نگارگری ایرانی

نگارگری ایرانی، نوعی نقاشی ظریف، معنوی و تزیینی ایرانی.

نگارگری، هنر اصیل ایرانی است که رابطۀ عمیق با معناگرایی مردم ایران دارد و از نظام فرهنگی و عاطفی ایرانیان مایه گرفته است. هنر نگارگری از مفاهیمی مانند تعالی روح، رسیدن به عالم معنا و دیگر مفاهیم مشابه نشأت می‌گیرد. نگارگر آنچه را در عالم معنا یافته با بهره‌گیری از تعالیم اسلامی به‌ تصویر می‌کشد و اثری هنری می‌آفریند. شخصیت‌پردازی و تنوع و ترکیب رنگ در نگارگری، معنادار است.

مفهوم شناسی نگارگری

نگارگری به‌معنی نقاشی و صورتگری، در هنر اسلامی ـ ایرانی با مفهوم عرفانی «نگار»، پیوند خورده و اشاره به خداوند دارد که در صورت‌های مختلف جلوه‌گری می‌کند و نگارگر، ترسیم کنندۀ شکوه خداوند است.

مینیاتور، سبکی در نقاشی است که توجه ويژه‌ای به ریزه‌کاری‌ها و ظرافت‌ها دارد. در سده نهم هجری، این سبک از نقاشی در ایران نیز معروف و متداول شد. در مینیاتور، ژرفانمایی و تناسب اعضا رعایت نمی‌شود، رنگ در آن جنبه‌ای تزئینی دارد و جزئیات با دقت و به‌صورتی خاص رسم می‌گردد. نام دیگر مینیاتور در ایران، «ریزنگاره» یا «خردنگارگری» است. مینیاتور، مخفف کلمه فرانسوی «مینی‌موم ناتورال» و به‌معنای طبیعت کوچک و ظریف است. این واژه از دوره قاجار وارد زبان فارسی شد و به هر هنر ظریفی می‌تواند اطلاق شود، اما در ایران به گونه‌ی خاصی از نقاشی که قدمتی کهن نیز دارد گفته می‌شود. برخی از محققان، ایران را خاستگاه این هنر دانسته‌اند که بعد از مدتی به چین راه یافته است. این سبک از نقاشی، توانایی به تصویر درآوردن تمامی طبیعت را در یک قالب کوچک دارد. به هنرمند این سبک هنری نیز، مینیاتوریست می‌گویند.

مینیاتور، واژه‌ای با اصالت فرانسوی است که در زبان انگلیسی، برای نخستین‌بار در دهۀ ۱۵۸۰م ثبت شده و به‌معنای تصویر تقلیل‌یافته، نقاشی‌هایی با ابعاد بسیار ریز یا هرچیزی است که در مقیاس بسیار کوچک بازنمایی شود. برخی مینیاتور را اصطلاحی فرانسوی، به‌معنای «ماکت کوچک طبیعت» می‌دانند.

مینیاتور ایرانی که به‌عنوان نگارگری ایرانی نیز شناخته می‌شود یکی از شاخه‌های هنرهای تجسمی است که در آن تصاویر کوچک و بسیار ظریف با دقت و جزئیاتی بالا خلق می‌شوند. برخی، این هنر را نقاشی روایتگر ایرانی می‌دانند که جلوه‌هایی از شعر و ادب این مرزوبوم را به تصویر کشیده، با سوژه‌هایی مردمی و شاهانه در دنیایی رنگین و مکان و منظری روح‌افزا همراه شده و از گذشته‌های دور تاکنون فرهنگ و باور ایرانیان را ترسیم کرده است.

گروهی دیگر نیز معتقدند از آن‌جایی‌که فرهنگ و باور ایرانی در دل طبیعت خودنمایی می‌کند، مینیاتور ایرانی بیشتر به نمایش صحنه‌هایی واقعی از زندگی مردم در دل طبیعت، باغ و بوستان، کوه و دشت، آبگیر، رودخانه، جویبار و چشمه‌سارها پرداخته است.

این هنر، همچنین، بازتاب باورهای طبیعت‌گرای ایرانیان مبنی بر تقدس آب، گیاه و سایر عناصر زمینی و آسمانی همچون ماه، خورشید و آسمان پرستاره است که با شیوه‌ای خاص به تصویر درآمده و جهانی رنگین، نورانی و سراسر شادی و شکوه را نشان می‌دهد.

کارشناسان، این نوع نگاه به جهان و محیط اطراف در زندگی روزمره را برخاسته از جهان‌بینی ایرانیان و نیز نشان‌دهندۀ سلیقه و زیبایی‌شناسی ویژۀ آنها دانسته‌اند. مقصود از واقع‌گرایی در مینیاتور ایرانی، شیوۀ تصویرگری و پرسپکتیو اروپایی نبوده، بلکه نمایش طبیعت و عناصر آن مد نظر است و به بازنمایی باغ و منظر سنتی ایرانی می‌پردازد.

نویسندۀ کتاب نگارگری ایرانی نیز معتقد است که نقاشی‌های مینیاتور ایرانی همانند دنیای کوچکی از شکوفه‌های جاودان، نسیم‌های خوش‌بو، مردم آرام و نجیب و روشنایی خیره‌کننده، انسان را دعوت می‌کند تا لحظه‌ای تامل کرده و جزئیات را بنگرد. علاوه بر آن، مینیاتور ایرانی به تپه‌ها، حیوانات، ابرها و درختانی که در صحنۀ داستان قرار گرفته‌اند، جان می‌بخشند.

تاریخچه نگارگری

نگارگری در ایران، سابقه‌ای طولانی داشته و از غارها و سنگ‌نگاره‌های 12 هزار سالۀ هومیان و دوشه در لرستان تا سنگ‌نگاره‌های 5 هزار سالۀ سیستان را در بر می‌گیرد. باستان‌شناسان نقاشی‌های دیواری کوه خواجه اصفهان را متعلق به دورۀ اشکانی در ۲۲۰۰ سال پیش می‌دانند. آثار دیگری هم در تپۀ سیلک، چشمه‌علی و مارلیک به‌دست آمده که نمایانگر نبوغ ایرانیان باستان در هنر نقاشی است.

