خانوادهٔ گسسته؛ واحد اجتماعی با پیوندهای عاطفی ضعیف و تعامل محدود اعضا.
خانوادهٔ گسسته خانواده‌ای است که پیوندها و کارکردهای اصلی‌اش ضعیف یا از میان رفته است؛ حتی اگر اعضایش زیر یک سقف زندگی کنند. این پدیده در غرب با صنعتی‌شدن، فردگرایی و افزایش طلاق گسترش یافت و در ایران نیز تحت تأثیر مدرنیزاسیون، جنگ، فشار اقتصادی، فضای مجازی و رشد فردگرایی افزایش یافت. از نظر اجتماعی، چنین خانواده‌ای در جامعه‌پذیری، حمایت عاطفی و انتقال ارزش‌ها ناتوان است؛ از نظر روانی، مرزهای سرد و بسته، صمیمیت و همدلی را کم کرده و زمینهٔ افسردگی، اضطراب و دلبستگی ناایمن را فراهم می‌کند؛ و از نظر اسلامی، با مودت، رحمت، حقوق متقابل و تربیت دینی در تضاد است. نشانه‌های آن شامل افزایش طلاق، شکاف نسلی، فردگرایی افراطی، مشکلات اقتصادی و ضعف صمیمیت است و پیامدهایی مانند آسیب‌های اجتماعی، ضعف سلامت روان و کاهش سلامت معنوی و انسجام جامعه دارد.
تعریف
واژهٔ گسسته به‌معنای جدا شده، پاره‌شده و منفصل است.[۱] در علوم اجتماعی و روان‌شناسی، خانوادهٔ گسسته به ساختار یا الگوی تعاملی‌ای گفته می‌شود که در آن پیوندها و کارکردهای اصلی خانواده بسیار ضعیف یا از میان رفته است. این گسستگی فقط به جدایی فیزیکی یا طلاق محدود نمی‌شود، بلکه ممکن است در خانواده‌هایی هم دیده شود که اعضای آن با هم زیر یک سقف زندگی می‌کنند.[۲]
پیشینه
از نظر تاریخی، خانواده در غرب از شکل گسترده به هسته‌ای تغییر یافت، انقلاب صنعتی نقش‌های سنتی را دگرگون کرد و در قرن بیستم نرخ طلاق، به‌شدت افزایش یافت.[۳] این افزایش با تغییر نگرش‌ها به ازدواج و رشد فردگرایی مرتبط بود و کارشناسان، گسترش خانواده‌های گسسته را یکی از عوامل آن دانسته‌اند.[۴] خانوادهٔ گسسته با مرزهای سخت و غیرقابل نفوذ، ارتباط مؤثر و حمایت عاطفی ندارد و استقلال بیش از حد اعضا، رشد سالم آنان را مختل می‌کند.[۵][۶]
زنان کارگر در یک کارخانه در دوره محمدرضا شاه
خانواده در ایران به‌طور سنتی ساختاری گسترده یا نیمه‌گسترده داشت؛ با سلسله‌مراتب روشن، پیوندهای قوی خویشاوندی و محوریت پدر. انسجام خانوادگی و تعهد به ارزش‌های جمعی از ویژگی‌های مهم آن بود. از دوره قاجار و به‌ویژه در دوران پهلوی، نوسازی و مدرنیزاسیون باعث شهرنشینی، افزایش سواد به‌ویژه در زنان، ورود زنان به بازار کار و آشنایی با الگوهای فرهنگی غربی از راه رسانه‌ها شد و این عوامل به‌تدریج ساختار و روابط خانواده ایرانی را دگرگون کرد.[۷] پس از انقلاب اسلامی در ۱۳۵۷ش، تلاش شد ارزش‌های سنتی و دینی خانواده احیا شود، اما جنگ، فشارهای اقتصادی و در دهه‌های بعد گسترش ارتباطات جهانی، اینترنت و ماهواره و رشد فردگرایی، تحول خانواده را پیچیده‌تر کرد و در نتیجه خانواده‌های گسسته افزایش یافت.[۸] پژوهش‌های ایرانی نشان می‌دهند گسستگی خانواده در جامعه امروز با عواملی مانند اختلال در کارکرد عاطفی و جنسی خانواده، تغییرات ساختاری و ارزشی جامعه، نداشتن صلاحیت‌های لازم پیش از ازدواج و کمبود مهارت‌های زندگی پس‌از ازدواج ارتباط دارد.[۹] این وضعیت به آسیب‌های اجتماعی مانند اعتیاد به مواد مخدر، فحشا، فرار از منزل، فقر، خشونت خانوادگی و طلاق می‌انجامد.[۱۰]
