آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است
| پرونده:آن را که از حساب.jpeg صفحه گلستان سعدی گلستان سعدی (به خط محمد محمود لاری به سال ۱۰۱۱ هجری قمری) که این ضربالمثل در آن وجود دارد | |
پادکست مقاله | 🡇
| |
| عنوان اصلی | آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است |
|---|---|
| شاخه علمی | ادبیات فارسی، اخلاق، ضربالمثل |
| نوع مفهوم | ضربالمثل |
| معنای اصطلاحی | ضربالمثلی اخلاقی که بیان میکند کسی که در کردار و رفتار خود صادق و پاک باشد، از حسابرسی و بازخواست اعمال خود در دنیا یا آخرت ترسی ندارد |
| حوزه کاربرد | ادبیات فارسی، فرهنگ عامه و بیان پندهای اخلاقی |
| گستره جغرافیایی | ایران و حوزه زبان فارسی |
| نخستین کاربرد | در حکایتی از کتاب گلستان سعدی |
| مرتبط با | صداقت، درستکاری، محاسبه نفس، مسئولیتپذیری |
| زیرنویس عنوان | ضربالمثلی برای تشویق افراد به صداقت و درستی |
آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است؛ ضربالمثلی برای تشویق افراد به صداقت و درستی که آسودگی وجدان را در پی دارد.
ضربالمثل «آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است»، از مشهورترین ضربالمثلها در زبان فارسی است که مفهومی اخلاقی را دربردارد. ریشهٔ تاریخی ضربالمثل به حکایتی در کتاب گلستان از سعدی شیرازی بازمیگردد که بهمرور به یک مَثَل معروف، میان مردم تبدیل شده است. این ضربالمثل به افرادی اشاره دارد که گناه یا خطایی مرتکب نشده و از بازخواست یا حسابرسی اعمال خود ترسی به دل ندارند. همچنین نشاندهندهٔ این مفهوم مهم است که اگر فردی در زندگی خود صادقانه و درست رفتار کند، در دنیا و آخرت از محاسبهٔ اعمالش ترسی نخواهد داشت.
مفهومشناسی ضربالمثل
واژهٔ حساب در لغت بهمعنای شمار[۱] و محاسبه بهمعنای شمار کردن و حساب برگرفتن است.[۲] در ضربالمثل «آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است»، حساب بهمعنای اعمال و کردار فرد و محاسبه بهمعنای بازخواست یا ارزیابی اعمال است.[۳]
این ضربالمثل، این مفهوم را دربردارد که اگر فردی در زندگی خود صادقانه و درست عمل کند، نه در دنیا و نه در آخرت از حسابرسی اعمالش ترس نخواهد داشت و تنها انسانهای گناهکار و خلافکار هستند که از محاسبهٔ اعمال خود ترس و واهمه دارند. آنها بههمین دلیل از مرگ میترسند؛ زیرا آخرت، موعد حسابرسی به اعمال زشت مخفی و آشکار آنان در دنیا است.[۴]
ریشه ضربالمثل
ریشهٔ ضربالمثل، به حکایتی از گلستان سعدی بازمیگردد. این حکایت در باب اول گلستان، تحت عنوان «در سیرت پادشاهان»، آمده است. سعدی در این حکایت از چهار گروه سخن میگوید که از چهار کس به جان میرنجند: حرامی از سلطان، دزد از پاسبان، فاسق از غماز، روسپی از محتسب؛ در پایان این حکایت، سعدی میگوید: «و آن را که حساب پاک است، از محاسب چه باک است؟».[۵] این جمله بهمرور زمان در زبان مردم رایج شده و بهصورت ضربالمثل درآمده است.[۶]
بنمایههای ضربالمثل
- صداقت و پاکی: کسانی که در زندگی خود صادقانه عمل میکنند و هیچ کار اشتباهی انجام نداده باشند، از بازخواست یا محاسبهٔ اعمال خود ترسی ندارند؛ زیرا این افراد به درستی و پاکی خود اطمینان داشته و از اینکه اعمالشان مورد بررسی قرار گیرد، نگرانی ندارند.[۷]
