، دقت علمی و تعهد به ثبت واقعیت‌ها، الگویی پایدار از یک دانشمند مسلمان را به نمایش گذاشت که تا امروز برای پژوهشگران و اندیشمندان الهام‌بخش است.

تولد و تحصیلات

محمد بیرونی، در سال ۳۶۲ق در حومهٔ شهر کاث، پایتخت خوارزمشاهیان متولد شد. او در کودکی یا نوجوانی، پدر خود، احمد را از دست داد. بیرونی علم‌آموزی را از کودکی آغاز کرد و صرف‌ونحو، فقه، کلام، جغرافیا، ریاضیات، نجوم، شیمی، پزشکی و دین‌شناسی را یادگرفت. تحصیلات او در خوارزم بود و در تمام مدت تحصیل، آموخته‌های خود را با تکرار و تمرین، تثبیت می‌کرد و با قلم می‌نوشت. ابونصر منصور، ریاضی‌دان بزرگ و منجم خوارزمی در پرورش و تحصیل او نقش مؤثری داشت. ابوریحان در ۱۷ سالگی با استفاده از یک حلقهٔ مدرج، ارتفاع نصف‌النهاری خورشید را در کاث اندازه گرفت و براساس آن عرض جغرافیایی زادگاه خود را محاسبه کرد.

نام‌گذاری

نام این دانشمند مسلمان، محمد، کنیهٔ او ابوریحان، و به بیرونی ملقب است. علت لقب‌گذاری او به بیرونی را تولد وی در بیرون (خارج) از شهر خوارزم دانسته‌اند. برخی معتقدند که چون ابوریحان بیشتر عمرش را خارج از زادگاه خود گذرانده، به بیرونی مشهور شده است. از او در منابع به نام «ابوریحان محمد بن احمد بیرونی خوارزمی» یاد می‌شود.

سفرها

ابوریحان بیرونی تا حدود ۲۵سالگی زادگاه خود را ترک نکرد و در این مدت به تکمیل پژوهش‌های علمی، به‌ویژه در ستاره‌شناسی و رصد، پرداخت. با وقوع ناامنی‌ها و جنگ‌های داخلی، در سال ۳۸۷ق به بخارا، پایتخت سامانیان، رفت و در آنجا مورد حمایت منصور سامانی قرار گرفت.

او در سفر به ری با دو ستاره‌شناس و ریاضی‌دان ایرانی دیدار کرد و رسالهٔ «حکایة الآلة المسماة بسدس فخری» را دربارهٔ یکی از ابزارهای رصد نگاشت. همچنین نزد اسپهبد ابوالعباس مرزبان بن رستم بن شروین رفت و کتاب «مقالید علم الهیئة» را به نام او تألیف کرد.

بیرونی در ۳۸۸ق به دربار قابوس بن وشمگیر زیاری در طبرستان و گرگان راه یافت و نخستین اثر مهم خود، «الآثار الباقیه عن القرون الخالیه» را که دربارهٔ گاه‌شماری تاریخی و علمی است، حدود سال ۳۹۱ق به نام او تدوین کرد.

وی در ۳۹۴ق و هم‌زمان با اقتدار آل مأمون، به زادگاه خود در گرگانج خوارزم بازگشت و حدود هفت سال به‌عنوان مشاور ابوالعباس مأمون بن مأمون خدمت کرد. در این دوره با حمایت دربار به پژوهش‌های علمی پرداخت، خسوف ۱۴ رمضان ۳۹۴ق را در گرگانج رصد کرد و با پشتیبانی مالی پادشاه ابزاری رصدی موسوم به حلقهٔ شاهیه ساخت. تألیف کتاب «تسطیح الصور» نیز به این دوره بازمی‌گردد.

