آلو
آلو، میوه‌ای خوش‌طعم با تنوع، خواص و جایگاه فرهنگی در ایران.
آلو، میوه‌ای تک‌هسته‌ای با گوشت آبدار و پوست نازک است که بومی ایران بوده و با رنگ‌ها و شکل‌های گوناگون در بیشتر مناطق ایران می‌روید. این میوه در فرهنگ ایرانی جایگاه ویژه‌ای دارد؛ هم در خوراک‌های سنتی و هم در تنقلات، مرباها و آیین‌های بومی به کار می‌رود. در طب سنتی، طبع آلو، سرد و تر دانسته شده و برای درمان یبوست، کم‌خونی، رفع عطش، تقویت معده و دفع صفرا مفید است. ابن‌سینا و دیگر پزشکان کهن به تفاوت انواع آلو از نظر قوت و ملیّن‌بودن اشاره کرده‌اند. آلو همچنین در ادبیات فارسی و مثل‌های ایرانی حضور دارد و سیاحانی مانند شاردن و تاورنیه در سفرنامه‌های خود از آلوهای ایران یاد کرده‌اند.
معرفی
آلو، نام گروهی از میوه‌های تک‌هسته‌ای با گوشت آبدار و پوست نازک است که به‌صورت خام، خشک‌شده و در انواع خوراک، مصرف می‌شوند.[۱] این میوه، بومی ایران بوده و در رنگ‌ها، شکل‌ها و اندازه‌های متنوع مانند آلو، آلوچه، آلوزرد، آلوسیاه، آلو بخارا، آلوی کوهی و آلوی سفید در سراسر ایران، از مناطق شمالی و غربی تا شرقی و جنوبی، به شکل خودرو و اهلی رویش دارد. گاهی، این میوه‌ها را با نام‌های دیگری همچون زردآلو و شفتالو نیز می‌شناسند. در سال‌های اخیر، برخی از انواع اصلاح شدهٔ آلو و برخی از درختان زینتی مرتبط با آن‌ها نیز وارد ایران شده است.[۲]
در آثار سیاحان و گردشگران نیز به انواع و طعم آلو در ایران اشاره شده است؛ شاردن به آلوهای شهر بخارا،[۳] تاورنیه به انواع زردآلوهای ایرانی و طعم شیرین آن‌ها،[۴] و پولاک به معطر بودن درختان این گیاه در مناطق کوهستانی اشاره کرده‌اند.[۵]
واژه‌شناسی
واژهٔ آلو، ریشه در زبان پهلوی دارد[۶] و فرهنگ آنندراج، واژه آلو را برگرفته از آل، به معنی رنگ سرخ دانسته است.[۷] در گویش‌های مختلف ایرانی، آلو را به نام‌های متنوعی می‌شناسند، برای مثال، در گویش طبری، آن را «هالی» و در زبان گیلکی آن را «خالو» و «آلو» می‌نامند.[۸] در نقاط دیگر، آلو به نام‌هایی مانند «آلچه»، «اَلو»، «هَلو»، «خلو» و «خلوگرده» شناخته می‌شود.[۹] برخی پژوهشگران معتقدند؛ اگر واژهٔ آلو تنها و بدون همراهی واژه‌ای دیگر به کار رود، به آلوی زرد بخارایی اشاره دارد.[۱۰]
پراکندگی جغرافیایی آلو در ایران
در ایران، آلو به‌صورت خودرو و اهلی در مناطق شمالی مانند استان گلستان، مازندران و گیلان، مناطق غربی مانند آذربایجان شرقی و غربی و کرمانشاه، مناطق شرقی مانند خراسان رضوی، مناطق جنوبی مانند استان فارس و مناطق مرکزی مانند استان‌های همدان، لرستان، سمنان و تهران، رویش دارد.[۱۱] در منابع باستانی، مانند گفت‌وگوی خسرو و ریدک[۱۲] و بندهش[۱۳] و نیز در منابع یونانی، به آلوهای ایران اشاره شده است.[۱۴] پلینی اکبر، دانشمند علوم طبیعی، خاستگاه هلو را سرزمین پارس معرفی کرده است.[۱۵]
مباحث تخصصی دربارهٔ کشت و برداشت این میوه و فواید و مضرات آن نیز در برخی آثار قدیمی وجود دارد،[۱۶] که گاهی به‌منظور تلطیف متن، با اشعاری همراه شده است، مانند:[۱۷]
کاربرد آلو در فرهنگ ایرانی
آلو جایگاهی پررنگ در فرهنگ ایرانی دارد؛ کاربرد آن را می‌توان در برخی مراسم و مناسبت‌ها، چون اعیاد و جشن‌ها و اوقات فراغت، تا طبابت‌های عامیانه و محلی، مشاهده کرد. این میوه نه‌تنها بخشی از فرهنگ غذایی، بلکه جزئی از برخی رسوم ایرانی است و هم به‌صورت خام و هم در انواع خوراک به کار می‌رود.
