زن در دوره پهلوی

زن در دورهٔ پهلوی؛ نقش و جایگاه زن ایرانی در دورهٔ حکومت پهلوی.

سلسله پهلوی از آغاز حکومت خود مدعی فراهم‌کردن شرایط پیشرفت زنان بود، اما با نگاه ابزاری و ترویج الگوی غربی به‌جای الگوی اصیل ایرانی-اسلامی، حضور اجتماعی زنان را به ظواهر و رویکردهای نمایشی محدود کرد و جایگاه و کرامت آنان را در خانواده و جامعه تنزل داد. این سیاست‌ها با کشف حجاب اجباری، ترویج بی‌بندوباری و اختلاط همراه شد و به افزایش فساد، سستی بنیان خانواده و سرکوب حقوق زنان انجامید. در مقابل، زنان مسلمان انقلابی با پیوستن به مبارزات مردمی، علیه این سیاست‌ها قیام کردند و خواستار استقرار ارزش‌های اسلامی در جامعه شدند.

وضعیت زنان در دوران رضاخان

در دوران رضاخان، حقوق اساسی زنان به حضور ظاهری در اجتماع محدود شد. رضاخان اهداف خود را با تکیه بر زور و ایجاد استبداد نظامی در ایران پیش می‌برد. او با شعار آزادی، تغییر در پوشش زنان ایرانی را دنبال کرد و برای تحقق این هدف، کشتار و قتل‌عام مردم نیز انجام شد. برخی از اقدامات رضاخان در رابطه با زنان عبارت بودند از:

• کشف حجاب: پدیدهٔ کشف حجاب از اقدامات رضاخان در رابطه با زنان بود که بسیاری از زنان ایرانی با آن مخالفت کردند.
• گسترش فرهنگ و پوشش غربی در ایران: رضاخان در سال ۱۳۰۹ش با هدف درآمیختن فرهنگ غربی و ایرانی، تحولی در پوشش زنان ایجاد کرد و خواستار ورود کلاه‌های اروپایی زنانه به ایران شد.
• اختصاص بودجه به لباس‌های وارداتی: رضاخان بودجهٔ ویژه‌ای برای واردات لباس دکلته (نوعی لباس زنانه یقه‌باز) تخصیص داد. او با الگوبرداری از فرهنگ غربی، خواستار حضور بانوان در اجتماع، بدون حجاب شد. در بهمن ۱۳۱۳ش در مراسم افتتاح دانشگاه تهران به دختران دستور داده شد که بدون حجاب وارد دانشگاه شوند. همچنین در فروردین ۱۳۱۴ش در جشنی که در مدرسهٔ شاپور شیراز برگزار شد، دختران بدون حجاب به اجرای مراسم ورزشی و پایکوبی پرداختند.
• اختلاط زن و مرد در محیط‌های اجتماعی: از دیگر اقدامات رضاخان اختلاط جنسیتی افراد در مجامع عمومی و اداری بود که از سوی مردم ایران، توهین بی‌شرمانه به زنان پاک‌دامن و محجبه ایرانی تلقی می‌شد.

واکنش‌ها به اقدامات رضاخان

در برابر اقدامات حکومت پهلوی اول در حوزهٔ زنان، اقشار مذهبی و متدین ایران، در تهران و شهرهای بزرگ، به اعتراض برخاستند. در مشهد تظاهراتی علیه کشف حجاب زنان برگزار شد و گروهی از مردم به نشانهٔ اعتراض در صحن حرم امام رضا و مسجد گوهرشاد تحصن کردند و علیه حکومت پهلوی شعار دادند. این حرکت اعتراضی به دستور رضاخان سرکوب شد و واقعهٔ معروف قتل‌عام مسجد گوهرشاد رخ داد. افزون‌بر این، خانه‌نشینی زنان تا پایان سلطنت رضاخان، ترک تحصیل برخی دختران از ترس برداشته‌شدن حجاب در مدارس، و ساختن حمام در منزل برای زنان، از دیگر شکل‌های اعتراض مردم به این سیاست‌ها بود. یکی از مهم‌ترین اقدامات اعتراضی زنان، راهپیمایی زنان مشهدی در سالگرد دستور کشف حجاب رضاخان در دی ۱۳۵۶ش بود. در این واقعه، مأموران دولتی با حمله به صفوف زنان، شماری را مجروح و هفده نفر از آنان را دستگیر کردند.

