شب یلدا

شب یلدا؛ بلندترین شب سال.

شب یلدا

سفرهٔ شب چله

شب یلدا، بلندترین شب سال و نماد پیروزی نور بر تاریکی است؛ شبی که در آن خورشید تولدی دوباره می‌یابد و روزها رو به بلندی می‌روند. این شب که با نام‌هایی چون شب چله و شب دیجور نیز شناخته می‌شود، ریشه در آیین کهن مهر دارد و هفت‌هزار سال قدمت آن، پیوندی عمیق با فرهنگ و باورهای مردمان ایران‌زمین را نشان می‌دهد. یلدا در طول تاریخ، از واژه‌ای سریانی به معنای زایش، به نمادی از امید و همبستگی تبدیل شده و در آثار شاعران بزرگی چون حافظ، سعدی و عنصری، به‌عنوان استعاره‌ای از درازی شب هجران و روشنایی وصال، جاودانه شده است. امروز نیز به‌مناسبت یلدا، خانواده‌ها گرد سفره‌ای با نمادهای برکت و شادابی، جمع می‌شوند، شاهنامه می‌خوانند، فال حافظ می‌گیرند و با شور و شوقی که در دل طولانی‌ترین شب سال می‌دمد، به استقبال روشنایی می‌روند. این آیین کهن، در سراسر ایران فرهنگی و حتی در نقاط دیگر جهان با جلوه‌های محلی خود برگزار می‌شود و در سال ۲۰۲۲م، به‌عنوان میراث فرهنگی ناملموس به‌صورت مشترک میان ایران و افغانستان، در یونسکو به ثبت رسیده است.

نام‌گذاری

شب یلدا به زمان بین غروب آفتاب در آخرین روز پاییز و طلوع آفتاب در نخستین روز زمستان گفته می‌شود. این شب، بلندترین شبِ سال است و پس از آن، روند بلندتر شدن روز آغاز می‌شود؛ از این‌رو در فرهنگ ایرانیان، شب زایش خورشید دانسته شده است. یلدا را برخی دارای ریشهٔ عربی و برخی دیگر، دارای ریشهٔ سریانی دانسته‌اند؛ اما همگی معنای آن را زایش، گفته‌اند. در زبان آرامیِ مسیحیان نیز یلدا اشاره به میلاد مسیح دارد.

شب یلدا که به آن شب چله نیز می‌گویند، با نام‌های دیگری همچون زایش مِهر به‌معنای تولد خورشید، شب چیله و شب چهل نیز شناخته می‌شود. در افغانستان به آن، شب دیجور نیز گفته می‌شود که به‌معنای شب تاریک و سیاه است. نام‌گذاری شب چله از آن‌رو است که در فرهنگ کهن ایرانی، چهل روز نخست زمستان را «چله بزرگ» و بیست روز پس از آن را «چله کوچک» نامیده‌اند. ایرانیان، فردای شب یلدا را «دی‌گان»، «خور روز» و «خرم‌روز» می‌گفتند، زیرا با سپری‌شدن طولانی‌ترین شب سال، نوید روشنایی می‌دهد. روشنی روز، تابش خورشید و اعتدال هوا در فرهنگ باستانی ایرانیان نشانه‌ای نیکو و پرتوی از مهر خداوندگار جهان بود.

تاریخچه

پاسداشت شب یلدا، بر اساس پژوهش‌های صورت گرفته، دارای سابقه‌ای هفت‌هزار ساله است و ریشهٔ آن را در بسیاری از کشورهای آسیایی و اروپایی، آیین کهن «مهر» می‌دانند. مهر یا میترا در زبان سانسکریت و اوستایی به‌معنای پیمان، پیوستگی و همبستگی دو یا چند نفر بوده و در زبان پارسی نیز به‌معنای آشتی، پیمان و دوستی است. بر همین اساس برخی، یلدا را جشن ظهور میترا می‌دانند که مسیحیان در قرن چهارم میلادی آن را روز تولد عیسی مسیح قرار داده‌اند.

