ابوزید بلخی
 تصویری بازسازی‌شده از ابوزید بلخی، دانشمند ایرانی سده چهارم هجری | |
پادکست مقاله | 🡇
| |
| نام و شناسه | |
|---|---|
| نام | ابوزید |
| نام خانوادگی | بلخی |
| زندگی و مرگ | |
| زادهٔ | شامستیان، بلخ |
| درگذشت | ۳۲۲ق |
| آرامگاه | بلخ |
| مشخصات فردی و اجتماعی | |
| محل زندگی | بلخ، عراق |
| ملیت | ایرانی |
| دین | اسلام |
| مذهب | شیعه |
| تحصیلات | |
| محل تحصیل | عراق |
| فعالیت و خدمت | |
| منصب / پیشه | کاتب |
| دوره | سامانیان |
| آثار و دستاوردها | |
| آثار | مصالح الأبدان و الأنفس صورالأقالیم نظم القرآن |
ابوزید بلخی؛ از طلایه‌داران علم و تمدن اسلامی و ایرانی در قرن سوم و چهارم هجری.
ابوزید احمد بن سهل بلخی (حدود ۲۳۵–۳۲۲ق) در روستایی از سرزمین کهن بلخ زاده شد؛ در جوانی برای تحقیق درباره تشیع به عراق رفت و در حلقهٔ کندی فلسفه، نجوم، پزشکی، علوم طبیعی و کلام آموخت. او با دانش گسترده‌اش مورد احترام بود، اما به سیاست بی‌علاقه بود. ابوزید بلخی شیعه دوازده‌امامی بود و بسیاری از عالمان بلخ او را نیک‌اعتقاد می‌دانستند. او فلسفه را هم‌سو با شریعت می‌دانست، به کرامت انسانی باور داشت و در تفسیر قرآن به ظاهر آیات پایبند بود. مهم‌ترین نوآوری او توجه به نقش معنویت و خودشناسی در سلامت روان و پیشگیری از بیماری‌های روان‌تنی بود؛ روح را مانند جسم قابل بیماری و درمان می‌دید و انسان‌شناسی سه‌بعدی روح، عقل و جسم را مطرح کرد. او در جغرافیا و نقشه‌نگاری نیز پیشگام بود و حدود ۷۰ اثر در علوم گوناگون نوشت. وی اولین دانشمند مسلمان بود که در علم جغرافیا، روان‌شناسی و روان‌پزشکی کتاب نوشت.
زندگی‌نامه
ابوزید احمد بن سهل بلخی (حدود ۲۳۵–۳۲۲ق) در روستای شامِستیان نزدیک یکی از نهرهای دوازده‌گانه بلخ به نام غَرْبِنکی زاده شد. پدرش از سیستان و معلم کودکان بود و خود او نیز مدتی به این شغل پرداخت. در جوانی همراه کاروان حاجیان به عراق رفت تا درباره مذهب شیعه و مقام امام تحقیق کند، به حلقه درس یعقوب بن اسحاق کندی پیوست و هشت سال در عراق فلسفه، نجوم، پزشکی، علوم طبیعی و کلام آموخت، سپس به زادگاهش بازگشت. او به‌سبب دانش گسترده‌اش مورد احترام امرا و بزرگان بود، اما نگارش دو کتاب «کیفیت تأویل آیات قرآن» و «القرابین و الذبائح» خشم وزیر نصر بن احمد سامانی را برانگیخت و هدایا و مستمری‌اش قطع شد. به سیاست بی‌علاقه بود؛ پیشنهاد وزارت احمد بن سهل بن هاشم مروزی در ۳۰۶ق را نپذیرفت، اما مدتی در دوره وزارت ابوالقاسم بلخی کعبی شغل کاتبی را پذیرفت. او شیعه دوازده‌امامی بود و به‌دلیل به‌کارگیری فلسفه و روش عقلی، برخی فقهای اهل‌سنت او را به کفر و الحاد متهم کردند؛ در مقابل، بسیاری از عالمان بلخ او را نیک‌اعتقاد و پایبند به احکام دین دانستند. ابوزید بلخی در ۳۲۲ق در زادگاهش درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد.[۱][۲][۳]
سیرهٔ عملی و اخلاقی