وضعیت زنان در دوران محمدرضا شاه

در دورهٔ پهلوی دوم زنان به ابزاری برای پیشبرد اهداف حکومتی تبدیل شدند. با آغاز حکومت محمدرضا شاه، گروهی از زنان در اعتراض به کشف حجاب، با چادر در معابر عمومی ظاهر شدند. در سال ۱۳۲۳ش، سیدحسین طباطبایی قمی، از مراجع تقلید فعال آن دوره، با ارسال نامه‌ای به محمدرضا شاه خواستار لغو کشف حجاب اجباری شد. سرانجام در پی مخالفت علما و مقاومت مردم، قانون کشف حجاب در دوران محمدرضا لغو شد و بسیاری از زنان بار دیگر به حجاب روی آوردند؛ بااین‌حال، برخی زنان دیگر حاضر به پذیرش فرهنگ حجاب نبودند و با پوشش غربی همچون کلاه و کت‌ودامن در اجتماعات ظاهر می‌شدند. تغییر در پوشش زنان در این دوره محسوس بود؛ برخلاف پیش‌از کشف حجاب که چادر و روبند مشکی رایج بود، در دوران محمدرضا استفاده از چادر رنگی به‌عنوان پوششی جدید رواج یافت.

در همین دوره، تبلیغات گسترده‌ای دربارهٔ حقوق زنان با محوریت حق رأی و مشارکت در انتخابات صورت گرفت، اما محمدرضا شاه در عمل موافق حضور سیاسی زنان نبود و بیشتر به اشتغال زنان به‌عنوان نیروی کار و نقش آنان در رشد اقتصادی کشور توجه داشت. براین‌اساس، حضور زنان در ادارات و جایگاه‌های رسمی، نوعی نمایش دموکراسی در ایران به‌شمار می‌آمد.

سیاست مدرن‌سازی زنان

در دوران پهلوی، ظهور اندیشه‌ها و تفکرات غربی در سبک زندگی و فرهنگ ایرانی، زمینه‌ساز تغییرات تازه‌ای در وضعیت زنان و سوق‌دادن آنان به‌سمت مدرن‌سازی شد. مدرن‌سازی، دگرگونی چندانی در موقعیت، جایگاه و حقوق زنان ایرانی پدید نیاورد. ازجمله سیاست‌های رسمی حکومت پهلوی برای مدرن‌سازی، سوق‌دادن زنان به مشاغل غیربومی و کار در کارخانه‌ها و نیز فعالیت آنان در مراکز عمومی مانند سینماها، کافه‌ها و هتل‌ها بود.

کارشناسان با تکیه بر اسناد و منابع تاریخی بر این باورند که زنان در حکومت پهلوی از اقشار آسیب‌پذیر بودند. حکومت پهلوی به نام آزادی و تحقق حقوق زنان، سبک زندگی اصیل ایرانی را دگرگون کرد و با الگوبرداری از فرهنگ غرب، بانوان ایرانی را به‌سوی ظاهر زن غربی سوق داد. این گرایش بسیاری از فعالیت‌های اجتماعی و پوشش ظاهری آنان را تحت‌تأثیر قرار داد و به گسترش فساد و ابتذال در جامعه انجامید و موجب شد زنان مقید به ارزش‌های دینی و مذهبی از حضور در اجتماعات خودداری کنند. در این دوران، بازیگران زن ایرانی همچون بازیگران غربی با پوشش نیمه‌برهنه یا عریان، در حال رقص و هم‌آغوشی با جنس مخالف در پردهٔ سینما ظاهر می‌شدند و از این راه بی‌عفتی، هرزگی، بی‌بندوباری و جنایت را به نمایش می‌گذاشتند. نگرش به زن در دوران پهلوی غالباً او را عنصری زیبا، افسونگر، تنوع‌آفرین و مایهٔ گذران اوقات فراغت هوسبازان جلوه می‌داد. رواج مدها و آرایش‌های غربی نیز در این دوران به دل‌سردی زن و شوهر از یکدیگر و سستی بنیان خانواده می‌انجامید.

