ازدواج فامیلی

ازدواج فامیلی
ازدواج بین خویشاوندان نسبی

انیشتین و همسرش که دخترخاله و پسرخاله هستند
پادکست مقاله | 🡇 noicon
مشخصات مفهوم
شاخه علمی	ژنتیک پزشکی جامعه‌شناسی خانواده فقه
نوع مفهوم	نهاد حقوقی و اجتماعی
معنای اصطلاحی	ازدواج میان افرادی که دارای جد مشترک نسبی باشند
حوزه کاربرد	خانواده مشاوره ژنتیک حقوق خانواده
گستره جغرافیایی	جهانی
اهمیت و ارتباط
اهمیت	حفظ پیوندهای خانوادگی در برابر افزایش ریسک بیماری‌های ژنتیکی
مرتبط با	ازدواج مشاوره ژنتیک بیماری‌های ژنتیکی

ازدواج فامیلی؛ ازدواج بین خویشاوندان نَسَبی.

ازدواج فامیلی یا ازدواج خویشاوندی به ازدواج افرادی اطلاق می‌شود که در چهار نسل گذشته حداقل یک جد مشترک داشته باشند، مانند ازدواج دخترعمو با پسرعمو. این نوع ازدواج در جوامعی مانند ایران و کشورهای عربی با اثرپذیری از عواملی مانند اشتراکات فرهنگی، حمایت خانوادگی و تناسب ارزش‌ها، رواج دارد؛ با این حال، ازدواج فامیلی به دلیل افزایش احتمال انتقال بیماری‌های ژنتیکی و کاهش ضریب هوشی فرزندان، با هشدار متخصصان مواجه است و انجام مشاوره ژنتیک پیش از ازدواج در این موارد ضروری شمرده می‌شود.

مفهوم‌شناسی

ازدواج فامیلی به‌معنای ازدواج افرادی است که در چهار نسل گذشته حداقل دارای یک جد مشترک باشند. از این رو ازدواج دخترعمو و پسرعمو، پسرخاله و دختر خاله و مانند این‌ها به‌عنوان ازدواج فامیلی در نظر گرفته می‌شود. با مبنا قرار گرفتن نزدیکی بیولوژیک زوجین در تعریف ازدواج، سازمان بهداشت جهانی، ازدواج درجه چهار یا نزدیک‌تر را ازدواج فامیلی، تعریف کرده و شایع‌ترین شکل ازدواج فامیلی را ازدواج درجه سه دانسته که زن و شوهر در یک‌هشتم جایگاه‌های ژنی مشترک هستند. عوامل مؤثر بر ازدواج فامیلی را چنین گزارش کرده‌اند:

1. محدودیت محیط جغرافیایی؛ اشخاص ساکن یک روستا معمولاً با افرادی از همان روستا، ازدواج می‌کنند.
2. انگاره‌های فرهنگی؛ مثل این که ازدواج دختر عمو و پسر عمو را در آسمان بسته‌اند.
3. مذهب؛ پیروان ادیان و مذاهب مختلف، معمولاً با افراد خارج از دین یا مذهب خود ازدواج نمی‌کنند.

در ادیان

اسلام

آموزه‌های اسلام، ازدواج خویشاوندی را با احراز شرایط کفویت و معیارهای زوجیت، تأیید کرده است، اما این تأیید الزاماً به‌معنای تشویق نیست. در قرآن، ازدواج با خویشاوندان درجه یک و دو، حرام شمرده شده است. برخی روایات، ازدواج با خویشاوندان نزدیک را موجب ناتوانی فرزندان دانسته‌اند. ازدواج حضرت علی و فاطمه زهرا، ازدواج درجه چهارم است. از میان امامان شیعه، تنها امام سجاد با دخترعموی خود ازدواج کرده که از نوع درجه سوم است.

در آیات قرآن و احادیث ائمه، توصیه‌ها و راه‌کارهای فراوانی به‌منظور برخورداری از فرزند و نسل سالم، ارائه شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که ازدواج فامیلی اگرچه در اسلام، حرام نیست اما توصیه هم نشده است. در برخی روایات آمده است که با غریبه ازدواج کنید و خود را ضعیف نسازید. پژوهشگران از برخی روایات، چنین برداشت کرده‌اند که فرزندان حاصل از ازداوج با غریبه یا اقوام نَسبی دور، فرزندانی قوی‌تر هستند.

