گدایی

گدایی

زنی در حال گدایی و دریافت پول از یک رهگذر
مشخصات مفهوم
شاخه علمی	جامعه‌شناسی مطالعات زنان
نوع مفهوم	پدیده اجتماعی
معنای اصطلاحی	نسبت بین جنسیت و تکدی‌گری
حوزه کاربرد	جامعه‌شناسی آسیب‌های اجتماعی
گستره جغرافیایی	جهانی ایران
اهمیت و ارتباط
اهمیت	بالا
مرتبط با	تکدی‌گری فقر زنان سرپرست خانوار طرد اجتماعی

گدایی؛ دست دراز کردن و خواستن پول، لباس، غذا و مانند آن از دیگران.

گدایی یا تکدی‌گری، برای گرفتن پول، غذا، لباس و مانند آن در تمام جوامع وجود دارد. پژوهش‌ها، مجموعه‌ای از عوامل فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی را در گسترش گدایی و تکدی‌گری، مؤثر دانسته‌اند. در ایران، تکدی‌گری در گذشته بیشتر پدیده‌ای مردانه بود، اما امروز سهم زنان پررنگ‌تر شده است. تکدی‌گری، گدایان را به انحرافات مختلف سوق می‌دهد، کودکان را از تحصیل محروم و به بیماری‌های جسمی و روحی آلوده می‌کند و گاه سازمان‌های تبهکار با نقص عضو کردن اطفال، از ترحم عابران سوءاستفاده می‌کنند.

تعریف

دهخدا در لغت‌نامه، گذایی یا تکدّی را حاجت‌خواهی از این و آن در کوی و برزن، تعریف کرده است. در اصطلاح جامعه‌شناسی، گدا را متکدی و گدایی را تکدی‌گری می‌گویند. در ادبیات فارسی به عمل گدایی، دریوزه و دریوزه‌گری نیز گفته می‌شود. دریوز به‌معنای جستجوکننده در، کنایه از کسی است که از این در به آن در، روان است. امروزه نیز گداها در گذرهای پررفت‌وامد، بوستان‌ها، ترمینال‌ها، بازارها و چهارراه‌ها فعالیت می‌کنند و برخی نیز برای گدایی به در خانه‌ها می‌روند. همچنین با گسترش فناوری‌های ارتباطی، برخی از طریق فضای مجازی و اینترنت، درخواست پول یا غذا یا مسکن می‌کنند. ویژگی گدایی مجازی آن است که شخص می‌تواند ناشناس بماند.

عوامل و زمینه‌ها

پژوهش‌ها، مجموعه‌ای از عوامل را در گسترش گدایی و تکدی‌گری، مؤثر دانسته‌اند.

عوامل فرهنگی

• تکدی‌گری می‌تواند نتیجهٔ رواج فرهنگ فقر باشد؛ هم متکدیان از این فرهنگ مشروعیت می‌گیرند و هم بخشی از جامعه کمک به آنان را پسندیده می‌داند و خودِ تکدی‌گری را چندان زشت نمی‌شمارد.
• پژوهش‌ها نشان می‌دهند هرچه دین‌داری بیشتر باشد، رفتار متکدیانه کمتر می‌شود؛ اسلام در کنار صدقه، بر کار و کوشش و همبستگی اجتماعی تأکید کرده که اجرای آن مانع گسترش تکدی‌گری است.
• در برخی کشورها، نابرابری و فقر زنان را آسیب‌پذیرتر می‌کند؛ زنان سرپرست خانوار بار سنگینی دارند و در سیاست، دستمزد و تحصیلات ضعیف‌ترند. در نبود حمایت اجتماعی کافی، گدایی برای زنان فقیر با فرزند امری پذیرفته‌شده می‌شود. همچنین ممنوع‌بودن تکدی از یک‌سو و پسندیده‌بودن کمک از سوی دیگر، متکدیان را به نمایش نیازمندی سوق می‌دهد.
• بی‌سوادی، زمینه‌ساز تکدی است و از سوی دیگر فقر و تکدی باعث ترک تحصیل می‌شود. این محرومیت بعد جنسیتی هم دارد و دختران بیشتر از پسران از تحصیل بازمی‌مانند.