دیدگاه‌های نظری
از دیدگاه اجتماعی، خانوادهٔ گسسته خانواده‌ای است که در کارکردهای اصلی خود، مانند تربیت و اجتماعی‌کردن اعضا، حمایت عاطفی، کنترل رفتار و انتقال ارزش‌ها، دچار مشکل جدی است. اعضای چنین خانواده‌ای احساس تعلق کمی به خانواده دارند، ارزش‌ها و هنجارهای مشترک‌شان ضعیف است و در کارهای جمعی خانواده کمتر شرکت می‌کنند. این وضعیت به انزوای اجتماعی اعضا و کاهش سرمایهٔ اجتماعی خانواده و جامعه می‌انجامد و در سطح کلان، انسجام جامعه را ضعیف کرده و زمینهٔ آسیب‌های اجتماعی را فراهم می‌کند.[۱۱][۱۲]
در روان‌شناسی، به‌ویژه در رویکرد سیستمی، گسستگی به الگویی از رابطه گفته می‌شود که در آن مرزهای بین اعضا بسیار سخت و بسته است. افراد استقلال افراطی و ظاهری دارند، اما صمیمیت، همدلی و حمایت متقابل در آن‌ها کم است. ارتباط کلامی و غیرکلامی محدود و سطحی است و احساسات مثبت و محبت‌آمیز به‌ندرت بیان می‌شود. چنین فضای سرد و غیرحمایتی زمینهٔ افسردگی، اضطراب، احساس تنهایی، بحران هویت و کاهش عزت نفس را فراهم می‌کند، به‌ویژه در کودکان و نوجوانان.[۱۳] نظریهٔ دلبستگی بالبی هم نشان می‌دهد تجربه‌های اولیه در خانوادهٔ گسسته به شکل‌گیری دلبستگی ناایمن می‌انجامد که روابط فرد را در طول زندگی آسیب‌پذیر می‌کند.[۱۴]
کتاب آراء اهل المدینة الفاضلة، اثر ابونصر فارابی
در آموزه‌های اسلامی، خانواده نهادی مقدس و محوری است که بر پایهٔ مودت و رحمت بنا می‌شود و هدفش ایجاد آرامش و سکینه و تربیت نسلی صالح و مؤمن است. خانوادهٔ گسسته با این آرمان‌ها در تضاد است؛ زیرا پیوندهای عاطفی و معنوی در آن ضعیف است، حقوق و وظایف متقابل زوجین و والدین و فرزندان رعایت نمی‌شود، گفت‌وگوی سازنده و مشورت وجود ندارد و تربیت دینی و اخلاقی نادیده گرفته می‌شود.[۱۵] این وضعیت با اصل صلهٔ رحم که در متون دینی بر آن تأکید فراوان شده ناسازگار است و مانع رشد و تعالی معنوی اعضا می‌شود.[۱۶]
فارابی در مدینهٔ فاضله، جامعهٔ آرمانی را به بدن سالم تشبیه می‌کند که اعضایش برای رسیدن به سعادت هماهنگ‌اند. خانواده اولین اجتماع است و خانوادهٔ فاضله با محبت، عدالت و همکاری، فضائل و سعادت را دنبال می‌کند و شهروندان صالح تربیت می‌کند. در مقابل، خانوادهٔ غیرفاضله و گسسته بر جهل، خودخواهی و جدایی بنا شده و مانع تحقق مدینهٔ فاضله است؛ مانند بیماری عضوی از بدن جامعه که کل نظام را مختل می‌کند.[۱۷][۱۸]
اسلام برای تحکیم خانواده و پیشگیری از گسستگی، رویکردی جامع دارد: ارتباط معنوی با خدا منبع آرامش، تاب‌آوری و تنظیم اخلاقی رفتارها است؛ این پایه، سرمایهٔ عاطفی را با مودت و رحمت تقویت می‌کند و فرهنگ گفت‌وگو و مشورت را می‌سازد. رعایت حقوق و وظایف متقابل در فقه و اخلاق، عدالت و ثبات می‌آورد؛ صلهٔ رحم شبکهٔ حمایتی را گسترش می‌دهد و آموزش مهارت‌های زندگی، خانواده را برای چالش‌ها توانمند می‌کند.[۱۹][۲۰]
نشانه‌ها و پیامدها
خانوادهٔ گسسته در ایران نشانه‌ها و پیامدهای گوناگونی دارد:
طلاق یکی از نشانه‌های آشکار گسستگی است، اما گسستگی عاطفی در خانواده‌های ظاهراً پایدار هم دیده می‌شود.[۲۱] نسبت طلاق به ازدواج از ۶٫۹ درصد در سال ۱۳۵۸ش به ۳۴٫۸ درصد در پاییز ۱۴۰۰ش رسیده است.[۲۲] ایران در دههٔ ۱۳۵۰ش رتبهٔ چهارم جهان را در نرخ طلاق داشت و در تهران حدود ۴۰ درصد خانواده‌ها به خانوادهٔ گسسته تبدیل شده‌اند.[۲۳][۲۴]
شکاف نسلی، کم‌شدن گفتگو و تفاهم میان والدین و فرزندان، تعارض‌های مزمن، مشکلات روانی نوجوانان مانند احساس طرد، اضطراب و دشواری در هویت‌یابی و ضعف در انتقال ارزش‌ها و تجربه‌ها از پیامدهای آن است.[۲۵]
تمایل افراطی به استقلال فردی، کاهش مسئولیت‌پذیری نسبت به خانواده، کم‌رنگ‌شدن نقش خانواده در تصمیم‌گیری‌ها، کاهش فرزندآوری به دلایل اقتصادی و اولویت اهداف فردی و ضعف نقش حمایتی خانواده از نشانه‌های این روند است.[۲۶]
استفادهٔ زیاد از فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی، تعاملات چهره‌به‌چهره را کم کرده و پدیدهٔ «حضور غایب» را ساخته است؛ یعنی اعضای خانواده کنار هم هستند، اما ذهن‌شان در دنیای مجازی است. این وضعیت پیوندهای عاطفی را ضعیف می‌کند.[۲۷]
فشارهای اقتصادی و کار طولانی والدین در بیرون از خانه، زمان و انرژی لازم برای تعاملات خانوادگی باکیفیت را کاهش می‌دهد. در نتیجه، گفتگو، همدلی و همراهی کم می‌شود و روابط به‌تدریج سرد و فرسوده می‌گردد.[۲۸]
پژوهش‌ها روی دانشجویان و مراجعان مراکز مشاوره نشان می‌دهد در بسیاری از موارد، انسجام، صمیمیت و حمایت خانوادگی پایین است. این ضعف با اضطراب، افسردگی، احساس تنهایی، افت تحصیلی و ناسازگاری‌های رفتاری رابطهٔ معنادار دارد.[۲۹]
خانواده بستر اصلی شکل‌گیری و انتقال سبک زندگی است. خانوادهٔ گسسته فردگرایی افراطی، روابط سطحی، لذت‌گرایی آنی و مسئولیت‌گریزی را ترویج می‌کند که با سبک زندگی اسلامی‑ایرانی، یعنی محوریت آرامش، مودت، همکاری و رشد معنوی، در تضاد است.[۳۰][۳۱]
طرح جمع‌آوری زنان معتاد متجاهر در سطح شهر تهران، ۱۳۹۶شگسستگی خانواده، جامعه‌پذیری را ضعیف می‌کند و نسلی تربیت می‌شود که تعلق کمتری به جامعه دارد، مشارکت اجتماعی کمتری نشان می‌دهد و بیشتر در معرض آسیب‌هایی مانند بزهکاری، اعتیاد و خشونت است. در نتیجه، اعتماد و همبستگی اجتماعی سست می‌شود.[۳۲]
خانوادهٔ گسسته محیطی سرد، غیرحمایتی و پرتنش است و منبع استرس و ناکامی برای اعضا می‌شود. مطالعات، رابطهٔ معناداری میان تجربه‌های نامطلوب در این خانواده‌ها و افسردگی، اضطراب، اختلالات شخصیت، مشکلات رفتاری کودکان و نوجوانان و کاهش بهزیستی روانی بزرگسالان نشان داده‌اند.[۳۳]
در خانوادهٔ گسسته، فضائل اخلاقی، صبر، بخشش و ارتباط با خدا کمتر رشد می‌کند. فقدان الگوی روابط سالم مبتنی بر عشق و رحمت، درک فرد از مفاهیم معنوی را آسیب می‌زند. در مقابل، خانوادهٔ منسجم بستری برای تجربهٔ عشق، ایثار و یاد خدا و در نتیجه ارتقای سلامت معنوی اعضاست.[۳۴]
«ازدواج و طلاق ثبت شده در نقاط شهری، سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۴۰۲»، وب‌سایت مرکز آمار ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
اولسون، دیوید اچ، «Circumplex Model of Marital and Family Systems»، وب‌سایت کتابخانهٔ آنلاین ویلی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ ژوئن ۲۰۰۸م.