در دورۀ هخامنشیان نقاشی روی گچ‌های کاخ‌ها وعبادت‌گاه‌ها و همچنین کاشی‌ها رایج بود. در کاخ‌های هخامنشی در اطراف درب‌های ورودی نقش‌هایی با رنگ‌های آبی و سفید و قرمز وجود داشته است. نقاشی‌های دیواری ایوان کرخه در شوش، حاجی‌آباد در فارس و حصار در دامغان نمونه‌های نگارگری به‌جا مانده از زمان ساسانیان است. یکی از رویدادهای مهم هنری در دوران ساسانی، ظهور هنر مانوی است. طرفداران مکتب مانی به مصورسازی کتاب‌های مذهبی خود اهمیت زیادی می دادند. در نقاشی‌های مانوی خطوط منحنی و نرم در طراحی‌ها و کشیدن قامت کوتاه و سرهای بزرگ رایج بود. نقاشی‌هایی که از دورۀ ساسانی به‌جا مانده با نام مانی یاد می‌شود. مانی عقاید و باورهای خود را به‌شکل نقاشی تبلیغ می‌کرد. کتاب مانی و ارژنگ مهم‌ترین اثر در حوزه نگارگری دورۀ ساسانی است.

نگارگری بعد از ظهور اسلام

پس از ظهور اسلام، تغییراتی در نگارگری پدید آمد و به نگارگری اسلامی تبدیل شد. در دورۀ سامانیان و غزنویان این هنر رونق یافت و در قرن چهاردهم تا هفدهم میلادی شکوفا بود. با تداوم تصویرهای مانوی در اوایل دورۀ اسلامی، نقاشی داخل کتاب رواج بیشتری داشت و دیوارنگاری به‌ندرت انجام می‌شد؛ اما از سدۀ 11ق به‌دلیل رفت‌وآمد جهان‌گردان اروپایی به ایران، نقاشی ایرانی از اصول نقاشی اروپایی تأثیر گرفت و نتیجۀ آن قرارگیری عنصر اروپایی در سبک هنر ایرانی شد. نقاشی روی دیوار در دورۀ صفوی بار دیگر رواج یافت. پادشاهان صفوی از نقاشی کارگاهی حمایت نکردند و هنرمندان در این زمینه به نقاشی بر روی ظروف و اشیای روزمره مانند قلمدان و پشت آیینه روی آوردند. این تغییرات هم در سبک نقاشی و هم در ابزار مورد نیاز نگارگر صورت گرفت و هنرمندان به‌جای رنگ‌های طبیعی از رنگ‌ روغن و بوم استفاده کردند.

نگارگری در ایران معاصر

مینیاتور ایرانی، نه‌تنها در داخل کشور بلکه در سطح جهانی دارای جایگاهی ویژه است. در دوره‌های گذشته، از این هنر بیشتر در کتب خطی و نُسَخ نفیس استفاده می‌شد، اما امروزه با تغییرات و تطبیق‌های نوین، به حیات خود ادامه داده و در عرصه‌های مختلف حضور پررنگی دارد. موزۀ هنرهای معاصر، موزۀ رضا عباسی و موزۀ ملی ایران، آثار مینیاتور ایرانی را در معرض نمایش قرار داده و نمایشگاه‌های متعددی در شهرهای مختلف به نمایش آثار هنرمندان معاصر پرداخته‌اند. همچنین، آثار مینیاتور ایرانی در نمایشگاه‌های بین‌المللی هنر در کشورهایی مانند فرانسه، آلمان و ژاپن به نمایش گذاشته شده و امروزه، در برخی موزه‌های شناخته‌شده همچون موزۀ لوور در پاریس، برخی آثار مینیاتور ایرانی حضورِ دائمی دارند. از کاربردهای نوین این رشتۀ هنری می‌توان به کاربست آن در طراحی گرافیک و صنایع دستی، طراحی لباس، فرش‌بافی و کاشی‌کاری و نیز هنرهای دیجیتال اشاره کرد.

مینیاتور معاصر

امروزه نیز نبض مینیاتورسازی ایران در اصفهان تپیده و هنرمندان برجستۀ این رشته، مهارت و کارآیی خود را در رابطه با ارزش‌های منبعث از انقلاب اسلامی، صَرف تجسم‌بخشیدن به نمادهایی روشن و صریح از اسلام، انقلاب اسلامی ایران، زندگی مردم، سنت‌های اسلام و ادبیات انسانی این مرزوبوم می‌کنند.

مکاتب نگارگری

پادشاهان در هر دوره‌ای از افراد با استعداد برای خلق آثار هنری استفاده می‌کردند و این افراد در کتابخانه‌های دربار گردهم می‌آمدند و آثار مختلف را خلق می‌کردند. این هنرمندان یک استاد برای خود برمی‌گزیدند. استاد قوانینی وضع می‌کرد و بر تمام آثار نظارت می‌کرد تا آثار تولیدشده خارج از استانداردهای معین نباشد. بنابراین آثاری که در برهۀ زمانی و مکانی مشخصی تولید می‌شد به ‌یکدیگر شباهت پیدا می‌کردند. مکان خلق این آثار که همان پایتخت بود به‌عنوان نام یک سبک و مکتب بر روی آن آثار قرار می‌گرفت. به‌عنوان مثال، مکتب تبریز ناظر به آثاری است که در تبریز، پایتخت ایلخانیان به‌وجود آمده است.

مکتب بغداد

مکتب بغداد از قدیمی‌ترین مکتب‌های نگارگری است که از زمان حکومت خلفای عباسی به‌ وجود آمد. این مکتب نقش مهمی در تحول و گسترش نقاشی اسلامی داشت. در مکتب بغداد ابتدا کتاب‌های علمی و فنی مصورسازی شد، سپس با مرور زمان نقوش حیوانی و انسانی در کتاب‌های غیرمذهبی رواج یافت. از جمله کتاب‌های مصور شده در این مکتب کلیله و دمنه، سمک عیار، طب جالینوس و مفید الخالص است.

مکتب سلجوقی

در مکتب سلجوقی هنرمندان ابتدا زمینۀ کاغذ را رنگ و سپس طرح مورد نظر را روی آن اجرا می‌کردند. بیشترین رنگ استفاده شده در زمینۀ کاغذ رنگ سرخ بود. در طرح‌های مصور شده سلجوقی لباس‌ها فاقد چین‌وچروک و با گل و گياه و نقوشي به‌سبک «اسليمي» تزیين مي‌شد. کشیدن هاله‌های دور سر، برای جدا کردن بدن از پس‌زمینه در این مکتب مرسوم بود و به‌طور معمول سرها بزرگ‌تر از بدن کشیده می‌شد.