در نیمهٔ نخست قرن پنجم، اولین کاربردهای واژهٔ یلدا در ادبیات فارسی مشهود است که توسط ابوریحان بیرونی به کار برده شد. در قرن پنجم و ششم هجری، کاربرد یلدا به‌عنوان طولانی‌ترین شب سال، بیشتر کاربردی ادبی داشته است؛ اما در قرن هفتم هجری، انگارهٔ طولانی‌ترین شب سال به‌عنوان معنای ثانوی یلدا شایع شد و ارتباط آن با میلاد مسیح از میان رفت. یلدا در فرهنگ‌های فارسی نیز به‌همین معنای متأخر اشاره دارد. کاربرد یلدا به‌تدریج در آثار ادبی عمومیت یافت و این واژه جایگزین نام باستانی جشن آغاز زمستان فارسی‌زبانان شد.

امروزه، شب یلدا یا شب چله به‌عنوان درازترین شب سال، مصادف با ۳۰ آذر و آخرین شب پاییز است. این شب، نمادی از مبارزهٔ نور و ظلمت و زایش مهر (میترا) است. در شب یلدا اهریمن به خانه‌ها هجوم می‌آورد، اما با روشن‌کردن آتش و شب‌زنده‌داری مردم، زشتی و پلیدی اهریمن از خانه‌ها دور می‌شود.

جشن شب یلدا

نوشتار اصلی: جشن شب یلدا

دورهمی خانواده ایرانی در جشن شب یلدا

جشن شب یلدا، آیین کهن ایرانی و فرهنگ‌های پیرامون آن است که با گردهمایی‌های صمیمانه خانواده‌ها در کنار کرسی یا سفره‌ای رنگین، یادآور باور به پیروزی نور بر تاریکی و آغاز دوبارهٔ زندگی است. از خوردن هندوانه و انار که نماد شادابی و برکت‌اند تا خواندن شاهنامه و گرفتن فال حافظ که پیوندی با ادب و هویت ملی برقرار می‌کند، روایتی از مهر، امید و همدلی را زنده نگه می‌دارند. چه در کوچه‌پس‌کوچه‌های خراسان با مراسم کف‌زنی، چه در سفره‌های شیراز با نغمه‌های حافظ، چه در فرستادن خوانچه برای تازه‌عروسان و چه در گوشه‌وکنار جهان، جشن یلدا رنگ و بوی محلی گرفته و با آیین‌های گوناگون همراه شده است؛ اما در همهٔ این تنوع، یک چیز مشترک است: گرامیداشت خانواده، قدردانی از نعمت‌ها و شور و شوقی که در دل طولانی‌ترین شب سال، نوید روشنایی را می‌دهد.

شب یلدا در ادبیات فارسی

بسیاری از شاعران پارسی‌گوی، یلدا را برای تشبیه و استعاره به‌کار برده‌اند؛ آن‌ها زلف یار و روز هجران را از حیث سیاهی و درازی به شب یلدا تشبیه کرده‌اند.

