کانون مهاجر، اولین تشکل روشنفکری مهاجرین افغانستان در ایران.
| عنوان اصلی | کانون مهاجر |
|---|---|
| شاخه علمی | روشنفکری |
| نوع مفهوم | تشکل فرهنگی و روشنفکری |
| معنای اصطلاحی | اولین تشکل روشنفکری مهاجرین افغانستان در ایران |
| حوزه کاربرد | فرهنگی سیاسی مطبوعاتی |
| گستره جغرافیایی | ایران افغانستان |
| منشأ تاریخی | ۱۳۵۷ش |
| نخستین کاربرد | ۱۳۵۷ش |
| مرتبط با | مهاجرین افغانستان ادبیات مقاومت |
| اهمیت | اولین تشکل روشنفکری مهاجرین افغانستان در ایران |
| مبدع | سید عسکر موسوی سید محمدعلی جاوید |
| مروج | نشریه پیام مهاجر |
| آثار مرتبط | پیام مهاجر جوالی جیحون |
کانون مهاجر با محوریت افغانستانیهای خارج از کشور، اولین تشکل روشنفکری مهاجرین افغانستانی در ایران است که با انتشار کتاب، نشریه، اعلامیه و شرکت در برخی از مجامع مهاجرین، در تحولات مربوط به مهاجرین مقیم ایران در اواخر دههٔ پنجاه شمسی و بهخصوص در پیدایش ادبیات مقاومت در دههٔ شصت شمسی نقش داشت.
پیشینه
در دههٔ چهل و پنجاه شمسی با فراهم شدن زمینهٔ تحصیل برای برخی از جوانان هزاره و شیعه در مراکز علمی داخل کشور و حوزههای علمیهٔ خارج از افغانستان و آشنایی آنها با روشنفکران مسلمان، زمینهٔ فعالیتهای روشنگرانه برای برخی از آنان فراهم شد.[۱][۲] این تحصیلکردهها فعالیتهایی را آغاز کردند که هدف آن مبارزه با استبداد حاکمان، آگاهیبخشی به مردم شیعه و هزاره و پایان دادن به محرومیتهای تاریخی آن مردم بود.[۳] در اواسط دههٔ پنجاه شمسی برخی از این افراد روشناندیش، حلقاتی در قم و مشهد ایجاد کرده بودند که آموزش و آگاهیبخشی روشنگرانه بخشی از کارکرد آنها بود. با کودتای حزب دموکراتیک خلق افغانستان در ۷ ثور/اردیبهشت ۱۳۵۷ش، زمینه برای برخی تحولات فرهنگی و سیاسی میان مردم افغانستان و بهخصوص مهاجرین مقیم ایران فراهم شد. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در ۲۲ بهمن/دلو ۱۳۵۷ش و فراهم آمدن فضای باز برای فعالیت آزاد گروههای مختلف، اعضای مهم این حلقات در ۲۵ حوت/اسفند ۱۳۵۷ش در منزل سید محمدعلی جاوید در منطقه شهرقائم قم اقدام به تأسیس «کانون مهاجر (افغانستانیهای خارج از کشور)» کردند.[۴]
اهداف
اهداف تأسیس کانون در اولین شمارهٔ پیام مهاجر بیان و کانون تشکیلات فرهنگی آزاد، مستقل و غیر وابسته به احزاب توصیف شده است که وظیفهٔ آن بازشناسی فرهنگ اسلامی و ملی و آرمان نهایی کانون، جامعه جهانی امت است. روشنگری عقیدتی یا ملی، توجه به کل جنبش اسلامی، ملی و مردمی افغانستان، احیای فکر دینی و حس ملی و در نتیجه تولیداندیشههای مکتبی اسلامی از اهداف مهم اعضای کانون است.[۵] کانون تحت تأثیر تحولات اوایل پیروزی انقلاب ایران، به دنبال «جامعهٔ جهانی امت» بود که در سرودهٔ زیر از ع. کابلی نیز انعکاس یافت:
من نه از کابلم نه از تهران
نه ز کشمیر و نی ز هندوستان
بلکه روی زمین جای من است
جمله مالکش خدای من است.[۶]
ساختار
کانون مهاجر یک تشکیلات فعال، پرکار و بدون سلسلهمراتب اداری بود. این کانون اساسنامه و تشکیلات منسجم نداشت، اما همهٔ اعضای آن متعهد بودند در حد توان در پیشبرد اهداف آن سهم بگیرند. رهبری کانون در عمل به دوش سید عسکر موسوی بود. سلمان رنجبر، عبدالغفور ربانی، عزیزالله علیزاده، سید حسین موحد بلخی و سید آقا حسین فاضل سانچارکی نیز از دیگر افراد مؤثر آن بودند.[۷]
