آراستگی در سیره امام رضا
| نام | علی |
|---|---|
| نام خانوادگی | بن موسی الرضا |
| مدفن | مشهد |
| محل زندگی | مدینه، مرو |
| ملیت | ایرانی، عرب |
| محل تحصیل | مدینه |
| شناختهشده برای | هدایت امت، ولایتعهدی |
| منصب | امام شیعیان، ولیعهد |
| دوره | دوره عباسی |
| پس از | امام موسی کاظم |
| پیش از | امام محمد جواد |
| فرزندان | امام محمد جواد |
| پدر | امام موسی کاظم |
| مادر | نجیبه |
| خویشاوندان | اهلبیت |
آراستگی در سیره امام رضا، الگوی رفتاری توجه به زیبایی و برازندگی ظاهر در گفتار و کردار علی بن موسی الرضا.
آراستگی در لغت به حالتی گفته میشود که برآمده از تلاش آدمی برای زیبا جلوه کردن نزد دیگران است. همچنین آراستگی میتواند برآمده از نظم، ترتیب، هماهنگی، بسامانی و بهرهمندی از فضائل و کمالات باشد.[۱] انسانها بهصورت طبیعی خواهان پاکیزگی و زیبایی بوده و از ژولیدگی و پلشتی بیزار هستند.
بایستههای روابط اجتماعی
انسان اجتماعی برای رسیدن به اهداف زندگی جمعی، باید پایهها و ارکان جامعه را تثبیت و تقویت نماید، تا جامعهای همبسته و متحد شکل بگیرد. روابط اجتماعی انسان که در قالب زندگی جمعی جلوهگر میشود، علاوه بر آنکه نیازهای انسان را بهتر و کاملتر تأمین میکند،[۲] راه رسیدن انسان به سعادت را نیز هموارتر میسازد.[۳] یکی از اهداف مورد توجه در آموزههای دین اسلام نیز تحکیم روابط اجتماعی انسانها در تمام سطوح، و کاهش تضادها و تنشهایی است که نظم اجتماعی را به چالش میکشد و تعهد افراد را نسبت به وظایف متقابل اجتماعی متزلزل میکند. قرآن به این نکته اشاره کرده است که هرگاه الگوهای رفتاری ویژهای در جامعه گسترش یابد و موجبات کمال ظهور اجتماعی دین را فراهم سازد، درهای برکات الهی بر آن جامعه گشوده میشود.[۴]
اثرگذاری امام رضا در بایستههای دینی روابط اجتماعی
امام رضا یکی از پیشوایان مذهبی در جامعه مسلمان است که بهدلیل اقتضائات اجتماعی از زمینه مناسبی برای ارائه الگوهای رفتاری سازگار با آموزههای اسلام برخوردار بود. گزارشهای تاریخی معتبر، گویای کامیابی علی بن موسی الرضا در همراه ساختن جامعه با این الگوهای رفتاری است. استقبال پرشور مردم و بهویژه نخبگان و فرهیختگان جامعه از امام رضا در نیشابور[۵] و همچنین هیجان و اشتیاق طبقات مختلف اجتماعی در مرو، هنگام استقبال از او برای برگزاری نماز عید،[۶] نمونههایی از پذیرش اجتماعی بایستههای روابط اجتماعی است که در رفتار و گفتار امام رضا جلوهگر شده بود.
اهتمام امام رضا به آراستگی
یکی از الگوهای رفتاری برجسته در زندگی امام رضا توجه ویژه به آراستگی ظاهر خود در روابط اجتماعی و هنگام مواجهه با سایر همنوعان است.[۷] او پاکیزگی را از فضائل اخلاقی معرفی کرده و عطر زدن و رسیدگی به موی سر را از آداب و سنن پیامبران خدا دانسته است. این اهتمام به آراستگی در جامعه و روابط اجتماعی بهدلیل کارکردها و پیامدهای مهمی است که در گفتار و کردار امام رضا به آنها اشاره شده است.