- ترس خطاکاران از حسابرسی: افراد گنهکار همیشه از مرگ و آشکار شدن اعمالشان ترس دارند. این ترس بهدلیل آن است که مرگ، آغاز حسابرسی اعمال زشت آنها است و آنها از اینکه باطن اعمالشان در دنیا یا آخرت آشکار شود، وحشت دارند.[۸]
- آسودگی وجدان: بسیاری از عرفا معتقدند پاکی رفتار، انسان را از عذاب وجدان حفظ میکند و او را قادر میسازد تا بدون ترس یا واهمه از حسابرسی الهی زندگی کند. این حالت نتیجهٔ زندگی اخلاقی و پرهیز از گناه و رشد معنوی در انسان است و او را برای حسابرسی دقیق الهی آماده میکند.[۹]
- مسئولیتپذیری: در آموزههای اسلامی، مفاهیم «حساب پاک» و «محاسبه» که از کلمات کلیدی این ضربالمثل هستند، جایگاه ویژهای دارند و بهطور گسترده در قرآن، احادیث و متون اخلاقی و عرفانی مورد تأکید قرار گرفتهاند. این مفاهیم به مسئولیتپذیری انسان در برابر اعمال خود در دنیا و آخرت اشاره دارند.[۱۰]
- آرامش روان: از منظرآموزههای اسلامی کسی که حساب پاک دارد، آرامش روانی و اطمینان قلبی بیشتری دارد.[۱۱]
کاربرد ضربالمثل
این ضربالمثل در ادبیات فارسی و فرهنگ عامه بهعنوان پندی اخلاقی برای تشویق به صداقت و درستکاری استفاده میشود. بسیاری از انسانها خود را حقبهجانب پنداشته و این ضربالمثل را دربارهٔ خود بهکار میبرند، اما واقعیت میتواند متفاوت باشد.[۱۲]
همچنین این ضربالمثل در مورد فردی بهکار میرود که کار خلافی مرتکب نشده است، اما بر اساس سوءتفاهمهای پیش آمده بین او و اطرافیانش، دیگران او را گناهکار میپندارند. ولی این فرد هیچ اضطرابی به دل خود راه نمیدهد؛ زیرا به پاکی خود باور دارد.[۱۳] در زندگی سیاسی و اجتماعی، این مفهوم میتواند به حل سوءتفاهمها و جلوگیری از اتهامات نادرست کمک کند.[۱۴] در همین زمینه داستانهای معروفی در فرهنگ عامه وجود دارد که بر اساس آنها، کسانی که از راستی و درستی خود مطمئن هستند، از محاسبه باکی ندارند و در پیشگاه عدالت، سربلند خواهند بود.[۱۵]
ضربالمثلها و اشعار هممضمون
ضربالمثلهای زیر با ضربالمثل «آن را که حساب پاک است» معنا و مفهوم همسان دارند:
- زَر پاک از محک نمیترسد.
- خائن، همیشه خائف است.
- چرا ترسم، ز ناکرده گناهی.
- مدزد و مترس.
- پنبهدزد، دست به ریشش میکشد.
- دست که به چوب بردی، گربه دزد، حساب کار خودش را میکند.
- راست باش و مدار از کس، بیم.
- انبر را که در آتش بگذارند، آقا دزده حساب کار خود را میکند.[۱۶]
- هر که خیانت ورزد، دستش از حساب بلرزد.[۱۷]
همچنین این شعر سعدی در گلستان، مفهوم این ضربالمثل را یادآوری میکند:[۱۸]
امام حسین نیز در حدیثی، امانتدار را در امان، بیگناه را بیباک، خیانتکار را ترسان و بدهکار را هراسان دانسته است که تداعیکنندهٔ مفهوم این ضربالمثل است.[۱۹]
در زبان انگلیسی، عبارت a clear conscience is a soft pillow، بهمعنی هیچ بالشی نرمتر از وجدان آسوده نیست، با معنا و مفهوم ضربالمثل «آن را که حساب پاک است» همخوانی دارد.[۲۰]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه حساب.
- ↑ دهخدا، لغتنام، ذیل واژه محاسبه.
- ↑ شریفی، «ضربالمثل آن را که حساب پاک است»، وبسایت تحقیقستان.
- ↑ «مفهوم و ریشه ضربالمثل آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است»، جامجم آنلاین.
- ↑ سعدی، گلستان، باب اول، وبسایت گنجور.
- ↑ «ریشه و معنی ضربالمثل آن را که حساب پاک است»، وبسایت ستاره.
- ↑ «انشا در مورد آن که حساب پاک است از محاسبه چه باک است»، وبسایت نکس لود.