پیشگامان
پیشگامان جنبش روشنفکری از دیدگاه کانون، بهطور عام سید جمالالدین افغانی، دکتر علی شریعتی و اقبال لاهوری اما بهطور خاص سید اسماعیل بلخی، میرغلاممحمد غبار (نویسندهٔ کتاب افغانستان در مسیر تاریخ)، عبدالرحمان محمودی و براتعلی تاج بودند که در شمارههای مختلف پیام مهاجر در ارتباط با این افراد و بهخصوص شریعتی و بلخی مطالب متنوعی به چاپ میرسید.[۸]
فعالیتها
جراید
پیام مهاجر
پیام مهاجر بهعنوان نشریهٔ اصلی کانون، نقش زیادی در ترویج افکار آن داشت. این نشریه در ۸ شمارهٔ اول تحت عنوان نشریهٔ «کانون مهاجر» و بعد از اتحاد آن کانون و «جنبش اسلامی مستضعفین»، عبدالحسین عاقلی از شماره ۹ تحت عنوان نشریهٔ «جنبش مقاومت افغانستان» منتشر شده است. از این نشریه تا سال ۱۳۶۱ش، ۲۹ شماره منتشر شد.[۹]
جوالی
جوالی نشریهٔ بخش کارگری کانون مهاجر بود که از آن فقط ۴ شماره منتشر شده است.[۱۰]
آموزش
بخش مهمی از فعالیتهای کانون برگزاری مداوم کلاسهای آموزشی بود. این کلاسها اغلب شامل مقالهنویسی، اصلاح املاء و انشاء مقالات، نقد و بازبینی مفاهیم ادبی، تدریس دستور زبان پارسی، تصحیح و تدقیق واژگان، آموزش شیوههای تحلیل مسایل سیاسی و حتی کلاسهای سوادآموزی بود.[۱۱]
انتشار کتاب
کانون، چاپ و انتشار کتاب را از رسالتهای مهم خود میدانست و بر همین اساس جمعآوری، چاپ و انتشار قسمتهای مهمی از اشعار سید اسماعیل بلخی اولین مرتبه توسط کانون صورت گرفت. برگردان، چاپ و انتشار کتاب «افغانستان» محمود شاکر (نویسندهٔ لبنانی)، چاپ و انتشار کتاب «دیروز و امروز افغانستان» طالبحسین قندهاری و ویرایش و چاپ کتاب «افغانستان در مسیر تاریخ» غبار با مقدمهٔ مفصلی از موسوی از دیگر کارهای کانون بود.[۱۲]
اعلامیهها
بخش مهمی از فعالیتهای کانون، انتشار اعلامیه به مناسبتهای مختلف بود. کانون مهاجر تلاش میکرد از طریق اعلامیهها که با تیراژ انبوه منتشر شده و در مناطق و شهرهای مختلف توزیع میشد، افکار خود را منتشر کند. اوج این اعلامیهها در چند نسخهٔ مسلسل با عنوان «جیحون» که افشاگریهای پیوستهٔ بود انعکاس داشت.[۱۳]
ویژهنامهها
کانون مهاجر نسبت به سید اسماعیل بلخی ارادت ویژهای داشت و بههمین مناسبت دو یادواره از او منتشر کرد. اولین یادوارهٔ بلخی توسط اعضای کانون و قبل از تشکیل آن در ۲۸ حوت ۱۳۵۶ش منتشر شد که شاید اولین اثر در ارتباط با او در ایران باشد. دومین یادوارهٔ بلخی در حوت ۱۳۵۷ش در چهار صفحه منتشر شد و دارای دو مقاله «ازهابیل تا خمینی» و «سرخگون گلمحمدی» بود.[۱۴][۱۵]
هزینهها
کانون مهاجر برای تأمین هزینههای خود بیشتر به فروش نشریه و کمکهای اعضای خود متکی بود. بر اساس ادعای مسئولین و اعضای کانون آنان از دریافت کمکهای دولتی، نهادها و مؤسسات خودداری کرده و از طریق فروش نشریه، جلب کمک و یاری اعضا هزینههای خود را تأمین میکردند.[۱۶]
اتحاد با جنبش