مکتب شیراز

سبک کتاب‌آرایی مکتب نگارگری شـیراز در نسخه‌های مصورشدۀ شاهنامه دیده می‌شود. در این دوران تنوع رنگ کم و محدود بود و از رنگ‌های شاد و تزیینات گل و بوته برای پوشاندن زمین استفاده می‌شد.

مکتب هرات

تيمور پس از تصرف شهرهاي ايران، سمرقند را پايتخت خود قرار داد. او هنرمندان را از ایران و بغداد به سمرقند دعوت کرد و سمرقند مرکز فرهنگ و هنر اسلامی شد. پس از تيمور، پسر او شاهرخ هرات را به پايتختی انتخاب کرد و هنرمندان را به هرات خواند؛ بدین سبب مکتب هرات پايه‌گذاری شد. در اين دوره، نگارگری به عالي‌ترين درجۀ خود رسيد. کمال‌الدين بهزاد از هنرمندان اين دوره بود که تحولاتی بزرگی را در هنر نگارگري ايران به‌وجود آورد. کليله و دمنه، شاهنامه بايسنقری، مجمع ‌التواريخ، ظفرنامه و خمسه نظامی از کتاب‌های مصور شده اين دوران است.

مکتب تبریزی

در دورۀ ایلخانی، نقاشی‌ها متأثر از سبک چینی بود. در این دوره مصورکردن کتب افزایش یافت. از کتاب‌های مصورشده در این مکتب می‌توان شاهنامۀ فردوسی معروف به ‌شاهنامۀ دموت یا ابوسعیدی و معرادنامه را نام برد. مصورسازی کتب به‌شکل کارگاهی در مجموعه‌ای به‌نام ربع‌رشیدی که توسط رشیدالدین فضل‌الهی بنا شده بود، برای اولین بار در مکتب تبریزی انجام شد. در دوره صفویه، شاه اسماعیل تبریز را به‌عنوان پایتخت برگزید و کمال‌الدین بهزاد را که از هنرمندان دورۀ تیموری بود به تبریز برد و او را به سرپرستی گروهی از نقاشان و خوش‌نویسان در کتابخانه دربار منصوب کرد. پوشاندن سر افراد با کلاه قرمزرنگ قزلباشی از ویژگی‌های بارز نقاشی در این مکتب بود. شاهنامۀ فردوسی و خمسه نظامی در مکتب تبریزی دوم مصور شده است.

مکتب اصفهان

با انتقال پایتخت به اصفهان در دورۀ شاه عباس، روابط سیاسی با کشورهای اروپایی افزایش یافت و برخی خصوصیات نقاشی غرب وارد هنر ایرانی شد. در مکتب اصفهان پس‌زمینه نقاشی‌ها با شاخ و برگ، و ابرهای بدون رنگ ترسیم می‌شد؛ شبیه‌سازی بیش‌تر و طراحی دقیق‌تر چهره‌ها رونق یافت. کتاب‌های ابومسلم‌نامه و عالم‌آرای شاه اسماعیل در این دوره مصور شد.

رنگ و طرح در نگارگری

رنگ از عناصر اصلی هنر اسلامی است و در نگارگری مفاهیم و معانی ویژه‌ای دارد. هنرمندان نگارگر مسلمان با آگاهی از روانشناختی رنگ‌ها، به گزینش آن‌ها در اثر خود می‌پرداختند. از منظر آنها، هر رنگ دارای نوعی تمثیل خاص است و با جوانب زندگی، احوالات درونی و روحیۀ انسان هم‌خوانی دارد و اثری عمیق می‌گذارد. در هنر نگارگری رنگ سفید برترین رنگ و نشانۀ وجود مطلق است. رنگ سفید اساس مراتب هستی است که همۀ رنگ‌ها را به‌هم متصل می‌کند. رنگ سیاه پست‌ترین رنگ و نشانۀ نیستی است. نگارگران ایرانی بیش‌تر از رنگ‌های روشن استفاده می‌کنند به‌گونه‌ای که رنگ‌های درخشان مکمل یکدیگر هستند.

روش‌های طراحی

نقاشی مینیاتور، روش‌ها و شیوه‌های متفاوتی را تجربه کرده است. این شیوه‌ها به سه دسته کلی تقسیم می‌شود:

1. طراحی مینیاتور رنگی: در برخی از قسمت‌های این دسته از مینیاتورها رنگ به‌کار رفته است. استفاده از رنگ طلایی نیز در این سبک نقاشی حتمی است. این طرح‌های رنگی بیش‌تر در دوره‌ی صفوی و هم‌زمان با درخشش رضا عباسی متداول شد.
2. طراحی مینیاتور بدون رنگ: در این سبک، فقط از قلم‌مو و رنگ سیاه، قهوه‌ای، قرمز و آبی استفاده می‌شود. زمینه‌های این کار، عموما رنگ روشن هستند. این سبک در تمام دوران رونق مینیاتور در ایران رایج بوده است.
3. طراحی مینیاتور سفید قلم: طرح‌هایی هستند که با قلم‌مو و رنگ سفید، طلایی و رنگ‌های روشن دیگر، روی زمینه‌های کاری تیره، طراحی و اجرا می‌شوند. این روش، در ابتدا برای تزئین و طراحی جلدهای روغنی به‌کار می‌رفت.

درون‌مایۀ نگارگری اسلامی

در هنر نگارگری طرح‌ها از مفاهیمی مانند تعالی روح، رسیدن به‌عالم معنا و دیگر مفاهیم مشابه نشأت می‌گیرد و عالمی برتر از عالم مادی در ذهن هنرمند نقش می‌بندد که علاوه‌بر صورت‌های مادی باید مفهوم معنوی پنهان در آن را درک کرد. در نگارگری اسلامی، نگارگر آنچه را در عالم معنا دیده با بهره‌گیری از تعالیم اسلامی به ‌تصویر می‌کشد و اثری ایرانی و اسلامی خلق می‌کند.