کارکرد اجتماعی آراستگی
در بیانات امام رضا اهمیت آراستگی ناظر به کارکرد و پیامد اجتماعی آن مانند تحکیم بنیان خانواده و افزایش پاکدامنی همسران، مورد توجه قرار گرفته است.[۸]
سازگاری با اقتضائات اجتماعی
البته روشن است که میزان توجه به آراستگی ظاهر، بهویژه در زمینهٔ لباس و پوشش، با سطح درآمد و زندگی عموم مردم در جامعه مرتبط است. در گفتار و کردار امام رضا نیز این توجه ویژه به اقتضائات زمانی و مکانی و شرایط خاص اجتماعی را میتوان به روشنی مشاهده کرد؛ در آن روزگار، برخی از اقشار جامعه انتظار داشتند علی بن موسی الرضا نیز مطابق با اقتضائات فرهنگی دوران امام علی لباس بپوشد و مانند او زندگی کند. اما امام رضا با نکوهش چنین رویکردی، به تفاوت دورهها و زمانها، و اقتضائات هر زمان اشاره کرده است.[۹] توجه به همین اقتضائات اجتماعی موجب آن میشد که درسیره علی بن موسی الرضا آراستگی مانند:شانه زدن موها و محاسن، خضاب کردن موها، بهدست کردن انگشتری و هر چیز دیگری را که بر آراستگی انسان میافزاید مورد توجه قرار دهد و دیگران را نیز به آن توصیه کند؛ او مرغوبترین و بهترین عطرها را سفارش میداد[۱۰] و خوشبویی و استفاده از عطر را از اخلاق پیامبران الهی میشمرد.[۱۱]
سازگاری آراستگی با زهد
دانشمندان مسلمان علاوه بر توجه به بعد ایجابی و ترویجی اتخاذ این روش از سوی امام رضا، آن را نوعی مبارزه منفی با برخی پندارهای نادرست اجتماعی نیز دانستهاند؛ زیرا امام رضا با اتخاذ این روش نشان میدهد که آراستن ظاهر نمیتواند نافی و ناقض زهد واقعی باشد، و تا جایی که آدمی دلبسته و شیفته دنیا و زخارف آن نگردد، میتواند وضع لباس و خوراک خود را متنعمانه اداره کند.[۱۲] در این زمینه، عالمان مسلمان به این نکته اشاره کردهاند که آنچه در فرهنگ اسلامی بهعنوان دنیا نکوهش شده، تمام آن چیزهایی است که انسان را از یاد خدا غافل کند و رنگ و بوی معصیت داشته باشد؛[۱۳] بهعبارت دیگر، دنیا زمانی که هدف اصلی انسان قرار بگیرد و سبک زندگی او را بهگونهای شکل دهد که او را از مقصود اصلی آفرینش دور کند مذموم است، اما اگر بهعنوان مقدمه و پل زندگی اخروی نگریسته شود، دارای ارزش مثبت خواهد بود. پس دلیلی وجود ندارد که مؤمن، خود را از نعمتهای حلال و پاکیزه الهی محروم سازد؛ زیرا خداوند این نعمتها را نیافریده که مؤمن از آنها محروم، و کافر بهرهمند باشد؛ بلکه مؤمن به استفاده از این نعمتها اولی و شایستهتر است.[۱۴]
در یک گزارش تاریخی نقل شده است که گروهی از صوفیان نزد امام رضا آمده و با کنایه، امت مسلمان را نیازمند پیشوا و رهبری دانستند که جامهاش خشن و طعامش ساده باشد؛ اما امام رضا که زهد را در این ظواهر نمیجست به آنها یادآوری کرد که یوسف پیامبر، قبای ابریشمی با دکمههای زرد میپوشید، و در مجلس پادشاه مصر بر پشتیهای آنان تکیه میزد. سپس به آنان گوشزد کرد که حلال خدا را حرام ندانند و از پیشوای جامعه، قسط و عدل و راستی را بخواهند که این با جایگاه او سازگارتر است.[۱۵]
پانویس
- ↑ عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه آراستگی، در واژهیاب، تاریخ بازیابی 14 مهر 1400
- ↑ ابنخلدون، مقدمه ابنخلدون، 1385ش، ج1، ص77؛ طباطبایی، قرآن در اسلام، 1373ش، ص79.
- ↑ فارابی، آراء اهل المدینة الفاضلة، 1991م، ص117.
- ↑ سوره أعراف، آیه 96.
- ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا، 1383ش، ج2، ص144.
- ↑ مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، 1383ش، ج2، ص373.
- ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا، 1383ش، ج2، ص192.
- ↑ کلینی، فروع الکافی، 1426ق، ص1175.
- ↑ طبرسی، مکارم الأخلاق، 1371ش، ص98.
- ↑ کلینی، فروع الکافی، 1426ق، ص1178.
- ↑ کلینی، فروع الکافی، 1426ق، ص1175.
- ↑ فضلالله، الإمام الرضا تاریخ و دراسة، 1428ق، ص102.
- ↑ جوادی آملی، اسلام و محیط زیست، 1388ش، ص240.
- ↑ حرّانی، تحف العقول عن آل الرسول، 1394ق، ص256.
- ↑ إربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، 1426ق، ج3، ص423.
منابع
- قرآن
- ابنخلدون، عبدالرحمن، مقدمه ابنخلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۵ش.
- إربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، قم، مجمع جهانی اهلبیت، ۱۴۲۶ق.
- جوادی آملی، عبدالله، اسلام و محیط زیست، تنظیم و تحقیق عباس رحیمیان، قم، إسراء، ۱۳۸۸ش.
- حرّانی، ابنشعبه، تحف العقول عن آل الرسول، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۴ق.
- حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الإسناد، قم، مؤسسة الثقافة الاسلامیة لکوشانپور، ۱۴۱۷ق.
- صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه، عیون اخبار الرضا، قم، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۳ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، قرآن در اسلام، تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۷۳ش.
- طبرسی، ابونصر حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، ۱۳۷۱ش.
- عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، در سایت واژهیاب، تاریخ بازدید:یابی ۱۴ مهر ۱۴۰۰.
- فارابی، ابونصر، آراء اهل المدینة الفاضلة، بیروت، دار المشرق، ۱۹۹۱م.
- فضلالله، محمدجواد، الإمام الرضا تاریخ و دراسة، قم، مؤسسة دار الکتاب الإسلامی، ۱۴۲۸ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، فروع الکافی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۶ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ترجمه و شرح هاشم رسولی محلاتی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۳ش.