تشکیلات کانون مهاجر عملاً ۸ ماه فعال بود. در ماه جدی (دی) ۱۳۵۸ش «کانون مهاجر» با گروه «جنبش اسلامی مستضعفین» متحد شد و از اتحاد آن دو گروهی با عنوان «جنبش مقاومت افغانستان» شکل گرفت. بر اثر این اتحاد برخی اعضای کانون از آن خارج شده و به فعالیتهای دیگری روی آوردند.[۱۷] پیرو این اتحاد در ۱۱ جدی ۱۳۵۸ش برخی از اعضای کانون سابق، سفارت افغانستان در تهران را اشغال کرده با پخش اعلامیه و مصاحبه با رسانهها آن را خبری کردند. آنان با وساطت مسئولین وزارت خارجه ایران همان روز سفارت را تخلیه کردند.[۱۸]
ماهیت
برخلاف شرایط آن روز و تأکید همهٔ احزاب و گروهها بر مبارزهٔ قهرآمیز و خشونتبار، کانون مهاجر رویکرد فکری و فرهنگی روشنگرانه داشت. ماهیت کانون فعالیت سیاسی و مبارزهٔ مسلحانه نبود و بلکه فعالیت آن بر سه مؤلفهٔ «آگاهیبخشی»، «انقلاب نرم» و «تغییر الگوها و هنجارها» استوار بود. برنامهٔ کانون روشنگری، دادن آگاهی به جامعه و ایجاد هویت روشن سیاسی برای مردم افغانستان و بهخصوص مردم شیعه و هزاره بود تا بتوانند با دولت مرکزی مذاکره کرده و به حقوق ملی خود دست یابند، ولی فضای موجود و بیتجربگی اعضای کانون باعث شد تا آنان گرفتار عملکرد سیاسی شوند.[۱۹] همین مسایل موجب پدید آمدن تقابل کانون با «سنتیها» و جریانات «مذهبی» شد. کانون در نشریات، بیانیهها و اعلامیههای خود به چهرههای شاخص مذهبی تاخته و آنها را «وامانده»، «واپسگرا»، «ریاکار» و «آدمفروش» معرفی میکرد.[۲۰] مبارزه با ارتجاع از جمله سیاستهای کانون بود. به نظر آنان ارتجاع جریانی بود که ماهیت ضد تکاملی داشت و از آگاهی مردم میترسید.[۲۱]
انحلال
فعالیتهای فرهنگی تندروانه و حملات مداوم نشریهٔ پیام به برخی افراد و احزاب موجب شد تا اعضای آن توسط مذهبیها و بهخصوص احزاب و جریانات سیاسی به «انحراف»، «کفر» و «الحاد» متهم شده و فعالیت کانون با مشکل مواجه شود.[۲۲] در ادامه، نقد شدید سیاستهای ایران در ارتباط با مهاجرین از جمله اقدامات نشریهٔ پیام بود که در چند شماره دنبال شد. چاپ دو مطلب در این زمینه با عناوین «آوارگان افغانی و مشکل بیپناهی» و «آوارگان افغانستان و معمای سیاسی آن» در شمارههای ۲۶ و ۲۷ آن نشریه موجب شد که به فعالیت گروه و نشریهٔ آن در ایران پایان داده شود.[۲۳]
بعد از تعطیلی فعالیت «جنبش مقاومت افغانستان» و نشریه آن در ایران، افراد و اعضای آن پراکنده شدند. سلمان رنجبر به کویتهٔ بلوچستان پاکستان رفت و دو شماره (۲۸ و ۲۹) از «پیام مهاجر» را با دستخط خود منتشر کرد. شمارهٔ ۲۹ (عقرب (آذر) ۱۳۶۱ش) و آخرین شمارهٔ آن نشریه در واقع حاوی «پیماننامهٔ» است که نویسنده آنها را یادآوری و بر ادامه راه و تعهد خود بر آنها تأکید میکند.[۲۴]
پانویس
- ↑ . کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص58.
- ↑ دولتآبادی، هزارهها از قتل و عام تا احیای هویت، 1385ش، ص232.
- ↑ . علوی، ناگفتههای جنبش روشنفکری افغانستان، 1390ش، ص98.
- ↑ . سانچارکی، کلک موج و احوال دریا، 1402ش، ص114.
- ↑ . «نخستین پیام»، پیام مهاجر، شمارهٔ اول، حمل 1358ش، ص3.
- ↑ . شعر سرخ، پیام مهاجر، شمارهٔ 3، جوزا (خرداد) 1358ش، ص12.
- ↑ . علوی، «کانون مهاجر و کارنامۀ سه ساله»، وبسایت ناگفتههای جنبش روشنفکری افغاستان.
- ↑ سانچارکی، کلک موج و احوال دریا، 1402ش، ص119؛ علوی، «کانون مهاجر و کارنامهٔ سه ساله»، وبسایت ناگفتههای جنبش روشنفکری افغاستان.