در ۴۰۷ق، با تصرف گرگانج به‌دست سلطان محمود غزنوی، بیرونی به غزنی منتقل شد و حدود ۳۵ سال پایانی عمر خود را در دربار محمود و جانشینان او، از جمله مسعود و مودود غزنوی، گذراند. او در این دربار به‌عنوان منجم و دانشمند شناخته می‌شد. روابط بیرونی با محمود چندان نزدیک نبود و او حضور خود در دربار وی را گاه با تعبیراتی کنایه‌آمیز یاد کرده است؛ با این حال در دورهٔ جانشینان محمود از احترام و توجه بیشتری برخوردار شد.

فعالیت‌های علمی و آثار

ابوریحان بیرونی ۱۸۰ اثر در قالب کتاب و مقاله در موضوعات ریاضی، ستاره‌شناسی، فقه، کلام، پزشکی، داروشناسی، جغرافیا، شیمی و صرف‌ونحو نوشته است که ۱۱۰ اثر آن در رشتهٔ ریاضیات و نجوم است. بیشترین اقامت و فعالیت‌های علمی، تحقیقات و تألیفات بیرونی در غزنی و در جریان حملهٔ محمود غزنوی به هند صورت گرفته است:

• در سال‌های اول حضور خود در غزنی تألیف کتاب «تحدید نهایات الاماکن» را شروع کرد که در سال ۴۱۶ق به پایان رسید.
• پس از خورشیدگرفتگی در ۴۰۹ق رصدهای مختلفی انجام داد که تا ۴۱۲ق به‌طول انجامید.
• در تحقیقی که انجام داد، اعلام کرد که خورشید در قطب شمال غروب نمی‌کند.
• در زمان اقامت خود در قلعه نندنه هند، روش خود برای محاسبه قطر زمین را با اسطرلاب آزمایش کرد و مقالهٔ «فی استخراج قدر الارض برصد انحطاط الافق عن قلل الجبال» را نوشت.
• در ۴۱۸ق، «رسالهٔ استخراج الاوتار» را به پایان رساند و در سال ۴۲۰ق کتاب «التفهیم لاوائل صناعة التنجیم» را به درخواست ریحانه بنت حسین خوارزمی به دو زبان عربی و فارسی نوشت. این کتاب که چند قرن، کتاب درسی برای تعلیم ریاضیات و نجوم بوده، اصطلاحات ستاره‌شناسی را توضیح داده است.
• به پاس احترام سلطان، کتاب «القانون المسعودی» را به‌نام این سلطان نگاشت. در این کتاب بسیاری از عقیده‌های گذشتگان دربارهٔ نجوم بررسی شده و امکان حرکت زمین به دور خورشید پذیرفته شده است.
• در ۴۲۷ق، رساله‌ای دربارهٔ آثار رازی نگاشت و فهرست آثار خود را نیز در آخر آن اضافه کرد.
• در زمان سلطنت مودود بن مسعود از حمایت شاه برخوردار بود و کتاب «دستور» و «الجماهیر» را به نام او نوشت.

ابوریحان در بیشتر جنگ‌های سلطان محمود غزنوی در هند، او را همراهی کرد و سیزده سال در هند به پژوهش پرداخت و زبان سانسکریت؛ یعنی زبان قدیم و مقدس هندوان را فراگرفت. او در مدت اقامت خود در هند، کتاب‌های مهمی دربارهٔ ریاضی، فلسفه و پزشکی را از زبان هندی به عربی ترجمه کرد. همچنین، طول و عرض جغرافیایی مناطق مختلف هند را با روش ابداعی خود به دست آورد. مهم‌ترین دست‌آورد ابوریحان در هند، مطالعات انسان‌شناختی او و تألیف کتاب «تحقیق‌ما للهند» است که شهرت جهانی دارد. این کتاب دربارهٔ مذهب، عادات و رسوم هندوان نوشته شده و جامع‌ترین کتاب عصر قدیم دربارهٔ تاریخ فلسفه، سنت‌ها و اوضاع اجتماعی هند است.