«آمار طلاق در ایران | از هر ۱۰۰ ازدواج ۳۴ طلاق رخ می‌دهد»، وب‌سایت آمارفکت، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
آیت‌اللهی، زهرا، «مهارت‌های زندگی خانوادگی (ویژهٔ مربیان)»، از مجموعه کتاب‌های معاونت بهداشت و مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس، ۱۴۰۳ش.
بیات، محمدرضا، «رابطهٔ الگوهای ارتباطی خانواده و سبک‌های دلبستگی با شادکامی دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد اندیمشک»، در فصلنامهٔ زن و فرهنگ، سال هشتم، شمارهٔ ۳۱، بهار ۱۳۹۶ش.
بخشی، منصوره، «نقش خانواده در گسترش سبک زندگی اسلامی»، وب‌سایت پژوهش‌های معنوی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۶ش.
بی‌پیرس، الیزابت، «Contemporary Families: An Equity Lens Prelaunch Edition»، پایگاه OpenOregon (Educational Resources)، تاریخ بازدید: ۱۳ مه ۲۰۲۵م.
پروچاسکا، جیمز اُ و نورکراس، جان سی، «نظریه‌های روان‌درمانی (نظام‌های روان‌درمانی)»، ویراست هشتم، ترجمه یحیی سیدمحمدی، تهران، نشر روان، ۱۳۹۹ش.
پناهی، علی احمد، «خانواده از منظر دین و روان‌شناسی»، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
پیکار، زینب و محمدی، اصغر، «مطالعهٔ تطبیقی خانواده از دیدگاه شهید مطهری و تالکوت پارسونز»، در پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، دورهٔ ۲۳، شمارهٔ ۱۱۵، پیاپی ۱۱۵، بهمن ۱۳۹۶ش.
جمعی از نویسندگان، «زن، خانواده و رسانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
چلبی، مسعود و روزبهانی، توران، «نقش خانواده به‌عنوان عامل و مانع بزهکاری نوجوانان»، در پژوهشنامهٔ علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی، شمارهٔ ۲۹ ۱۳۸۰ش.
چیذری، زهرا، «چالش طلاق مرفهین میراث دوران پهلوی»، وب‌سایت روزنامهٔ جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰ش.
حیدری، حسین و همکاران، «تأثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر روابط خانوادگی با تأکید بر انجام فعالیت‌های فراغت جمعی خانوادگی»، در فصلنامهٔ مطالعات رسانه‌های نوین، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۳۷، پیاپی ۳۷، اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
خلیلی، سجاد و علیانسب، سیدضیاءالدین، «وظیفهٔ حاکمیت در تحقق خانوادهٔ سعادت‌محور در پرتو انگاره‌های فلسفهٔ دینی فارابی»، فصلنامهٔ دین‌پژوهی و کارآمدی، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۳، پیاپی ۲۲، آذر ۱۴۰۳ش.