- ↑ . سانچارکی، کلک موج و احوال دریا، 1402ش، ص119. علوی، «کانون مهاجر و کارنامۀ سه ساله»، وبسایت ناگفتههای جنبش روشنفکری افغاستان.
- ↑ سانچارکی، کلک موج و احوال دریا، 1402ش، ص115؛ علوی، «کانون مهاجر و کارنامهٔ سه ساله»، وبسایت ناگفتههای جنبش روشنفکری افغاستان.
- ↑ سانچارکی، کلک موج و احوال دریا، 1402ش، ص116؛ علوی، «کانون مهاجر و کارنامهٔ سه ساله»، وبسایت ناگفتههای جنبش روشنفکری افغاستان.
- ↑ سانچارکی، کلک موج و احوال دریا، 1402ش، ص116؛ علوی، «کانون مهاجر و کارنامهٔ سه ساله»، وبسایت ناگفتههای جنبش روشنفکری افغاستان.
- ↑ سانچارکی، کلک موج و احوال دریا، 1402ش، ص116؛ علوی، «کانون مهاجر و کارنامهٔ سه ساله»، وبسایت ناگفتههای جنبش روشنفکری افغاستان.
- ↑ . سانچارکی، کلک موج و احوال دریا، 1402ش، ص115.
- ↑ علیزادهٔ مالستانی، نامهٔ اعمال، 1400ش، ص85.
- ↑ . سانچارکی، کلک موج و احوال دریا، 1402ش، ص115. علوی، «کانون مهاجر و کارنامۀ سه ساله»، وبسایت ناگفتههای جنبش روشنفکری افغاستان.
- ↑ . سانچارکی، کلک موج و احوال دریا، 1402ش، ص116. علوی، «کانون مهاجر و کارنامۀ سه ساله»، وبسایت ناگفتههای جنبش روشنفکری افغاستان.
- ↑ علوی، «کانون مهاجر و کارنامۀ سه ساله»، وبسایت ناگفتههای جنبش روشنفکری افغاستان
- ↑ . علیزادهٔ مالستانی، نامهٔ اعمال، 1400ش، ص85. علوی، ناگفتههای جنبش روشنفکری افغانستان، 1390ش، ص112.
- ↑ . علوی، «کانون مهاجر و کارنامهٔ سه ساله»، وبسایت ناگفتههای جنبش روشنفکری افغاستان. [14.]
- ↑ . «دومین پیام»، پیام مهاجر، شمارهٔ 9، 1358ش، ص1. [15.]
- ↑ . علیزادهٔ مالستانی، نامهٔ اعمال، 1400ش، ص85. علوی، ناگفتههای جنبش روشنفکری افغانستان، 1390ش، ص137.
- ↑ . سانچارکی، کلک موج و احوال دریا، 1402ش، ص116 و 117. علوی، «کانون مهاجر و کارنامهٔ سه ساله»، وبسایت ناگفتههای جنبش روشنفکری افغاستان.
- ↑ «مدتی این مثنوی تأخیر شد»، پیام مهاجر، شمارهٔ 29، 1361ش، ص1؛ علوی، ناگفتههای جنبش روشنفکری افغانستان، 1390ش، ص115.
منابع
- «آوارگان افغانی و مشکل بیپناهی»، پیام مهاجر، شمارههای ۲۶ و ۲۷، ۱۳۶۰ش.
- «دومین پیام»، پیام مهاجر، شمارهٔ ۹، ۱۳۵۸ش.
- دولتآبادی، هزارهها از قتل و عام تا احیای هویت، قم، ابتکار دانش، ۱۳۸۵ش.
- شعر سرخ، پیام مهاجر، شمارهٔ ۳، ۱۳۵۸ش.
- علوی، سید محمدرضا، «کانون مهاجر و کارنامهٔ سه ساله»، وبسایت ناگفتههای جنبش روشنفکری افغاستان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۰ش.
- علوی، سید محمدرضا، ناگفتههای جنبش روشنفکری افغانستان، کابل، باران، ۱۳۹۰ش.
- علیزادهٔ مالستانی، عزیزالله، نامهٔ اعمال، کابل، بنیاداندیشه، ۱۴۰۰ش.
- سانچارکی، سید آقاحسین، کلک موج و احوال دریا، قم، صبح امید دانش، ۱۴۰۲ش.
- کاظمی، سیدآصف، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، قم، المصطفی، ۱۴۰۱ش.
- «مرگ خرس پیر قطبی و آغاز دوبارهٔ «پیام»، پیام مهاجر، شمارهٔ ۲۹، ۱۳۶۱ش.
- «نخستین پیام»، پیام مهاجر، شمارهٔ اول، حمل ۱۳۵۸ش.