در فرهنگ ملل

ازدواج ابراهیم عوض جوان ۱۹ ساله اهل سومالی با دختر عمویش

ازدواج بین خویشاوندان درجه یک در تمام ادیان ممنوعیت مذهبی یا قانونی دارد. در دین اسلام، ازدواج با خویشاوندان درجه یک و دو حرام است. ازدواج خویشان درجه دو در هند شایع است و عده‌ای از یهودیان نیز آن را جایز می‌دانند. ازدواج فامیلی درجه سه در چین و بعضی ایالت‌های آمریکا ممنوع است.

ازدواج خویشاوندی، در بسیاری از مناطق شمال آفریقا، آسیای مرکزی و غربی و نیز آسیای جنوبی رایج است. این نوع ازدواج تحت‌تأثیر شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی، از کشوری به کشور دیگر و حتی در داخل یک کشور، میان استان‌ها و مناطق مختلف تفاوت قابل‌توجهی دارد. همچنین میان گروه‌های قومی و مذهبی نیز اختلافات چشمگیری مشاهده می‌شود.

ایران

درون همسرگزینی و ازدواج با خویشان، در فرهنگ عمومی ایرانیان، جایگاه ویژه‌ای دارد. ازدواج در اقوام و ادیان مختلف، انواع و مقررات خاصی دارد؛ مثلاً ازدواج اقوام درجه یک در تمامی ادیان و فرهنگ‌ها ممنوع است. در ایران، ازدواج فامیلی از مهم‌ترین علل بیماری‌های مادرزادی به‌شمار می‌رود. در بررسی‌های متعدد، بیماری اتوزوم مغلوب در ازدواج‌های فامیلی درجه سه با فراوانی بیشتری همراه است. در ایران به‌طور متوسط ۳۸٪ تا ۴۵٪ ازدواج‌ها فامیلی است. مهم‌ترین دلیل گرایش خانواده ایرانی به ازدواج فامیلی، هماهنگی فرهنگ و رسوم خانوادگی، تناسب ارزش‌ها و عقاید و حمایت‌های خانوادگی است. در برخی خرده‌فرهنگ‌های ایرانی، ازدواج خویشاوندی با گونه‌ای از اجبار همراه است و ازدواج غیرفامیلی را ننگ می‌دانند.

مزایا

ازدواج فامیلی موجب تقویت ارتباطات فامیلی، دوری از فاصله طبقاتی اقتصادی و اجتماعی و کاهش انتظارات می‌شود. ازدواج‌های هم‌خون غالباً ساده‌تر برگزار می‌شود و ارتباط عروس با خانواده شوهر راحت‌تر به‌نظر می‌رسد. همچنین در ازدواج فامیلی به‌سبب آشنایی بیشتر زوجین با همدیگر و با روحیات خانواده، اختلاف کمتری دیده می‌شود.

چالش‌ها

تصویری از دستان یک کودک مبتلا به بیماری پروانه‌ای

در ازدواج فامیلی، روابط زوجین با چالش‌هایی مانند دخالت اطرافیان و افزایش احتمال بیماری فرزندان همراه است. دانشمندان، بیماری‌های ژنتیکی را نیز در فرزندان حاصل از ازدواج فامیلی، شایع‌تر می‌دانند. بر اساس آمارهای جهانی، سه تا چهار درصد مرگ نوزادان به‌دلیل اختلالات ژنتیکی است؛ احتمال مبتلا شدن فرزندان به عارضه‌های وراثتی و ژنتیکی در ازدواج‌های فامیلی بیشتر از سایر ازدواج‌ها است. احتمال انتقال بیماری‌های ژنتیکی در ازدواج فامیلی نسبت به ازدواج غیرفامیلی، دو تا ۲/۵ برابر است. گسترش ناهنجاری‌های مادرزادی و ژنتیکی در اثر ازدواج‌های فامیلی، بار سنگینی را به نظام بهداشت و درمان کشور تحمیل می‌کند. و به همین دلیل مشاوره ژنتیک در ازدواج‌های فامیلی ضرورت بیشتری پیدا می‌کند.