ویژگی‌های نگارگری

1. بینش؛ هنرمند اثری خیالی خلق می‌کند که از باطن جوهر طبیعی نشأت گرفته است.
2. مضمون؛ نگارگر آثار با موضوعات ادبیات غنایی و حماسی را مصور می‌کند.
3. ساختار؛ هنرمند نگارگر بُعد، عمق و سایه‌روشن را رعایت نمی‌کند و مغایر با قوانین طبیعت‌گرایی عمل نمی‌کند.
4. فنی؛ در نگارگری بر دقت در ریزه‌کاری‌های طرح، تأکید زیادی وجود دارد.

مینیاتور ایرانی با دقت و ظرافت بسیار زیادی کشیده شده و جزئیات کوچک در آن به‌خوبی نمایش داده می‌شوند. بیشتر چهره‌ها در مینیاتور ایرانی به‌صورت سه‌ربع کشیده شده و حدودِ آن از بناگوش تا حدقۀ چشم مقابل است. گاهی هم چهره‌ها به‌صورت نیم‌رخ و به‌ندرت از پشت سر، تصویر شده است. هنرمند مینیاتوریست، به کشیدن پیکرهای انسانی تاکید چندانی نداشته و بیشتر به کشیدن لباس‌های فاخر ایرانی بر تن شخصیت‌های تصویری خود علاقه دارد و گاهی نیز برای نشان دادن شکل خاص پوشاک، دست و پا را پوشانده و قامت را بلندتر از حد طبیعیِ آن نشان می‌دهد تا بهره‌گیری از امتیاز قبای بلند میسر شود.

استفاده از رنگ‌های درخشان و طبیعی مانند طلایی، آبی، لاجوردی و قرمز از ویژگی‌های بارز این هنر است. رنگ‌های به‌کار رفته در مینیاتورهای ایرانیِ کهن، بیشتر با رنگدانه‌های معدنی، ارگانیک و گیاهی ساخته شده و بیشتر بر پایۀ آب هستند. طلا نیز نقش مهمی در مینیاتور ایرانی‌اسلامی دارد.

در مینیاتور ایرانی، پرسپکتیو به شیوه‌ای متفاوت از هنر غربی نمایش داده شده و فضاسازی نیز به‌صورت نمادین و بدون توجه به قواعد پرسپکتیو خطی انجام می‌شود. مینیاتور ایرانی، اغلب موضوعاتی همچون صحنه‌های تاریخی، اساطیری، ادبی مانند داستان‌های شاهنامه یا خمسۀ نظامی، مذهبی و زندگی روزمره را شامل می‌شود.

در معماری

استفاده از طرح‌های هندسی و گیاهی برای تزئین حاشیه‌ها و پس‌زمینه‌ها در مینیاتور ایرانی رایج است.

در ادبیات

افسانه‌ها، اساطیر، قهرمانان ملی، سنن و شیوه‌های زندگی هنرمندان، همواره نمودی آشکار در آثار مینیاتوریست‌های ایرانی داشته است. این وابستگی به زندگی و اعتقادات ملی به‌حدی نیرومند و قوی بوده که به مینیاتور ایرانی، علارغم پیوندها و نقاط مشترک فراوان با سایر مکاتب آسیایی، وجهۀ خاصی داده است.

در شعائر اسلامی

در آثار مینیاتوری ایرانِ پس از اسلام، حضور اسلام و شعائر آن، به‌صورت چشم‌گیری در موضوعات، نمادها و سبک‌های هنری مینیاتور دیده می‌شود. وقایع مهم اسلامی مانند معراج پیامبر اسلام در نسخه‌های خطی معراج‌نامه، با استفاده از نمادها و رنگ‌های معنوی ترسیم شده‌اند.

آیات قرآن یا عبارات مذهبی به خط زیبای نَسخ یا ثُلث در حاشیه یا بخش‌هایی از مینیاتورهای ایرانی‌اسلامی به‌چشم می‌خورند که علاوه بر کاربرد زیبایی‌شناسی، بر تقدس و معنویت این گروه از آثار هنری افزوده‌اند.

نمادهایی همچون گنبد و مناره، حرم و صحنه‌های زیارت در برخی نقاشی‌های دوران پس از اسلام مشاهده می‌شوند که نشان‌دهندۀ اهمیت زیارت و تقدس اماکن مذهبی در فرهنگ اسلامی‌ایرانی هستند.

به تصویر کشیدن صحنه‌هایی از زندگی عارفان و صوفیان همچون مولانا، صحنه‌های سماع و رقص صوفیان با استفاده از رنگ‌ها و نمادهای معنوی از جمله آثار اسلام بر مینیاتورهای ایرانی هستند که وحدت وجود، عشق الهی و سیر و سلوک را به مخاطب منتقل می‌کنند.

استفاده از طرح‌های هندسی و گیاهی الهام‌گرفته از هنر اسلامی برای تزئین حاشیه‌ها و پس‌زمینه‌های مینیاتور ایرانی در دوران اسلامی مرسوم شد که نشان‌دهندۀ نظم و هماهنگی در جهان‌بینی اسلامی هستند.

ترسیم صحنه‌هایی از نماز خواندن یا عبادت افراد که بر اهمیت نماز، عبادت، دعا و نیایش در زندگی مسلمانان تاکید داشته‌اند.

نقاشی عصر عاشورا فرشچیان

نقاشی عصر عاشورا استاد فرشچیان

در برخی مینیاتورها، شخصیت‌های مذهبی مانند امام علی و امام حسین به تصویر کشیده شده‌اند که بیان‌گر احترام و تقدیس شخصیت‌های مذهبی در فرهنگ اسلامی‌ایرانی هستند.

این گروه از صحنه‌های مذهبی، به‌ویژه در دوران صفویان و فرمانروایی شاه طهماسب، بسیار به تصویر کشیده شده که اهمیت سوگواری، اقامۀ عزا و حفظ یاد واقعۀ عاشورا در ماه محرم در فرهنگ شیعی ایرانیان را نشان می‌دهد.