خضری، محمد، «تأثیر سیاست‌های اقتصادی دولت پس از انقلاب بر خانواده»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
دهدست، کوثر و قبادی، شهاب، «تبیین شاخص‌های گسست در خانوادهٔ ایرانی متأثر از فرایند نوسازی: یک فراتحلیل کیفی»، در فصلنامهٔ فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، سال دوازدهم، شمارهٔ ۴۷، پاییز ۱۴۰۰ش.
راگلز، استیون، «ظهور طلاق و جدایی در ایالات متحده، ۱۸۸۰–۱۹۹۰»، وب‌سایت پایگاه دادهٔ NLM، تاریخ درج مطلب: ۹ مارس ۲۰۱۱م.
رجب‌زاده، احمد، «آنومی سیاسی در اندیشه دورکیم»، در مجلهٔ علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، شمارهٔ ۳۷، ۱۳۸۱ش.
رفیعی‌فرد، مرضیه و همکاران، «رابطهٔ بین الگوهای ارتباطی خانواده و هیجان‌های تحصیلی با نقش واسطه‌ای هویت تحصیلی»، در فصلنامهٔ پژوهش در یادگیری آموزشگاهی و مجازی، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۳، پیاپی ۳۹، بهمن ۱۴۰۱ش.
ساروخانی، باقر، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی خانواده، تهران: سروش، ۱۳۷۵ش.
سالاری‌فر، محمدرضا، «مرزها در خانواده از دیدگاه اسلام»، در مجلهٔ حوزه و دانشگاه، سال هشتم، شمارهٔ ۳۱، تابستان ۱۳۸۱ش.
سفیری، خدیجه و همکاران، «بررسی جامعه‌شناختی نگرش مثبت به فرزند (مطالعهٔ زنان شهر ایلام)»، در مطالعات راهبردی زنان، سال نوزدهم، شمارهٔ ۷۵، بهار ۱۳۹۶ش.
شربتیان، محمدحسن، «خانوادهٔ گسسته و آسیب اجتماعی»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۲۰ فروردین ۱۳۸۸ش.
فارابی، محمد بن محمد، «آراء أهل المدینة الفاضلة ومضاداتها»، مصر، دار و مکتبة الهلال للطباعة و النشر، بی‌تا.
قاسمی، صالح، «الگوی بین‌المللی "خانواده کامل" بهترین راهکار عملیاتی برای جلوگیری از بحران جمعیت کشور»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۶ تیر ۱۳۹۹ش.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
کوچکیان, لیلا و ادهمی، عبدالرضا، «بررسی تأثیر فقر اقتصادی بر روابط عاطفی زوجین (مطالعهٔ موردی: خانواده‌های منطقهٔ ۱۶ تهران)»، در پژوهشنامهٔ مددکاری اجتماعی، شمارهٔ ۱۸، زمستان ۱۳۹۷ش.
گازرانی، سعید و زارعی، علی، «شکاف‌های نسلی چگونه ایجاد شد و چه به دنبال می‌آورد؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۳۹۸ش.
محمدزاده، رقیه و همکاران، «بازنمایی دگرگونی خانوادهٔ ایرانی در جشنوارهٔ فیلم فجر ۱۳۸۰–۱۳۹۵»، در مطالعات جامعه‌شناسی، سال دوازدهم، شمارهٔ ۴۸، پاییز ۱۳۹۹ش.
میرمحمدرضایی، سیده زهرا و ساروخانی، باقر، «نقش جهانی شدن در تغییرات دو دههٔ اخیر خانواده ایرانی»، در فصلنامهٔ فرهنگی تربیتی زنان و خانواده، سال سیزدهم، شمارهٔ ۴۴، پاییز ۱۳۹۷ش.
مسعودی‌فر، رضا، «ضرورت ترویج فرهنگ مشاوره و آموزش‌های قبل از ازدواج/ ارائه خدمات مشاوره‌ای رایگان برای افراد فاقد تمکن مالی»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۳۹۶ش.
«نظریه دلبستگی جان بالبی»، وب‌سایت مجلهٔ میگنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۴۰۲ش.
«نکات جالب دربارهٔ ۴۰ سال طلاق در ایران»، وب‌سایت روزنامهٔ هفت صبح، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