به‌دنبال برخی ازدواج‌های فامیلی، احتمال بیماری پروانه‌ای، بیماری تالاسمی، اختلالات ژنتیکی، معلولیت جسمی، معلولیت ذهنی (عقب‌ماندگی ذهنی)، نقص ایمنی بدن، ابتلا به بیماری‌های عفونی و شب‌کوری افزایش می‌یابد. در ایران، ازدواج فامیلی ازجمله عوامل اصلی بیماری‌های ژنتیک به‌شمار می‌رود. در بررسی‌های متعدد، بیماری اتوزوم مغلوب در ازدواج‌های فامیلی درجه سه با فراوانی بیشتری همراه است. بر اساس آزمایش‌هایی که در شهرهای مختلف ایران انجام شده، نود درصد بیماری‌های ژنتیکی در خانواده‌ها تکرار شده که ریشهٔ همهٔ آنها اختلالات ژنتیکی است. انجام مشاوره ژنتیک قبل از ازدواج، این آمار را تا هفتاد درصد کاهش می‌دهد. گفته شده که ازدواج فامیلی می‌تواند باعث بیماری اتوزوم مغلوب در جنین شود که احتمال سقط جنین را افزایش می‌دهد. در ازدواج‌های فامیلی احتمال تولد کودک با نقص ژنتیکی ۲ تا ۳ برابر ازدواج‌های غیرفامیلی است. هر فردی با حداقل ۳ تا ۴ ژن مغلوب، معیوب متولد می‌شود و در افراد فامیل به‌دلیل داشتن جد مشترک، احتمال داشتن ژن‌های مشابه بیشتر است. کارشناسان، مشاورهٔ ژنتیک را به کسانی که قصد ازدواج فامیلی دارند، توصیه می‌کنند.

منابع

• «ازدواج خویشاوندی و فامیلی»، وب‌سایت آزمایشگاه پاتوبیولوژی و ژنتیک رازی.
• اعتمادی‌فر، سیدمهدی، «نگرش‌ها و رفتارهای ایرانیان در زمینه ازدواج فامیلی»، نشریه مطالعات جنسّیت و خانواده، شماره ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
• افروز، غلامعلی، روان‌شناسی ازدواج و شکوه همسری، تهران، دانشگاه تهران، چاپ دوم، ۱۳۹۰ش.
• بصیری، حمیدرضا و دیگران، «ازدواج فامیلی از منظر پزشکی، قرآن و روایات معصومین»، پژوهش‌نامه ثقلین، دوره ۱، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۳ش.
• تولایی، محمود، «۴۵درصد ازدواج‌ها در ایران فامیلی است / ۹۰درصد بیماری‌های ژنتیکی در خانواده‌ها تکرار می‌شود»، خبرگزاری ایلنا، ۲۴ بهمن ۱۳۹۵ش.
• رضایی، کاظم و سنایی‌مهر، مجیب، «فراتحلیل جامع رابطه ازدواج فامیلی با ناهنجاری‌های جسمی و ذهنی نوزادان ایرانی (۱۳۹۰–۱۳۸۰)»، مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، شماره ۲۰، تابستان ۱۳۹۲ش.
• شریف رضی، محمد بن حسین، المجازات النبویة، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۲ق.
• صفری، محمدعلی، زن و شوهر در رابطه با انتخاب همسر و ازدواج، مشهد، شهیدهاشمی‌نژاد، ۱۳۷۳ش.
• طباطبایی، فرزاد، «ازدواج فامیلی، معایب و مزایای ازدواج فامیلی»، وب‌سایت مؤسسه روان‌شناسی حامی هنر زندگی.
• عطایی، ماری و همکاران، «عوامل شناختی پیش‌بینی‌کننده ازدواج فامیلی»، مجله آموزش و سلامت جامعه، دوره ۱، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۳ش.
• فرجاد، محمدحسین، آسیب‌شناسی اجتماعی؛ خانواده و طلاق، تهران، منصوری، چاپ اول، مهرماه ۱۳۷۲ش.
• قاسمی، نسرین، «مشکلات ژنتیکی در ازدواج فامیلی از منظر اسلام»، علوم قرآن و حدیث؛ همایش پژوهش‌های قرآنی حوزه و دانشگاه، دوره ۳، اردیبهشت ۱۳۸۸ش.
• موفق، ابوالفضل و همکاران، «بررسی میزان ازدواج‌های خویشاوندی و شیوع ناهنجاری‌های مادرزادی در آنها در مقایسه با ازدواج‌های غیر خویشاوندی»، مجله پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، خرداد و تیر ۱۳۸۶ش.