عناصر نمادین در نگارگری ایرانی

نگارگری ایران مملو از عناصر نمادین است. تمام رنگ‌ها و فرم‌ها در این هنر در پی بیان معانی فرازمینی هستند. چنانچه باغ و فضایی که در نگارگری ایران مشاهده می‌شود تمثیلی از بهشت و تصویری از عالم مثال به‌معنای فلسفی آن است. رنگ‌ها نیز با آن درخشندگی که در این آثار دارند و فاقد هرگونه سایۀ روشن هستند، بیان نمادینی از رنگ‌ها در عالم ملکوتی‌اند. نظریۀ عالم مثال در آثار فیلسوفی چون ملاصدرا مطرح شده است و در عصر او آثار نگارگری‌ زیادی خلق شد که به نوعی عالم مثال در آنها بازتاب پیدا کرده است. از دیگر عناصر نمادین در هنر اسلامی، درخت سرو بوده که سر آن خمیده شده است. «درخت سرو» درختی است که همزمان دو اصل مؤنث و مذکر را در وجود خود دارد و به‌معنای مسلمان کامل شناخته می‌شود. وجه تمسیۀ آن نیز اطاعت او در مقابل باد و تمثیلی از فرمانبرداری انسان‌های مسلمان در برابر شریعت است.

موضوعات

موضوعات متداول نقاشی مینیاتور، صحنه شکار و شکارچیان، حیوانات مختلف از جمله پرندگان، اژدها، سیمرغ، اژدها، فرشتگان، دیوان، دراویش، چوپانان و گوسفندان، استاد و شاگرد، جوانان، زندگی روستایی و کشاورزی و رخدادهای مهم تاریخی است. همچنین، از این سبک نقاشی برای تزئین حاشیه و متن کتب خطی استفاده می‌کنند.

نگارگران برتر

از اساتید قدیمی نگارگر می‌توان به کمال‌الدین بهزاد، میرزاعلی، رضا عباسی و سلطان‌محمد اشاره کرد. محمدباقر آقامیری و محمود فرشچیان نیز از معروف‌ترین نگارگران معاصر هستند. محمود فرشچیان، مجید مهرگان، میهن افشان‌پور، اردشیر مجرد تاکستانی و محمدباقر آقامیری هم‌زمان با ثبت جهانی نگارگری به‌عنوان گنجینه زنده بشری در یونسکو ثبت جهانی شده‌اند.

موزۀ تخصصی نگارگری

اولین موزۀ تخصصی نگارگری با مجوز رسمی از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی با هدف معرفی تخصصی آثار هنرمندان نگارگر در اصفهان افتتاح شده است.

تاثیر مینیاتور بر سبک زندگی ایرانیان

مینیاتور ایرانی، به‌عنوان یکی از هنرهای اصیل و نمادین ایران، بخشی از هویت فرهنگی و سبک زندگی ایرانیان را شکل داده است. این هنر، در معماری، پوشش، مراسم‌ها و آیین‌ها، کتاب‌آرایی و حتی ارتباط با طبیعت تاثیرگذار بوده و زیبایی‌شناسی و ظرافت را به زندگی روزمرۀ ایرانیان وارد کرده است. از جمله آثار این هنر ظریف بر سبک زندگی ایرانیان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

تزئینات معماری و فضای زندگی

استفاده از نقوش مینیاتور ایرانی برای تزئین دیوارها، سقف‌ها و حتی پنجره‌ها، در معماری سنتی ایرانی، همواره رایج بوده است؛ مانند دیوارهای برخی کاخ‌ها در عالی‌قاپو و چهلستون در اصفهان. استفاده از این نقوش نه‌تنها زیبایی بصری ایجاد کرده بلکه فضایی روح‌نواز و آرامش‌بخش نیز برای ساکنان و امروزه، برای بازدیدکنندگانِ این آثار فراهم کرده است.

استفاده در هنرهای کاربردی

مینیاتوری سیاوش - مهین افشان‌پور

مینیاتوری گذشتن سیاوش از آتش؛ اثر مهین افشان‌پور

مینیاتورهای ایرانی در هنرهای کاربردی مانند قالی‌بافی، کاشی‌کاری، منبت‌کاری و نگارگری روی سفال نیز به‌کار گرفته می‌شوند؛ برای مثال، طرح‌هایی از مینیاتورهای مشهور مانند صحنه‌هایی از داستان‌های شاهنامه یا داستان‌های عاشقانه در فرش‌های ایرانی پرکاربرد بوده است. این هنرها، بخشی از زندگی روزمرۀ ایرانیان بوده و در خانه‌ها، مساجد و اماکن عمومی استفاده می‌شدند که اهمیت زیبایی‌شناسی و هنر در زندگی ایرانیان را نشان می‌دهند.

کتاب‌آرایی و فرهنگ مطالعه

در گذشته، کتب خطی همچون شاهنامه فردوسی و دیوان حافظ، با مینیاتورهای ایرانی تزئین می‌شدند و به درک بهتر داستان‌ها و شعر فارسی کمک می‌کردند. این کتاب‌ها، نه‌تنها برای مطالعه بلکه به‌عنوان محصولات هنر اسلامی در خانه‌های ایرانی نگهداری می‌شدند که اهمیت کتاب و هنر را در فرهنگ ایرانیان نشان می‌دهند.

نمادسازی فرهنگی و مذهبی

در مینیاتورهای ایرانی، نمادهایی همچون باغ بهشت، پرندگان نمادین (مانند سیمرغ) و صحنه‌های عرفانی بسیار دیده شده و بازتاب‌دهندۀ باورهای مذهبی و عرفانی ایرانیان بوده‌ است. این نمادها، در زندگی روزمرۀ ایرانیان نیز حضور داشته‌اند.

تاثیر بر پوشش و مد

پوشش افراد در مینیاتورهای ایرانی با دقت و ظرافت به تصویر کشیده شده و بیشتر از لباس‌های فاخر، رنگ‌های شاد و طرح‌های تزئینی در آنها استفاده شده است. این طرح‌ها و رنگ‌ها در لباس‌های سنتی ایرانی مانند قبا، شال و تاج تاثیر گذاشته و حتی امروزه نیز در طراحی لباس‌های مدرن از این نقوش، الهام گرفته می‌شود.

تصویرپردازی جشن‌ها و مراسم‌ها

صحنه‌های مختلفی از جشن‌ها، مراسم‌های عروسی و آیین‌های ملی و مذهبی در مینیاتورهای ایرانی به تصویر کشیده شده که از آن جمله می‌توان به عید نوروز و آیین سوگواری عاشورا اشاره کرد. این نقوش، نشان‌دهندۀ اهمیت جشن‌ها و مراسم‌ها در فرهنگ ایرانی بوده و به حفظ و انتقال این آیین‌ها به نسل‌های بعدی کمک کرده‌اند.