خواص درمانی آلو
به گفته کارشناسان تغذیه، آلو سرشار از مواد معدنی، ویتامین و مقادیر فراوانی از نیاسین، ریبوفلاوین و تیامین است. این میوه چربی کمی دارد و سرشار از فیبر و آب است. تقویت گوارش و درمان یبوست و درمان کم‌خونی از مهم‌ترین خواص دارویی آلو است.[۱۸] افزون بر این، در برخی روایات اسلامی، به مصرف متعادل آن برای درمان برخی از بیماری‌های مفصلی توصیه شده است.[۱۹]
کاربرد آلو در طب سنتی
بیشتر کتاب‌های طب سنتی به خواص و فواید آلو اشاره کرده‌اند؛[۲۰] ازجمله ابن‌سینا، ضمن بررسی انواع آلو، معتقد است که آلوی بُستی از آلوی سیاه قوی‌تر، آلوی زرد از آلوی سرخ مؤثرتر و ملین‌تر است و آلوی سفید، مات و سنگین بوده و آلوی ارمنی نیز از تمام انواع آلو شیرین‌تر و ملین‌تر است. ابوعلی سینا در کتاب قانون در طب دربارهٔ خواص شربت آلو بخارا توضیح داده و آن را مانعی برای رفع تشنگی می‌داند.[۲۱] برخی دیگر از طبیبان با اشاره به طبع سرد و تر آلو،[۲۲] آن را برای درمان یبوست مفید دانسته‌اند.[۲۳] جوشاندهٔ برگ درخت آلو نیز، برای لثه و لوزه مفید است. برخی دیگر از طبیبان، آلو را برای رفع عطش، رفع بوی بد دهان، تقویت معده و دفع تب نیز مفید می‌دانند.[۲۴] شربت و مربای آلو نیز برای امراض صفراوی-بلغمی[۲۵] و رفع سردرد مفید است.[۲۶] در ملایر، برای رفع سردرد ناشی از صفرا، از آلوبخارا استفاده می‌کنند.[۲۷] در خراسان، کچلی را با آلوچه درمان می‌کنند.[۲۸] همچنین، آلو در گروه داروهای مُسکن برای بیماری‌هایی مانند بواسیر حضور دارد. در ایلام، نیز جوشانده آلوسیاه برای دفع صفرا مفید دانسته می‌شود.[۲۹]
کاربرد آلو در غذا و خوراک
آلو در انواع خوراک‌های محلی مناطق مختلف ایران به کار می‌رود، ازجمله در انواع آش مانند آش شب عید، آش آلوچه، آش زردآلو و آش آلوی سیاه.[۳۰] خورش آلو اسفناج، خورش آلو مسما، خورش آلوگشنیز در مناطق شمالی و جنوبی ایران طبخ می‌شود.[۳۱] خورش‌های آلو میگو، به‌آلو و باقله آلوچه نیز در سیرجان،[۳۲] قیمه‌آلو در کازرون،[۳۳] خورش آلوزرد و آلوسیاه در کردستان،[۳۴] استفاده از آلو در مرغ شکم‌پر، ماهی شکم‌پر و انواع کوفته رایج است.[۳۵] بسحاق اطعمه نیز انواع آلو را ازجمله خوراکی‌های اشتهاآور معرفی کرده است.[۳۶]
کاربرد آلو به‌عنوان تنقلات
آلو در انواع آجیل، خشکبار و سفره‌های نذری و عیدانه ایرانیان استفاده می‌شود. البته در این موارد بیشتر از برگهٔ آلو یا زردآلو و نیز هسته‌های بودادهٔ زردآلو استفاده شده است.[۳۷]
در مراسم عاروس‌وینی (عروس‌بینی) در تنکابن، پدر عروس از مهمانان با خوراکی‌های مخصوصی ازجمله آلو پذیرایی می‌کند.[۳۸] همچنین، انواع آلو و آلوچه، توسط زنانی که به‌صورت گروهی به حمام می‌رفتند، خورده می‌شد تا بخار و گرمای آن‌جا موجب سردرد آن‌ها نشود.[۳۹] همچنین آلو در مناطق مختلفی از ایران به‌ویژه در مناطق شمال کشور به‌صورت مربا، ترشی، لواشک، شیرینی و دسر، نان و کلوچه، کمپوت و شربت، مصرف می‌شود.[۴۰]
آلو در ادبیات فارسی
آلو و انواع آن در نظم و نثر فارسی و در قالب مَثَل‌ها حضور دارد، مانند: «خانوما کجان تو باغچه، چی می‌چینن آلوچه، آلوچه‌های غنچه…».