براساس منابع تاریخی سیاست‌های حکومت پهلوی در قبال زنان با ارزش‌های مذهبی و سنتی رایج در جامعهٔ ایرانی در تضاد بود. حکومت پهلوی با شعار آزادی زنان، شرافت و کرامت آنان را تنزل داد و زن را به ابزاری پیش‌پاافتاده برای پاسخ به هوس‌رانی مردان تبدیل کرد و عملاً وضعیت آنان در حکومت پهلوی نسبت به دورهٔ پیشین تنزل یافت. حکومت پهلوی از زنان به‌صورت نمادین در مجالس و محافل بهره می‌گرفت و تنها برخی زنان نزدیک به شاه فرصت و اجازهٔ دخالت در امور سیاسی را داشتند. حکومت پهلوی زنان را کاملاً محصور کرده بود و حق رأی زنان و تصدی جایگاه‌های رسمی نیز عاری از هرگونه اختیار و استقلال لازم بود.

فعالیت سیاسی زنان

مشارکت در مبارزات: با آغاز نخستین فعالیت‌های انقلابی مبارزان در دوران پهلوی، زنان ایرانی به مبارزات پیوستند. زنان انقلابی مسلمان، حصار بی‌بندوباری تحمیلی دوران پهلوی را شکستند و در اعتراض به ظلم حکومت در حق زنان، قیام کردند و خواستار استقرار ارزش‌های اسلامی در جامعه شدند. مشارکت زنان در تظاهرات میلیونی تاسوعا و عاشورا، نقش‌آفرینی آنان را در نهضت اسلامی نشان می‌دهد. همچنین در هفدهم شهریور ۱۳۵۷ش، زنان در میان شهدا از سوی نیروهای حکومت پهلوی هدف رگبار مسلسل قرار گرفتند. مشارکت غیرمستقیم زنان از طریق تأثیرگذاری بر همسر، فرزندان، پدر و برادران خود برای پیوستن به مبارزات انقلابی علیه حکومت پهلوی، از دیگر اقدامات آنان در این دوران بود.

منابع

• «چهار اقدام رژیم پهلوی علیه زنان»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۳۹۹ش.
• «حجاب در زمان محمدرضا پهلوی منحوس»، وب‌سایت بنیانا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اکتبر ۲۰۲۱م.
• «زن در دوران پهلوی و انقلاب اسلامی»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ بهمن ۱۳۹۹ش.
• شجاعی، «خوانشی از جایگاه زنان در دوره حکومت پهلوی دوم در آیینه اسناد و تحلیل‌ها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ دی ۱۳۹۹ش.
• عباسی، سمیه و موسوی، منصور، «نگاهی به موقعیت زنان ایران در دورة پهلوی از سال ۱۳۰۰ تا ۱۳۳۲ش»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، شماره ۹، ۱۳۹۳ش.
• عیوضی، محمدرحیم، «انقلاب برای زنان»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۵ش.
• «قیام ۱۷دی زنان انقلابی مشهد ضربه جدی به اختناق پهلوی»، وب‌سایت پیشخوان، تاریخ درج مطلی: ۱۸ دی ۱۴۰۰ش.
• «نگاه رضاخان به زنان ایرانی چگونه بود؟»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
• «وضعیت زنان در رژیم پهلوی؛ از کشف حجاب تا تلاش برای به فساد کشاندن زن»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ بهمن ۱۳۹۲ش.