طبیعت‌گرایی و ارتباط با محیط زیست

درختان، گل‌ها، پرندگان و حیوانات مختلفی در مینیاتورهای ایرانی دیده می‌شوند که توجه به طبیعت و احترام به محیط زیست را در زندگی ایرانیان صورت‌نمایی می‌کند.

چالش‌های نگارگری

هنر نگارگری در طول دوران مورد بی‌مهری قرار گرفته است. بسیاری استادان و هنرمندان نگارگر به دلیل حمایت نشدن و نبود زمینه‌های آموزشی، دغدغه‌های شغلی و اقتصادی، نداشتن جایگاه ویژه، این هنر را به فراموشی سپرده‌اند. با مدرن شدن جامعه و وجود رسانه‌ها و تكنولوژی‌های امروزی، بسیاری از افراد نسبت به فضاهای دیگر توجه نشان داده و به‌دنبال خلاقیت‌هایی از این دست نیستند. برخی از هنرمندان نگارگر هم فقط به تكرار آثارگذشته می‌پردازند.

تفاوت مینیاتور ایرانی با مینیاتورهای غربی

سبک، تکنیک، موضوع و فلسفۀ مینیاتور ایرانی و غربی با یکدیگر تفاوت دارد که بیانگر تفاوت‌های فرهنگی و فلسفی بین شرق و غرب است. مهم‌ترین این تفاوت‌ها عبارتند از:

تفاوت در رنگ‌آمیزی

در مینیاتور ایرانی، رنگ‌ها بیشتر به‌صورت درخشان، شفاف و نمادین بوده و از آنها نه‌تنها برای زیبایی بلکه برای انتقال مفاهیم عرفانی و نمادین استفاده می‌شود. این در حالی است که در مینیاتور غربی، از رنگ‌های طبیعی‌تر و نزدیک به واقعیت استفاده می‌شود؛ برای مثال، در برخی آثار غربی، رنگ‌ها برای ایجاد سایه‌ها و عمق‌بخشی به تصاویر استفاده شده‌اند.

تفاوت در موضوعات

موضوعات در مینیاتور ایرانی اغلب شامل صحنه‌های ادبی، تاریخی، مذهبی و عرفانی بوده و در مینیاتور غربی، بیشتر مذهبی، تاریخی و پرتره‌ای هستند.

تفاوت در جزئیات و تزئینات

تزئینات و جزئیات در مینیاتور ایرانی، ظریف و پیچیده بوده و در مینیاتور غربی، هرچند جزئیات مهم هستند، اما بیشتر بر روی واقع‌گرایی و عمق‌بخشی تمرکز کرده‌اند.

تفاوت در فلسفۀ هنری

مینیاتور ایرانی بیشتر نمادین و عرفانی هستند و هدف اصلی آنها، انتقال مفاهیم عمیق فرهنگی، مذهبی و فلسفی است؛ در حالی‌که مینیاتور غربی بیشتر واقع‌گرایانه و روایی بوده و هدف اصلی آنها، روایت داستان یا نمایش صحنه‌های تاریخی و مذهبی به شیوه‌ای واقع‌گرایانه است.

تفاوت در کاربرد

مینیاتور ایرانی اغلب در کتب خطی، نسخه‌های ادبی و مذهبی کاربرد داشته و در مینیاتور غربی، علاوه بر کتب مذهبی، در پرتره‌ها و نقاشی‌های دیواری نیز استفاده می‌شوند.

فرصت‌های مینیاتور ایرانی

مینیاتور ایرانی، با داشتن پیشینۀ غنی فرهنگی، نمادها و مفاهیم عمیق می‌تواند به‌عنوان ابزاری برای تقویت هویت ملی، انتقال پیام‌های سیاسی و فرهنگی و نیز مقابله با تاثیرات منفی فرهنگی خارجی استفاده شود.

تقویت هویت ملی و فرهنگی

این آثار با نمایش تاریخ و اساطیر ایران، تمدنی غنی و تاریخی پرشکوه را به مردم ایران یادآوری می‌کنند. این گروه از مینیاتورها می‌توانند در برابر تبلیغات فرهنگی خارجی که در راستای تضعیف هویت ملی فعالیت دارند، به‌عنوان ابزاری قدرتمند عمل کنند.

انتقال مفاهیم مقاومت و ایستادگی

برخی مینیاتوریست‌های معاصر، به ترسیم صحنه‌هایی از مقاومت مردم در برابر ظلم و استعمار پرداخته‌اند که از آن جمله می‌توان به آثار محمود فرشچیان اشاره کرد که در برخی موارد، به نمادی از مقاومت و ایستادگی در برابر ظلم تبدیل شده‌اند. این آثار می‌توانند روحیۀ مقاومت و ایستادگی را در جامعه تقویت کرده و به‌عنوان ابزاری برای مقابله با جنگ روانی دشمنان استفاده شوند.

تبلیغ ارزش‌های اسلامی و انقلاب اسلامی ایران

در برخی آثار معاصر، صحنه‌هایی از شهادت امام حسین با نمادهایی از مقاومت و ایثار ترسیم شده‌اند که می‌توانند به‌عنوان ابزاری برای تقویت باورهای مذهبی و انقلاب اسلامی عمل کنند.

مقابله با تحریف تاریخ

با ترسیم وقایع تاریخی ایران در مینیاتورها همچون نبرد چالدران می‌توان در مقابل تحریف تاریخ توسط دشمنان ایستادگی کرده و حقایق تاریخی را به مردم یادآور شد.

ترویج صلح و وحدت

مینیاتورهایی که صحنه‌هایی از همزیستی مسالمت‌آمیز بین اقوام و مذاهب مختلف در ایران را به تصویر می‌کشند؛ همچون نقاشی‌هایی از مراسم نوروز یا آیین‌های ملی‌مذهبی می‌توانند به ترویج صلح و وحدت در ایران کمک کنند.

استفاده از نمادها و اسطوره‌ها

نمایش اسطوره‌هایی همچون سیمرغ و رستم در آثار مینیاتور ایرانی می‌تواند به‌عنوان ابزاری برای انتقال پیام‌های عمیق فرهنگی و سیاسی عمل کند؛ برای مثال، سیمرغ نمادی از عروج و رستگاری است که می‌تواند در این آثار برای انتقال مفاهیم مهمی مانند امید و مقاومت استفاده شود.