- آلوچه به آلو نِگَرَد رنگ برآرد»[۴۱]
- آلو به گلو
- آلوی کرمویی توی خیک کسی بودن[۴۲]
- آلو به باغ و هالو به ده راه مده[۴۳]
- آلو از آلو رنگ می‌گیرد و همسایه از همسایه پند[۴۴]
پانویس
- ↑ عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه آلو.
- ↑ مظفریان، درختان و درختچه‌های ایران، ۱۳۸۳ش، ص433-434.
- ↑ شاردن، سیاحت‌نامه، ج4، ۱۳۵۰ش، ص83.
- ↑ تاورنیه، سفرنامه، ۱۳۶۳ش، ص365.
- ↑ پولاک، سفرنامه، ۱۳۶۱ش، ص۳۶۷.
- ↑ MacKenzie, A Concise Pahlavi Dictionary, 1971, P79; Junker, Farhangi pahlavic, 1912, P120; عریان، واژه‌نامهٔ پهلوی-پازند، ۱۳۷۷ش، ص۸۴–۸۵.
- ↑ ابن‌میمون، شرح اسماء العقار، ۱۹۴۰م، ص۵؛ طلاس، المعجم الطبی النباتی، ۱۴۰۹ق، ص۶۰۵.
- ↑ معین، حاشیه بر برهان قاطع، ۱۳۳۰ش، ص۵۸.
- ↑ ثابتی، جنگل‌ها، درختان و درختچه‌های ایران، ۱۳۵۵ش، ص۵۴۸.
- ↑ قهرمان و اخوت، تطبیق نام‌های کهن گیاهان دارویی با نام‌های علمی، ۱۳۸۳ش، ص۴۱.
- ↑ مظفریان، درختان و درختچه‌های ایران، ۱۳۸۳ش، ص745؛ «آلو و نیازهای محیطی آن»، وب‌سایت شرکت فردین کشت
- ↑ متون پهلوی، ۱۳۷۱ش، ص۷۶.
- ↑ بندهش، ۱۳۶۹ش، ص88.
- ↑ Herodotus, The Histories, tr. A. D. Godley, 1920, V.IV, P23.
- ↑ Pliny The Elder, The Natural History, tr. J. Bostock, 1855, V.X, P.5.
- ↑ ابن‌وحشیه، الفلاحة النبطیة، ۱۹۹۵م، ص۱۱۸۹–۱۱۹۰؛ ابوطاهر سمرقندی، سمریه، ۱۳۴۳ش، ص۲۲ و 28؛ ابن‌بطلان، تقویم الصحة (ترجمهٔ کهن فارسی سدهٔ ۶ ق)، ۱۳۶۶ش، ص8؛ جمالی یزدی، فرخ‌نامه، ۱۳۴۶ش، ص130؛ رشیدالدین آثار و احیاء، ۱۳۶۸ش، ص۱۸–۱۹.
- ↑ فاضل هروی، ارشاد الزراعه، ۱۳۴۶ش، ص۱۸۴–۱۸۵.
- ↑ «آلو»، وب‌سایت نارگیل.
- ↑ «میوه‌درمانی با آلو در کلام معصومان»، وب‌سایت راسخون
- ↑ «کتاب‌های کهن طب سنتی درباره خواص آلو چه می‌گویند»، خبرگزاری ایبنا
- ↑ ابن‌سینا، قانون، ج2، ۱۳۷۰ش، ص74.
- ↑ ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقائق الادویة، ۱۳۴۶ش، ص7-8.
- ↑ جرجانی، الاغراض الطبیة، ۱۳۴۵ش، ص۵۸۵.
- ↑ گیلانی، حفظ الصحهٔ ناصری، ۱۳۸۲ش، ص248-250.
- ↑ حکیم مظهرعلی، قرابادین مظهری، ۱۳۸۳ش، ص۳۲؛ نفیسی، پزشکی‌نامه، ۱۳۱۷ق، ص۳۵۱.
- ↑ حکیم فریدالدین، طب فریدی، ۱۳۸۳ش، ص۳؛ عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۲۵۹ق، ص۱۰۶–۱۰۷.
- ↑ رسولی، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران، ۱۳۷۸ش، ص۲۷۹–۲۸۰.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶۴.