عوامل اقتصادی

• درآمد آسان برای کسانی که راه دیگری برای پول‌درآوردن ندارند، گدایی را به گزینه‌ای ساده تبدیل می‌کند.
• فقر رابطه‌ای نزدیک با تکدی‌گری دارد؛ در کشورهای فقیر، گدایی راهی برای بقا است و عواملی مانند نابرابری، نبود فرصت‌های اقتصادی و کمبود مهارت آن را تقویت می‌کند. هرچند برخی می‌گویند متکدیان سالم می‌توانند کار کنند، پژوهش‌ها نشان می‌دهند ساختار اجتماعی نامناسب ریشه فقر آنان است و جنسیت هم با افزایش فقر پیوند دارد.
• بیکاری بر تکدی‌گری اثر می‌گذارد، اما بیشتر متکدیان به دنبال کارند و ایجاد شغل مناسب، به‌ویژه برای زنان سرپرست خانوار، راهکاری مؤثر است؛ آمارهای مبالغه‌آمیز دربارهٔ درآمد متکدیان درست نیست و درآمد بسیاری از آنان حدود حداقل دستمزد است.
• اقتصاد غیررسمی حمایت اجتماعی ندارد و درآمدش بسیار محدود است؛ کسانی که به‌دلایلی مانند جنسیت از اقتصاد رسمی طرد می‌شوند، به اقتصاد غیررسمی می‌پیوندند و در آنجا ناچار به گدایی می‌شوند.

عوامل اجتماعی

تکدی‌گری، افزون‌بر ریشه‌های اقتصادی، به تعامل اجتماعی، حمایت‌ها و طردها وابسته است. نبود سیستم حمایتی دولتی، به‌ویژه برای زنان فقیر سرپرست خانوار، آنان را آسیب‌پذیرتر می‌کند. مهاجرت بی‌رویه از روستا به شهر به‌دلیل خشکسالی و درآمد کم، فقر مهاجران را گسترش می‌دهد. زنان سرپرست خانوار با تعارض و ابهام نقش روبه‌رو هستند؛ هم باید کارهای خانه را انجام دهند و هم هزینه زندگی را تأمین کنند و گاه ناچار به گدایی می‌شوند. طرد اجتماعی نیز گروه‌هایی مانند تراجنسیتی‌ها را از کار، خانواده و حمایت قانونی محروم کرده و به گدایی سوق می‌دهد. شهرنشینی نیز با ناشناخته ماندن و دسترسی به جمعیت انبوه، تکدی‌گری را آسان‌تر می‌کند. از هم گسیختگی خانواده، مانند طلاق یا اعتیاد همسر، زنان را به کارهایی مانند گدایی وادار می‌کند. در نهایت، ضعف ساختاری یعنی نبود شغل کافی و مقابله جدی با تکدی‌گری نیز آن را گسترش می‌دهد.

ترکیب جنسیتی متکدیان در ایران

در گذشته، تکدی‌گری در ایران بیشتر پدیده‌ای مردانه شناخته می‌شد؛ چون مردان در فضای عمومی حضور بیشتری داشتند و زنان غالباً در نقش‌های خانگی و مراقبتی قرار می‌گرفتند. با این حال، زنان نیز در شرایطی مانند بی‌سرپرستی، فقر شدید یا ناتوانی جسمی به تکدی‌گری روی می‌آوردند، اما معمولاً در فضاهای محدودتر یا به شکل‌های غیرمستقیم‌تر. امروزه با افزایش حضور اجتماعی زنان، سهم آنان در تکدی‌گری نیز پررنگ‌تر شده است.

آمارها در ایران حدود ۷۶ درصد متکدیان را مرد و ۲۴ درصد را زن نشان می‌دهد، هرچند برخی پژوهش‌ها سهم زنان را برابر یا حتی بیشتر دانسته‌اند و ترکیب جنسیتی را تابع شرایط محیطی می‌بینند؛ مثلاً در محدوده بازار حضور زنان و در برخی مناطق حضور مردان بیشتر است. احتمال می‌رود حضور بیشتر زنان در فضاهایی مانند بازار با سوءاستفاده‌های جنسی از آنان مرتبط باشد.