استفاده در رسانه‌ها و فضای مجازی

امروزه، از مینیاتورهای ایرانی در تولید محتواهای رسانه‌ای و فضای مجازی نیز استفاده می‌شود؛ مانند تصویرسازی‌هایی از مینیاتور ایرانی در پوسترهای تبلیغاتی، انیمیشن‌ها و بازی‌های رایانه‌ای که مفاهیم مقاومت و هویت ملی را تبلیغ می‌کنند.

مینیاتورهای کهن ایرانی (نگارگری‌های ایرانی)

نسخۀ دیوان خواجوی کرمانی اثر جُنید نقاش

نگاره‌ای از نسخۀ دیوان خواجوی کرمانی اثر جُنید نقاش؛ محل نگهداری: کتابخانۀ بریتانیا

نقاشی ساخت کاخ خَوَرنَق اثر کمال الدین بهزاد

نگارۀ ساخت کاخ خَوَرنَق اثر کمال الدین بهزاد

کتاب هزارویک شب اثر صنیع الدوله

این کتاب مصور به‌دستور ناصرالدین شاه قاجار به فرجام رسیده و از شاهکارهای کتاب‌آرایی و کتاب‌سازی در دورۀ قاجار به‌شمار می‌رود. مهم‌ترین ویژگی تصاویر این کتاب، پیوندِ میان اتفاقات داستان با فضای اجتماعی و فرهنگی دوران قاجاریان بوده و به‌همین دلیل، مرجع کاملی برای شناخت ویژگی‌های منحصربه‌فرد در جامعۀ قاجار به‌شمار می‌رود.

نگاره‌ای از نسخۀ دیوان خواجوی کرمانی اثر جُنید نقاش

از نمونه‌های شاهکار نگارگری‌های ایرانی است که برمبنای استدلال محققین، جزء نخستین کتابَت‌هایی است که با خط نستعلیق به نگارش درآمده‌اند. کارشناسان، این نقاشی مینیاتوری را نمایندۀ تمام‌قد مینیاتورهای آذینی گران‌بها می‌خوانند که امروزه، در کتابخانۀ بریتانیا نگهداری می‌شود.

نسخه‌ای از شاهنامۀ محمد جوکی

از نفیس‌ترین گنجینه‌های انجمن سلطنتی آسیایی، متعلق به نسخۀ شاهنامۀ فردوسی است که در مکتب هرات و اواسط دورۀ تیموری، توسط تعدادی از هنرمندان برای محمد جوکی، برادر بایسنقر میرزا تصویرگری شد.

نگارۀ ساخت کاخ خَوَرنَق اثر کمال الدین بهزاد

این نگاره، صحنۀ ساخت کاخ خورنق را به تصویر کشیده که برای یزدگرد سوم ساخته شد. کارشناسان معتقدند که در ترکیب‌بندیِ صحنه و پرداخت رنگ‌های این اثر به‌خوبی می‌توان کمالِ فن و مهارت بالای مینیاتوریست را مشاهده کرد.

هنرمندان مشهور مینیاتور ایرانی

از جمله هنرمندان مشهور این رشتۀ هنری می‌توان به هنرمندان زیر اشاره کرد:

کمال‌الدین بهزاد

نقاشی یوسف و زلیخا اثر کمال‌الدین بهزاد

نگارهٔ یوسف و زلیخا اثر کمال‌الدین بهزاد

کمال‌الدین بهزاد، از بزرگ‌ترین مینیاتوریست‌های دورۀ تیموری در وزات امیر علیشیر نوایی و صفوی که سبک و تکنیک‌های او الهام‌بخش بسیاری از هنرمندان معاصر بوده است.

رضا عباسی

از خصوصیات بارز مینیاتورهای رضا عباسی می‌توان به دقت و ملاحظۀ او در کلیۀ شئون زندگی اشاره کرد. برای این هنرمند، به تصویر کشیدن مردم کوچه‌وبازار و نیز زندگی مردم عادی از اهمیت بالایی برخوردار بوده و به‌همین دلیل، در بنیاد کارهای این هنرمند می‌توان تلفیق سوژه‌های مردمِ سطح جامعه با نوعی از نقاشی درباری را به‌خوبی مشاهده کرد. از شاخص‌ترین ویژگی‌های مینیاتوری رضا عباسی، پرداخت نکردن جزء‌به‌جزء پس‌زمینۀ آثار او بود که گویا به‌واسطۀ این روش تصمیم داشت تا بر اهمیت سوژه و مُنفک شدن آن از زمینه بیفزاید.

محمود فرشچیان

از بزرگ‌ترین مینیاتوریست‌های معاصر که آثاری ماندگار همچون عصر عاشورا (نمادی از مقاومت، ایثار و مبارزه با ظلم)، ضامن آهو (نمادی از رحمت و شفاعت) و پنجمین روز آفرینش را ترسیم کرده است.

حسین بهزاد

حسین بهزاد، از هنرمندان برجستۀ مینیاتور ایرانی که صحنه‌هایی از زندگی اهل‌بیت و وقایع مذهبی و نیز صحنه‌هایی از تاریخ ایران را به تصویر کشیده است.

رسول اخوت‌پور

از مینیاتوریست‌های معاصر در استان اصفهان که انواع نقاشی‌های مینیاتور در اشکال مختلف را بر قاب‌های متنوعی، خاتم‌کاری کرده است.

مهین افشان‌پور

از اساتید هنر نگارگری ایرانی که دارای نشان درجۀ یک هنری در نگارگری بوده و از طرف سازمان جهانی یونسکو «گنجینۀ زندۀ بشری نگارگری» لقب گرفته بود. او سبک‌های مختلف مینیاتور ایرانی همچون مکتب بغداد، مغول تیموری یا هرات و نیز مکتب اصفهان را تجربه کرده بود.

ثبت جهانی

در پانزدهمین اجلاس کمیتۀ جهانی میراث فرهنگی معنوی ناملموس یونسکو در آذر 1399ش، پروندۀ هنر نگارگری به‌عنوان پانزدهمین میراث ناملموس ایران در فهرست جهانی یونسکو ثبت شد. در روزهای پایانی پاییز ۱۳۹۹ش، هنر نگارگری (مینیاتور) در پرونده‌ای مشترک میان ایران، ترکیه، جمهوری آذربایجان و ازبکستان در فهرست میراث جهانی ناملموس بشری قرار گرفت و به عنوان پانزدهمین میراث ناملموس ایران در یونسکو ثبت شد. همچنین پنج استاد پیشکسوت این هنر اصیل، شامل استاد محمود فرشچیان، استاد مجید ‌مهرگان، استاد مهین افشان‌پور، استاد اردشیر مجرد ‌تاکستانی و استاد محمدباقر آقامیری، به عنوان گنجینه زنده بشری یونسکو ثبت شدند.