- ↑ اسدیان خرم‌آبادی، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، ۱۳۵۸ش، ص۲۶۹.
- ↑ باورچی بغدادی، «کارنامه»، «مادة الحیوة»، آشپزی دورهٔ صفوی، ۱۳۶۰ش، ص۸۹ و ۲۰۱ و ۲۱۴ و ۲۲۲ و ۲۳۳.
- ↑ دریابندری، کتاب مستطاب آشپزی از سیر تا پیاز، ج1، ۱۳۸۴ش، ص617 و 867 و 929.
- ↑ مؤید محسنی، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، ۱۳۸۱ش، ص۳۹۵–۳۹۷.
- ↑ مظلوم‌زاده، آشپزی در فرهنگ مردم کازرون، ۱۳۸۳ش، ص۱۰۲.
- ↑ انصاف‌جویی، آشپزی کردستان، ۱۳۸۶ش، ص۴۱۵–۴۱۶.
- ↑ رحمانی‌نژاد، سفرهٔ ایل قشقایی، ۱۳۸۸ش، ص۵۳؛ دانای علمی، فرهنگ عامهٔ مردم تنکابن، ۱۳۸۹ش، ص۲۴۶.
- ↑ بسحاق اطعمه، کلیات، ۱۳۸۲ش، ص23.
- ↑ شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ۱۳۷۱ش، ص۴۶۱.
- ↑ دانای علمی، فرهنگ عامهٔ مردم تنکابن، ۱۳۸۹ش، ص۱۷۸.
- ↑ آقاجمال خوانساری، عقایدالنساء و مرآت البل‌ها، ۱۳۴۹ش، ص۱۸–۱۹.
- ↑ «کاربردهای آلو خشک در آشپزی و شیرینی پزی»، وب سایت کوچه باغ؛ احمدپناهی سمنانی، آداب و رسوم مردم سمنان، ۱۳۷۴ش، ص۳۴۱.
- ↑ دهخدا، امثال و حکم، ۱۳۵۲ش، ص۴۱.
- ↑ نجفی، فرهنگ فارسی عامیانه، ۱۳۷۸ش، ص۳۶.
- ↑ امینی، فرهنگ عوام، ۱۳۵۰ش، ص۴۶.
- ↑ بهمنیار، داستان‌نامهٔ بهمنیاری، ۱۳۶۱ش، ص۴۵.
منابع
- آقاجمال خوانساری، محمد، عقاید النساء و مرآت البل‌ها، به‌تحقیق محمود کتیرایی، تهران، کتابخانه طهوری، ۱۳۴۹ش.
- «آلو»، وب‌سایت نارگیل، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۴ش.
- ابوطاهر سمرقندی، سمریه، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، ۱۳۴۳ش.
- ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقائق الادویة، به‌تحقیق احمد بهمنیار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۶ش.
- احمدپناهی سمنانی، محمد، آداب و رسوم مردم سمنان، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
- اسدیان خرم‌آبادی، محمد و دیگران، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، تهران، مرکز مردم‌شناسی ایران، ۱۳۵۸ش.
- امینی، امیرقلی، فرهنگ عوام، اصفهان، علمی، ۱۳۵۰ش.
- ابن‌بطلان، مختار، تقویم الصحة (ترجمهٔ کهن فارسی سدهٔ ۶ق)، به‌تحقیق غلامحسین یوسفی، تهران، بی‌نا، ۱۳۶۶ش.
- ابن‌سینا، قانون، ترجمهٔ عبدالرحمان شرفکندی، تهران، سروش، ۱۳۷۰ش.
- ابن‌میمون، موسی، شرح اسماء العقار، به‌تحقیق ماکس مایرهف، بغداد، ترکیه، بی‌نا، ۱۹۴۰م.
- ابن‌وحشیه، احمد، الفلاحة النبطیة، به‌تحقیق توفیق فهد، دمشق، محمد عربی خطّابی، ۱۹۹۵م.
- انصاف‌جویی، محمد و دیگران، آشپزی کردستان، سنندج، گوران، ۱۳۸۶ش.
- باورچی بغدادی، محمدعلی، «کارنامه»، «مادة الحیوة»، آشپزی دورهٔ صفوی، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، سروش، ۱۳۶۰ش.
- بسحاق اطعمه، کلیات، به‌تحقیق منصور رستگار فسایی، تهران، بنیاد فارس‌شناسی، ۱۳۸۲ش.
- بهمنیار، احمد، داستان‌نامهٔ بهمنیاری، به‌تحقیق فریدون بهمنیار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۱ش.