دیدگاه‌ها

ابوریحان با این‌که اعتقاد راسخ به دین اسلام و قرآن داشت، به وجود نوعی معنویت مشترک میان ادیان نیز قائل بود. براساس این دیدگاه، ادیان با وجود تفاوت آنها در خداشناسی، شریعت و مراسم عبادی از وحدت معنوی برخودارند که به‌صورت‌های مختلف تجلی پیدا کرده است. با توجه به نوع زندگی، آثار و فعالیت‌های علمی ابوریحان، نگاه او به انسان، فرامذهبی و فرادینی بوده است. دین‌داری مانع علاقهٔ او به آزاداندیشی و باور به انسانیت مشترک نشد.

دیدگاه ابوریحان نسبت به عقل، با دیدگاه فیلسوفان یکسان است و به عقل بسیار بها می‌دهد. او عقل را منبع مستقل علم و معرفت می‌داند و به همین دلیل به تحصیل معرفت از راه عقل تأکید می‌کند. از نظر او کمال انسان نیز در رشد عقلانی او است. نگاه ابوریحان نسبت به علم، مانند دانشمندان امروزی بوده است. او مرجعیت رسمی در ساحت اندیشه را قبول نداشت. به همین دلیل منتقد پیروان ارسطو بود که برای وی مرجعیت فکری قائل‌اند و احتمال خطا در نظریه‌های او را ضعیف می‌دانند.

روش تحقیق

روش تحقیق ابوریحان در علوم تجربی: روش ابوریحان در علوم تجربی، شباهت زیادی با روش علوم تجربی به‌شکل امروزی دارد و روش و مبانی فلسفهٔ ارسطو در علوم تجربی را با نگاه انتقادی قبول دارد. روش او به روش علم تجربی مرسوم در انقلاب علمی در غرب نزدیک است که ویژگی آن غیریقینی بودن علوم طبیعی است.

روش تحقیق ابوریحان در علوم انسانی: مشهورترین تحقیقات بیرونی در موضوع مردم‌شناسی با استقراء و روش‌های کمی صورت گرفته است. او در تحقیق علوم انسانی به کابرد مشاهدهٔ مستقیم، تجربه، تحلیل داده‌ها و تبیین قضایا بها می‌دهد. در روش تحقیق بیرونی، مشاهده، بنیان کار تحقیق است؛ اما روش‌های دیگری ازجمله استدلال عقلی را هم به تناسب موضوع به کار می‌برد.

نوآوری‌ها

دستاورد	توضیح
پایه‌گذاری روش علمی	به‌کارگیری ریاضیات به‌عنوان زبان تحلیل در علوم طبیعی و تلفیق برهان ریاضی با تجربهٔ حسی.
تدوین اصول نقشه‌کشی	ابداع قواعدی برای تسطیح کره بر سطح مستوی و توسعهٔ نقشه‌های استوانه‌ای در کارتوگرافی.
کشف چاه‌های آرتزین	توضیح علمی علت فوران آب از چاه‌های تحت فشار پیش از طرح آن در اروپا.
احیای گاه‌شماری‌های باستانی	ثبت و تحلیل نظام‌های تقویمی ایرانیان باستان، خوارزمیان و سغدیان.
اختراع ابزارهای رصدی	طراحی و معرفی بیش از ده ابزار نجومی برای رؤیت هلال.
تعیین تاریخ ساسانیان	تعیین تاریخ تأسیس سلسلهٔ ساسانی با مطالعهٔ متون مانوی، از جمله «شاپورگان».
معرفی ریاضیات هندی	معرفی نظام اعداد و شیوه‌های محاسبات هندی به جهان اسلام.
آزمایش علمی دربارهٔ الماس	رد باور سمی بودن الماس از طریق آزمایش عملی.
بررسی ویژگی زمرد	انجام آزمایش طولانی‌مدت و رد باور عامیانه دربارهٔ تأثیر زمرد بر مار.
بررسی منشأ کانال سوئز	طرح این دیدگاه که حفر کانال میان نیل و دریای سرخ به فرمان داریوش هخامنشی انجام شده است.
محاسبات طول جغرافیایی	استفاده از پدیدهٔ خسوف برای اندازه‌گیری اختلاف طول جغرافیایی میان نقاط مختلف.
تعیین فاصلهٔ شهرها	ارائهٔ روشی برای محاسبهٔ فاصلهٔ میان شهرها بر پایهٔ مختصات جغرافیایی.
اندازه‌گیری قطر زمین	محاسبهٔ قطر کرهٔ زمین با بهره‌گیری از روش انحطاط افق.
اندازه‌گیری ارتفاع کوه‌ها	ارائهٔ روشی علمی برای تعیین ارتفاع کوه‌ها.
اندازه‌گیری وزن مخصوص	سنجش وزن مخصوص ۱۸ فلز و کانی با ابزار مخروطی و طرح مفهوم چگالی برای اولین بار.
ترجمهٔ اصطلاحات دارویی	انتقال و معادل‌یابی اصطلاحات دارویی یونانی به عربی و فارسی.
دیدگاه‌های زمین‌شناختی	طرح دیدگاه‌هایی دربارهٔ پیدایش جهان، شکل‌گیری لایهٔ سطحی زمین و تبدیل دریاها به خشکی.