منابع

• «افتتاح اولین موزۀ تخصصی نگارگری در اصفهان»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 10 اردیبهشت 1402ش.
• بهروزی‌پور، حسین و قاضی‌زاده، خشایار، «بازجست ویژگی‌های مکتب نگارگری شیراز در نگارگری دورۀ آل‌اینجو و آل‌مظفر و تأثیر آن در هنر نگارگری ایران»، نشریۀ مطالعات باستان‌شناسی پارسه، شمارۀ 13، 1399ش.
• بهروزی‌پور، حسین، «صورت، بیان و معنا در نگارگری ایران بر پایۀ دیدگاه‌های دینی و عرفانی تیتوس بورکهارت و سید حسین نصر»، پرتال جامع علوم انسانی، شمارۀ 10، 1398ش.
• پژوهان‌فر، آیسان، «هنر نگارگری مینیاتور»، وب‌سایت عالی‌گرد، تاریخ درج مطلب: 22 اردیبهشت 1402ش.
• «تاریخچۀ نگارگری»، وب‌سایت پروژۀ هنر، تاریخ درج مطلب: 1 دی 1402ش.
• تشکری، فاطمه، «نماد پردازی در هنر اسلام»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 25 خرداد1395ش.
• خطیری، زینب و دیگران، «جایگاه باستان‌گرایی و نمادهای اسطوره‌ای در برجسته‌سازی شعر و نگارگری»، نشریۀ مطالعات هنر اسلامی، شمارۀ42، 1400ش.
• سارانی، پریوش، «نگارگری ایرانی میراث ناملموس ایران در یونسکو»، وب‌سایت کارناوال، تاریخ درج مطلب: 20 اردیبهشت 1400ش.
• شایسته‌فر، مهناز، «مکتب نگارگری بغداد با تاکید بر مضامین شیعه»، تهران، موسسه مطالعات هنر اسلامی، شمارۀ10، تابستان 1388ش.
• «شاهکارهای نگارگری ایران، استمرار هنر ایرانی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 14 فروردین 1384ش.
• طاووسی، ابوالفضل، «کارگاه نگارگری»، تهران، شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، چاپ دهم، شمارۀ 3589، 1395ش.
• فغفوری، رباب و بلخاری‌قهی، حسن، «نمود معماری صفوی در نگارگری مکتب تبریز دوم»، همایش بین‌المللی نوآوری و تحقیق در هنر و علوم انسانی، دورۀ1، 1394ش.
• محمدزادۀ مقدم، سمیه، «بررسی نقوش و تزیینات کتب مصور دورۀ سلجوقی»، نشریۀ شباک، شمارۀ 1، 1398ش.
• «نگارگری؛ از ظهور تا افول»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 28 مهر 1394ش.
• «هنر نگارگری ایران ثبت جهانی شد»، وب‌سایت کمسیون ملی یونسکو-ایران، تاریخ درج مطلب: 27 آذر 1399ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 8 آبان 1400ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی معین، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 8 آبان 1400ش.
• فرهنگ واژه‌های سره، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 8 آبان 1400ش.
• «تاریخچه مینیاتور در ایران»، وب‌سایت پایگاه خبری نسخ خطی، تاریخ بارگذاری: 11 تیر 1393ش.
• «نقاشی مینیاتور ایرانی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 8 آبان 1400ش.
• «مینیاتور و تاریخچه آن در ایران»، وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: 8 آبان 1400ش.
• «احیای هنر مینیاتور با الهام از ادبیات فارسی؛ تقویت جایگاه ایران در هنر بین‌المللی»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ بارگذاری: 5 آبان 1403ش.
• «استاد مهین افشان‌پور از گنجینه‌های زندۀ بشری نگارگری درگذشت»، وب‌سایت دانشگاه آزاد اسلامی، واحد هنرهای اسلامی- ایرانی استاد محمود فرشچیان، تاریخ بارگذاری: 2 شهریور 1401ش.
• امینی، سپیده، «بهترین نگارگری‌های ایرانی؛ از نگارۀ هزارویک‌شب تا خمسۀ نظامی»، وب‌سایت دیجی کالا، تاریخ بارگذاری: 8 بهمن 1403ش.
• انصاری، حمیدرضا و دیگران، «شیوه‌های بازنمایی معماری در نگارگری ایرانی»، هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی، دورۀ 27، شمارۀ 4، 1401ش.
• «انواع مینیاتور و تاریخچۀ آن در طول تاریخ»، وب‌سایت سلام، تاریخ بازدید: 12 اسفند 1403ش.
• «با مینیاتور ظرافت را میهمان خانه‌هایمان کنیم»، خبرگزاری دنیای اقتصاد، تاریخ بارگذاری: 20 تیر 1387ش.
• «پارادوکس‌های مینیاتور ایرانی»، خبرگزاری شرق، تاریخ بازدید: 12 اسفند 1403ش.
• «تکنیک‌ها و مواد استفاده شده در مینیاتور ایرانی چیست»، وب‌سایت بانو تی‌وی، تاریخ بارگذاری: 4 اردیبهشت 1400ش.
• جوادی، شهره، «جلوه‌هایی از باغ ایرانی در مینیاتور»، منظر، دورۀ 13، شمارۀ 56، 1400ش.
• سارانی، پریوش، «نگارگری ایرانی، ویراث ناملموس ایران در یونسکو»، وب‌سایت کارناوال، تاریخ بازدید: 12 اسفند 1403ش.
• «مینیاتور و تاریخچۀ آن در ایران»، خبرگزاری ویستا، تاریخ بازدید: 13 اسفن 1403ش.
• «مینیاتور، هنری برای اشاعۀ فرهنگ و آداب‌ورسوم ایرانی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ بارگذاری: 12 تیر 1391ش.
• «مینیاتور یا نگارگری مذهبی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید: 12 اسفند 1403ش.
• «نام استادان مینیاتور در گنجینۀ زندۀ بشری»، خبرگزاری پیام ما، تاریخ بارگذاری: 2 دی 1399ش.