- بندهش، ترجمهٔ مهرداد بهار، تهران، توس، ۱۳۶۹ش.
- پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ترجمهٔ کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۱ش.
- تاورنیه، ژان باتیست، سفرنامه، ترجمهٔ ابوتراب نوری، به‌تحقیق حمید شیرازی، تهران، کتاب‌فروشی تأیید، ۱۳۶۳ش.
- ثابتی، حبیب‌الله، جنگل‌ها، درختان و درختچه‌های ایران، تهران، وزارت کشاورزی، سازمان تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی، ۱۳۵۵ش.
- جرجانی، اسماعیل، الاغراض الطبیة، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۵ش.
- جمالی یزدی، مطهر، فرخ‌نامه، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، ۱۳۴۶ش.
- حاتمی، «آلو و نیازهای محیطی آن»، وب‌سایت فردین کشت، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۴ش.
- حکیم فریدالدین، طب فریدی، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران، ۱۳۸۳ش.
- حکیم مظهرعلی، قرابادین مظهری، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل دانشگاه علوم پزشکی ایران، ۱۳۸۳ش.
- دانای علمی، جهانگیر، فرهنگ عامهٔ مردم تنکابن، تهران، آرون، ۱۳۸۹ش.
- دریابندری، نجف، کتاب مستطاب آشپزی از سیر تا پیاز، تهران، کارنامه، ۱۳۸۴ش.
- دهخدا، علی‌اکبر، امثال و حکم، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۲ش.
- رحمانی‌نژاد، زیور، سفرهٔ ایل قشقایی، تهران، نقش بیان، ۱۳۸۸ش.
- رسولی، غلامحسین، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران، تهران، بلخ، ۱۳۷۸ش.
- رشیدالدین فضل‌الله، آثار و احیاء، به‌تحقیق منوچهر ستوده و ایرج افشار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۸ش.
- شاردن، ژان، سیاحت‌نامه، ترجمهٔ محمد عباسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۰ش.
- شریعت‌زاده، علی‌اصغر، فرهنگ مردم شاهرود، تهران، مؤلف، ۱۳۷۱ش.
- شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۶۳ش.
- طلاس، عماد مصطفی، المعجم الطبی النباتی، دمشق، بی‌نا، ۱۴۰۹ق.
- عریان، سعید، واژه‌نامهٔ پهلوی-پازند، تهران، سوره مهر، ۱۳۷۷ش.
- عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویة، کلکته، بی‌نا، ۱۲۵۹ق.
- عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ بهمن ۱۴۰۰ش.
- «کاربردهای آلو خشک در آشپزی و شیرینی پزی»، وب‌سایت کوچه باغ، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۴ش.
- «کتاب‌های کهن طب سنتی دربارهٔ خواص «آلو» چه می‌گویند»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۴ش.
- گیلانی، محمدکاظم، حفظ الصحهٔ ناصری، تهران، طب سنتی ایران، ۱۳۸۲ش.
- فاضل هروی، ارشاد الزراعه، به‌تحقیق محمد مشیری، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۶ش.
- قهرمان، احمد و اخوت، احمدرضا، تطبیق نام‌های کهن گیاهان دارویی با نام‌های علمی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.
- متون پهلوی، به‌تحقیق جاماسب جی دستور منوچهر جی جاماسب-آسانا، ترجمهٔ سعید عریان، تهران، کتابخانه ملی، ۱۳۷۱ش.
- معین، محمد، حاشیه بر برهان قاطع، تهران، زوار، ۱۳۳۰ش.
- مظفریان، ولی‌الله، درختان و درختچه‌های ایران، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۸۳ش.
- مظلوم‌زاده، محمدمهدی، آشپزی در فرهنگ مردم کازرون، تهران، کازرونیه، ۱۳۸۳ش.
- میوه‌درمانی با آلو در کلام معصومان، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ماه ۱۴۰۴ش.
- مؤید محسنی، مهری، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۸۱ش.
- نجفی، ابوالحسن، فرهنگ فارسی عامیانه، تهران، نیلوفر، ۱۳۷۸ش.
- نفیسی، علی‌اکبر، پزشکی‌نامه، تهران، بی‌نا، ۱۳۱۷ق.
- Herodotus, The Histories, tr. A. D. Godley, Cambridge, 1920.
- Junker, H. F. J. , Farhangi pahlavic, Heidelberg, 1912.
- MacKenzie, D. N. , A Concise Pahlavi Dictionary, London, 1971.
- Pliny The Elder, The Natural History, tr. J. Bostock, London, 1855.