نقش ابوریحان بیرونی در فرهنگ و تمدن اسلامی

پایه‌گذاری روش علمی تجربی و عقلانی: بیرونی با تأکید بر مشاهده، آزمایش و استدلال منطقی، پایه‌های روش علمی مدرن را تقویت کرد. او به‌جای تکیه بر نظریات پیشینیان، به آزمایش‌های عملی پرداخت و تعصب و تقلید محض در غیر مسایل فقهی را نقد کرد. این نگرش، امروزه به‌عنوان اساس پژوهش‌های علمی در سراسر جهان شناخته می‌شود و سبک زندگی مبتنی بر عقلانیت و تجربه‌گرایی را ترویج می‌دهد.

تقویت گفت‌وگوی بین‌فرهنگی و مطالعات تطبیقی: بیرونی در کتاب‌هایی مانند تحقیق ماللهند به مطالعهٔ تطبیقی ادیان، فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف پرداخت. او با تسلط بر زبان‌های متعدد، زمینه‌ساز تعامل فرهنگی بین شرق و غرب شد. این رویکرد امروزه در حوزه‌های مردم‌شناسی و مطالعات بین‌فرهنگی الهام‌بخش است و به درک متقابل ملت‌ها و کاهش تعصبات کمک می‌کند.

پیشرفت در علوم و کاربردهای عملی: بیرونی در زمینه‌های نجوم، ریاضیات، جغرافیا و فیزیک نوآوری‌های بزرگی ارائه داد. دستاوردهای او در محاسبهٔ محیط زمین، ساخت ابزارهای دقیق رصدی و پژوهش در مورد وزن مخصوص مواد، پایه‌های علوم مدرن و فناوری‌های امروزی مانند سیستم‌های ناوبری و نقشه‌برداری را تقویت کرده است.

خاستگاه اندیشه‌ای ابوریحان بیرونی

محیط علمی و فرهنگی: ابوریحان بیرونی در سال‌های آخر دوران نوزایی اسلامی زندگی می‌کرد که جامعهٔ علمی، متفکران اصیل و کتابخانه‌های غنی در ماوراءالنهر، خوارزم، خراسان قدیم، ری، بغداد و سیستان وجود داشت. مراکز علمی این مناطق که ابوریحان به آنجا مهاجرت و زندگی کرده است، محل بحث، تدریس و تألیف در زمینه‌های علوم عقلی، نقلی و تجربی بود. در آن زمان، خراسان، سیستان، ری و بغداد به‌لحاظ علمی و فرهنگی جدای از هم نبودند و اندیشه‌ها به آسانی از یک نقطه به محل دیگر منتقل می‌شد.

نفوذ مکتب عقل‌گرای بلخ: خراسان قدیم در عصر ابوریحان، تحت نفوذ علمی و فرهنگی مکتب عقل‌گرای بلخ بود. به همین دلیل دربار سامانیان در بخارا، و دربار آل‌عراق و آل‌مأمون در خوارزم، محل تجمع دانشمندان علوم عقلی بود و کتاب‌های ارزشمندی در رشته‌های گوناگون در کتابخانه‌های دربار وجود داشت.