- ↑ «انشا در مورد آن که حساب پاک است از محاسبه چه باک است»، وبسایت نکس لود.
- ↑ «پیامهای کوتاه قرآنی، اعجاز، سیاست، مَثَلها»، وبلاگ تاریخی فرهنگی قرآنی.
- ↑ غزالی، إحیاء علوم الدین، بیتا، ج۱۵، ص۲۳؛ انصاریان و دیگران، عرفان اسلامی، 1386ش، ج12، ص233.
- ↑ «مفهوم و ریشه ضربالمثل آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است»، جامجم آنلاین.
- ↑ «مفهوم و ریشه ضربالمثل آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است»، جامجم آنلاین.
- ↑ «معنی ضربالمثل آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است»، وبسایت دانشچی.
- ↑ «مفهوم و ریشه ضربالمثل آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است»، وبسایت خبربان.
- ↑ «ضربالمثل آن را که حساب پاک است از...، استاد محمدرضا صفاری»، وبسایت آپارات؛ رضانژاد، «انشا درباره معنی ضربالمثل آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است»، وبسایت سلام دنیا.
- ↑ شکورزاده بلوری، دوازده هزار مثل فارسی، 1384ش، ص53.
- ↑ دهخدا، امثال و حکم دهخدا، 1357ش، ج4، ص1956.
- ↑ سعدی، گلستان، باب اول، وبسایت گنجور.
- ↑ حلوانی، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، 1408ق، ج1، ص84.
- ↑ "a clear conscience is a soft pillow»، وبسایت آبادیس.
منابع
- «انشا در مورد آن که حساب پاک است از محاسبه چه باک است»، وبسایت نکس لود، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۴ش.
- «پیامهای کوتاه قرآنی، اعجاز، سیاست، مَثَلها»، وبلاگ تاریخی فرهنگی قرآنی، تاریخ بازدید: ۲۵ فروردین ۱۴۰۴ش.
- حلوانی، حسین بن محمد، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، قم، مدرسه امام مهدی، ۱۴۰۸ق.
- دهخدا، علیاکبر، امثال و حکم دهخدا، تهران، امیرکبیر، چ ۴، ۱۳۵۷ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۹ فروردین ۱۴۰۴ش.
- رضانژاد، صفورا، «انشا دربارهٔ معنی ضربالمثل آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است»، وبسایت سلام دنیا، تاریخ بازدید: ۲۵ فروردین ۱۴۰۴ش.
- «ریشه و معنی ضربالمثل آن را که حساب پاک است»، وبسایت ستاره، تاریخ انتشار: ۹ دی ۱۳۹۹ش.
- سعدی، گلستان، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۰ فروردین ۱۴۰۴ش.
- شریفی، حسین، «ضربالمثل آن را که حساب پاک است»، وبسایت تحقیقستان، تاریخ انتشار: ۱۸ دی ۱۳۹۸ش.
- شکورزاده بلوری، ابراهیم، دوازده هزار مثل فارسی، مشهد، آستان قدس رضوی، چ ۲، ۱۳۸۴ش.
- «ضربالمثل آن را که حساب پاک است از…، استاد محمدرضا صفاری»، وبسایت آپارات، تاریخ بازدید: ۲۵ فروردین ۱۴۰۴ش.
- غزالی، محمد بن محمد، إحیاء علوم الدین، بیروت، دار الکتاب العربی، بیتا.
- «مفهوم و ریشه ضربالمثل آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است»، جامجم آنلاین، تاریخ انتشار: ۱۰ آبان ۱۳۹۹ش.
- «مفهوم و ریشه ضربالمثل آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است»، وبسایت خبربان، تاریخ انتشار: ۱۰ آبان ۱۳۹۹ش.
- «معنی ضربالمثل آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است»، وبسایت دانشچی، تاریخ بازدید: ۲۰ فروردین ۱۴۰۴ش.
- «a clear conscience is a soft pillow»، وبسایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۵ فروردین ۱۴۰۴ش.
| اصطلاحات | |
|---|---|
| ضربالمثلهای فارسی | |
| ضربالمثلهای عربی | |
| ضربالمثلهای انگلیسی | |
| ضربالمثلهای چینی | |
| ضربالمثلهای پشتو | |
| در فرهنگ و هنر | |
| موارد مرتبط | |