عنصری بلخی

چون حلقه ربایند به‌نیزه، تو به‌نیزه

خال از رخ زنگی بربایی شب یلدا

ناصرخسرو

قندیل فروزی به شب قدر به مسجد

مسجد شده چون روز و دلت چون شب یلدا

حافظ

صحبت حکام ظلمت شب یلداست

نور ز خورشید جوی بو که برآید

سعدی

نظر به روی تو هر بامداد، نوروزی است

شب فراق تو هر شب که هست، یلدایی است

عبید زاکانی

ای لعل لبت به دل‌نوازی مشهور

وی روی خوشت به ترک‌تازی مشغول

با زلف تو قصه‌ای است ما را مشکل

همچون شب یلدا به درازی مشهور

صائب تبریزی

می‌کند زلف دراز تو به دل‌های حزین

آنچه با خسته روانان شب یلدا نکند

ثبت جهانی یلدا

یونسکو در هفدهمین جلسهٔ کمیتهٔ بین‌الدول حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس (۲۰۲۲م)، یلدا را به‌طور مشترک برای افغانستان و ایران ثبت کرد و این شب را تجلی تنوع فرهنگی و خلاقیت دانسته به‌ویژه اینکه توسط طیف وسیعی از جوامع برگزار می‌شود. پیش از آن، آیین شب یلدا در ۲۹ آذر ۱۳۸۷ش در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده بود.

جستارهای وابسته

• چله
• جشن شب یلدا
• خوانچه شب یلدا

منابع

• «آداب‌ورسوم شب یلدا در افغانستان+تاریخچه شب یلدا»، وب‌سایت تالاب، آخرین بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۱.
• «آداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچهٔ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعت ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: ۱ دی ۱۴۰۴ش.
• اختری، محمدعلی، «آیین شب یلدا روز اول دی»، حافظ، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۳ش، ص۱۵–۱۶.
• انوری، مجتبی، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانی‌شدن»، گزارش، شماره ۲۰۴، دی ۱۳۸۷ش.
• باقریان، نجمه، «گذری کوتاه بر آیین شب یلدا»، پیام زن، شماره ۲۶۱، ۱۳۹۲ش.
• پارسی، تورج و سپنتا، شاهین، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، حافظ، شماره ۵۷، ۱۳۸۷ش.
• پوریوسفی، طاهره، «جشن شب یلدا»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۳۹۵ش.
• تلیانی، بیژن، «پیش‌درآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، رودکی، شماره ۸، دی۱۳۸۵ش.
• «ثبت شب چله ایرانی در میراث ناملموس جهانی»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۷ مرداد ۱۴۰۵ش.
• جشن شب «یلدا» در افغانستان، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۳۹۵.
• جم، پدرام، «یلدا»، جستارهای تاریخی، سال دهم، شماره اول، ۱۳۹۸ش.
• حافظ، شمس‌الدین محمد، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
• «خلاصه مکتوب ثبت میراث فرهنگی غیرملموس جمهوری اسلامی افغانستان»، وب‌سایت UNESCO، آخرین بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۱.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
• «رسوم شب یلدا در افغانستان»، وب‌سایت آیدات، آخرین بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۱ش.
• سعدی، مشرف‌الدین مصلح، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
• شایسته‌رخ، الهه، «آیین‌های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره ۲۷، ۱۳۹۰ش.
• شایسته‌رخ، الهه، «شب یلدا و حکایات اسطورهای زمستان»، فرهنگ مردم، شماره ۳۹، ۱۳۹۰ش.
• «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۴۰۴ش.
• صائب تبریزی، میرزا محمدعلی، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
• صنوبری، حسن، «از غزل‌های سرخ «شهید بلخی دوم»، شهرستان ادب»، تاریخ بارگذاری: ۱۰ بهمن ۱۳۹۵.
• عبید زاکانی، نظام‌الدین عبیدالله، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
• عناصری، جابر، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان»، ماهنامه چیستا، شماره ۱۴، آذر ۱۳۶۱ش.
• عنصری بلخی، حسن، قطعات و ابیات پراکنده قصائد، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
• فرشادیان، فرهام، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، گذر تاریخ، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
• ناصرخسرو، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.

• "Iran eyes UNESCO status for Yalda celebration by 2022”, TEHRAN TIMES, upload date: 19 December 2020.
• "Shabe Yalda: The Longest Night of the Year”, نتکلّم، last visited: 5 December 2022.
• "Yalda Night UNESCO’s new inscription for Iran, Afghanistan”, Aamaj News, upload date: 21 December 2019.
• "Yalda”, Persian word a day, upload date: 21 December 2013.