رابطه با اندیشمندان: بیرونی در مسافرت‌های خود با دانشمندان بزرگی مانند کوشیار گیلانی، ابومحمود خجندی، ابوالوفای بوزجانی و ابن‌سینا دیدار و مباحثه کرد. این تعاملات مستقیم، بستری برای تبادل اندیشه و رشد علمی او فراهم کرد.

مطالعات میدانی: همراهی با لشکرکشی‌های محمود غزنوی به هند، امکان آشنایی عمیق با زبان سانسکریت، فرهنگ، ادیان و دانش هندوان را برای او فراهم کرد. این سفرها پایهٔ تألیف کتاب «تحقیق ماللهند» شد. اقامت در شهرهایی مانند ری، بخارا، جرجان و غزنی، او را با سنت‌های علمی و فرهنگی مختلف آشنا کرد و دامنهٔ مطالعه ابوریحان را گسترش داد.

دیدار از مراکز فرهنگی: ابوریحان اهل سفر بود و مراکز مهم فرهنگی و کتابخانه‌های خوارزم و خراسان را از نزدیک دیده و در آن جاها تحقیق کرده بود. وی همچنین در قلمرو آل‌بویه در ری که مرکز مهم سیاسی و فرهنگی آن زمان بود همراه با تتبع کامل دیدن کرده بود.

تسلط بر زبان‌ها و منابع متنوع: بیرونی به زبان‌های فارسی، عربی، سانسکریت و تا حدی یونانی و سریانی مسلط بود. این تسلط، امکان مطالعهٔ مستقیم آثار علمی و فلسفی فرهنگ‌های مختلف را به او داد. او از منابع یونانی، هندی، ایرانی و اسلامی بهره می‌برد و به مقایسهٔ انتقادی این منابع می‌پرداخت.

علاقه به تاریخ علم و تبادل فرهنگی: بیرونی در آثار خود به تاریخ علم و سیر تکامل نظریات توجه ویژه‌ای داشت. او به مقایسهٔ باورها، آداب و علوم فرهنگ‌های مختلف علاقه‌مند بود و این رویکرد، زمینه‌ساز رشد مردم‌شناسی و دین‌پژوهی تطبیقی در آثار او شد.

پشتیبانی حاکمان: حاکمانی مانند قابوس بن وشمگیر و خوارزمشاهیان آل‌مأمون از تحقیقات او حمایت می‌کردند و امکان ساخت ابزارهای پژوهشی را فراهم می‌آوردند. حضور در مراکزی مانند بغداد، بخارا و غزنه، دسترسی او به کتابخانه‌های غنی و آثار نفیس را ممکن می‌ساخت.

جهان‌بینی باز: بیرونی با وجود مسلمان بودن، به باورها و آداب سایر ادیان احترام می‌گذاشت و به مطالعهٔ آن‌ها می‌پرداخت. او در عین حال، به نقد منصفانهٔ باورهای غیرعلمی و خرافات در همهٔ فرهنگ‌ها می‌پرداخت و بر عقلانیت و تجربه تکیه می‌کرد.

درگذشت

ابوریحان بیرونی در ۲۲ یا ۲۶ آذر ۴۲۷ش در شهر غزنی افغانستان درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد.

بزرگداشت و یادبودها

پژوهشگران ابوریحان بیرونی را نه‌تنها نماد عقلانیت و پژوهش علمی، بلکه آثار وی را تجلیِ شکوه تمدن اسلامی می‌دانند و یادبودهای پایدار او در سراسر جهان را گواه تأثیر ژرف و جاودانهٔ وی تلقی می‌کنند:

• آرامگاه ابوریحان بیرونی: محل دفن ابوریحان بیرونی در ۱۳۵۲ش در شهر غزنی افغانستان کشف شد که در آن زمان هیچ ساختمانی نداشت، اما اطراف آن را یک محوطهٔ بزرگ فرا گرفته بود که باغ و حریم آرامگاه وی شناخته می‌شود. این محوطه نشان می‌دهد که قبر بیرونی در گذشته ساختمان بزرگی داشته و به‌مرور زمان و بر اثر جنگ و ناامنی‌ها تخریب شده است.
• نام‌گذاری به اسم ابوریحان بیرونی: در بسیاری کشورها دانشگاه‌ها، دانشکده‌ها، تالارها و کتابخانه‌ها به‌نام ابوریحان بیرونی نام‌گذاری شده است. برای مثال دانشگاه البیرونی واقع در شهر کوهستان ولایت کاپیسای افغانستان، به افتخار او نامیده شده است. همچنین یکی از پردیس‌های وابسته به دانشگاه تهران واقع در پاکدشت، رصدخانه‌ای در شیراز وابسته به دانشگاه شیراز، یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان داروهای انسانی و دامی در ایران به نام بیرونی نام‌گذاری شده است. یکی از دهانه‌های برخوردی کرهٔ ماه، به‌نام بیرونی و سیارک ۹۹۳۶، به نام ۹۹۳۶ البیرونی نام‌گذاری شده است. یکی از جزیره‌های جزایر شتلند جنوبی در قطب جنوب نیز بیرونی نام دارد.
• روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی: روز سیزدهم شهریور، در تقویم ملی ایران به‌عنوان روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی نام‌گذاری و ثبت شده است.
• لقب استاد جاودانه: بیرونی در جهان «استاد جاودانه» لقب گرفته است؛ زیرا در بسیاری از علوم، نام او بخشی از تاریخچهٔ آن علم محسوب می‌شود.
• تصویرسازی از ابوریحان بیرونی: فیلمی از زندگی ابوریحان به نام ابوریحان بیرونی در ۱۹۷۴م در اتحاد جماهیر شوروی در کشور ازبکستان، ساخته شده است.
• تندیس ابوریحان بیرونی در سازمان ملل: تندیس ابوریحان بیرونی که یک کرهٔ زمین در دست دارد، در سازهٔ چهارطاقی دانشمندان ایرانی، در محوطهٔ دفتر سازمان ملل در وین اتریش نصب شده است.

منابع

• «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۱ش.
• «ابوریحان بیرونی و آثار او»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۳ش.
• احمدی، محمدامین، «ابوریحان بیرونی و انسان‌گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آبان ۱۳۹۹ش.
• اشرفی خیرآبادی، حمید، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، مجلهٔ کتاب ماه، شمارهٔ ۱۲۴، ۱۳۸۷ش.
• بازورث، کلیفورد ادموند و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمدبن احمد»، وب‌سایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۷۹ش.
• بیرونی، ابوریحان، الآثار الباقیة، به کوشش زاخاو، لایپزیگ، ۱۹۰۶م.
• بیرونی، ابوریحان، تحدید نهایات الاماکن، به کوشش بولگاکف، قاهره، ۱۹۶۲م.
• «تبلور ۱۴۳ کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۷ش.
• جعفرنیا، فاطمه، «روش‌های پژوهش ابوریحان بیرونی در علوم انسانی»، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۸ش.
• جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، تهران، عرفان، ۱۳۹۳ش.
• صدر فراتی، محمدمهدی، «برهان انی در روش علمی ابوریحان بیرونی»، مجلهٔ تاریخ علم، دورهٔ ۲۰، شمارهٔ ۱، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.
• محمدزاده، محسن، «ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۸۷ش.
• مهکام، رضا، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل به‌روایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۰ش.
• «نگاهی به آثار و فعالیت‌های ابوریحان بیرونی خالق نظریه‌های ماندگار»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۵ش.
• «نوآوری‌های ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت ادارهٔ کل پژوهش‌های اسلامی رسانه، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۱ش.

• Abbasov, Shukhrat; Saidkasymov, Pulat; Shukurov, Bakhtiyer; Khamrayev, Razak (1975). "Abu Raykhan Beruni". IMDb. Retrieved 4 July 2018.