زنان متکدی در ایران چند دسته‌اند:

• زنانی از عشایر که هنگام کوچ به اطراف و داخل شهرها آمده‌اند؛
• حاشیه‌نشینان شهرهای بزرگ یا کولی‌هایی که موقتاً برای تهیه جهیزیه گدایی می‌کنند؛
• زنانی که سازمان‌های معینی آنان را مدیریت می‌کنند؛
• زنان سالمندی که از حمایت‌های اجتماعی محروم‌اند و ناچار به گدایی می‌پردازند.

پیامدهای تکدی‌گری

گدایان در ضمن گدایی به‌سوی انحرافات مختلفی از جمله انحراف جنسی، سوق داده خواهند شد، علاوه بر این‌که گدایی خود، عملی غیرقانونی است.

از دیگر پیامدهای آن محروم‌شدن کودکان از تحصیل و آلوده‌شدن به امراض جسمانی و روحی است. طبق برخی گزارش‌ها سازمان‌های تبهکار اطفال را دچار نقص عضو کرده و در خیابان رها می‌کنند تا بتوانند احساس ترحم عابران را برانگیزانند. و به همین ترتیب بسیاری از زنان و اطفال متکدی در دام افراد منفعت‌طلب گرفتار می‌شوند.

منابع

• خسروی، زهره، «بررسی آسیب‌های روانی-اجتماعی زنان سرپرست خانواده»، علوم انسانی دانشگاه الزهرا، شماره ۳۹، پائیز ۱۳۸۰ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۹ مهر ۱۴۰۵ش.
• سراج‌زاده، سیدحسین و دیگران، «تبریز، شهر بدون گدا: مطالعهٔ جامعه شناختی مواجههٔ شهروندان با پدیدهٔ تکدی‌گری»، نشریه مسائل اجتماعی ایران، سال هشتم، شماره ۱، ۱۳۹۶ش.
• عشایری، طاها و دیگران، «مطالعهٔ جامعه‌شناختی فرهنگ تکدی‌گری خیابانی: مرور سیستماتیک پژوهش‌های تجربی»، فصلنامه علمی مطالعات راهبردی فرهنگ، دوره ۲، شماره ۲، پیاپی ۶، ۱۴۰۱ش.
• فرخی، فرشته، «نیم نگاهی به پدیدهٔ تکدی‌گری زنان مهاجر: زن مهاجر، در سراشیبی آسیب‌های اجتماعی»، حقوق زنان، شماره ۸، اسفند ۱۳۷۷ش و فروردین ۱۳۷۸ش.
• «گدایی مجازی؛ نگاهی به درآمد اینفلوئنسرهای متکدی»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ انتشار: ۲۳ مرداد ۱۴۰۴ش.
• محمدی اصل، عباس، «جنسیت و تکدی»، گزارش، شماره ۱۶۹، آذر ۱۳۸۴ش.
• مهربانی، وحید، «مطالعهٔ پدیدهٔ تکدی‌گری در منطقه و بازار سنتی تهران، با تأکید بر جنبه‌های اقتصادی»، فصلنامه سیاست‌های مالی و اقتصادی، سال پنجم، شماره ۱۸، تابستان ۱۳۹۶ش.
• نظری، علیرضا و دیگران، «بررسی ارتباط بین دینداری و گرایش به رفتارهای متکدیانه در بین زنان شهر شیراز»، نشریه زن و جامعه، سال ۱۳، شماره ۲، تابستان ۱۴۰۱ش.

• Ahamdi, H. “A study of beggars characteristics and attitude of people towards the phenomenon of begging in the city of Shiraz “، Journal of Applied Sociology، 21th year, vol. ۳9 (3)، Autumn 2010.
• Baynesagn. B. and Tolla. E. ، “ Poor Mothers and Begging: How Impoverished Ethiopian Women Support their Children in the Absence of a Strong State Welfare System”، SAGE Open, vol. 12 (2)، April 2022.
• Imrana, A. and others. "An Analytical Study of The Nature and Issues Of Beggars In Karachi”، Pakistan Journal of Gender Studies, Vol. 19، ۲۰۱۹.
• Khan, A. and others، “The Cost of Exclusion: How Poverty Leads Transgender Individuals to Begging, Dancing and Sex Work” Journal of Asian Development Studies, vol. 13 (2)، ۲۰۲۴.
• Rezazadeh, M.، “Empty hands and solitude: A grounded theory study of begging in Mashhad”، International Journal of Sociology and Anthropology, vol. 14 (3)، July-September 2022،