ابوزید بلخی مردی خوددار، باوقار، بصیر، خوش‌بیان و استوار در عقیده بود؛ کم شعر می‌گفت، اما نوشته‌هایش نیکو و محکم بود. او انتظار امام زمان را کنشگری برای زمینه‌سازی ظهور می‌دانست و دستاوردهای علمی خود را در همین راستا توجیه می‌کرد.[۴] به زادگاهش بلخ علاقه داشت و پس از بهبود وضع مالی، در شامستیان املاک بسیاری خرید که به خویشاوندان و فرزندانش رسید.[۵]
او در دوره سامانیان، عصر طلایی فرهنگ ایران، می‌زیست؛ عواملی چون حکمرانی خردمندانه امیران، توجه به میراث ایرانی، صلح با عباسیان، مدارا با شیعیان و انتخاب وزیران دانش‌دوست، زمینه ظهور فیلسوفان بسیاری را فراهم کرد.[۶][۷] ابوزید بلخی با دانش گسترده، اندیشه عمیق و بلاغت نوشتارش ستوده شده و ابوحیان توحیدی (متوفی ۴۱۴ق) او را «بحرالبحور»، «عالم العلماء»[۸] و «سید اهل المشرق فی انواع الحکمة» خوانده[۹] و محمد بن عبدالکریم شهرستانی (متوفی ۵۴۸ق) او را در شمار فیلسوفان متأخر اسلامی مانند کندی، ابن‌مسکویه، ابوسلیمان سجستانی، فارابی، ابن‌سینا و ابوالحسن عامری آورده است.[۱۰]
دیدگاه‌ها
ابوزید بلخی برخلاف فلسفه‌ستیزانی مانند غزالی، فلسفه را هم‌سو با شریعت می‌دانست؛ به باور او شریعت مادر دین و فلسفه دایهٔ آن است و باید میان این دو هماهنگی ایجاد کرد.[۱۱] او به کرامت انسانی بر پایه آموزه‌های قرآنی باور داشت، برتری‌جویی صحابه و عرب بر عجم را رد می‌کرد و ناسیونالیسم قومی را نمی‌پذیرفت. درباره تفسیر قرآن معتقد بود باید به ظاهر آیات بسنده کرد و از تأویل‌های دور به‌روش اسماعیلیان، پرهیز نمود؛ ازاین‌رو کتاب‌های «نظم القرآن» و «البحث فی التأویلات» را بر همین مبنا نوشت و تأویلی را که به تحریف قرآن می‌انجامد، رد کرد.[۱۲]
مهم‌ترین دیدگاه او نقش معنویت و خودشناسی در پیشگیری و حفظ سلامت روان است؛ موضوعی که به‌گفته منابع نخستین‌بار در جهان مطرح کرد و امروز نیز پذیرفته شده است. او معنویت را برای سلامت روان فردی و اجتماعی همچون هوا برای تنفس ضروری می‌دانست و ایمان، توکل، عبادت، دعا و ارتباط با خدا را سرمایه‌های قوی دینی و تدابیر پیشگیرانه برای کاهش عارضه‌های روانی مانند خشم، ترس، اندوه و افسردگی معرفی می‌کرد. از نگاه او انسان با توکل بر قدرت بی‌نهایت خدا در سختی‌ها آرامش می‌یابد و این سرمایه‌های دینی عامل پویایی، تحرک و توسعه جامعه است.[۱۳]
به باور پژوهشگران، مباحث تفسیری ابوزید بلخی و نگاه فلسفی و عقلی او به آموزه‌های قرآنی، در گسترش تفسیر اجتماعی و برداشت علمی از قرآن اثرگذار بود. او نخستین‌بار تشخیص داد روح نیز مانند جسم می‌تواند بیمار یا سالم و متوازن یا نامتوازن باشد و بیماری‌های روان‌تنی از تأثیر متقابل عوامل روانی و جسمی پدید می‌آیند؛ عدم توازن روان به خشم، اضطراب، ترس، اندوه، افسردگی و وسواس می‌انجامد. آثار او، در پیشرفت پزشکی و سلامت روان مؤثر بود و نظریاتش شباهت شگفت‌انگیزی با روان‌شناسی مدرن دارد؛ او روان‌پزشکی را مستقل بررسی کرد و اصطلاحات تازه‌ای در آن پدید آورد.[۱۴][۱۵][۱۶]
مباحث جغرافیایی او نیز دانشمندان اسلامی، به‌ویژه اصطخری (متوفی حدود ۳۴۶ق) را به اهمیت جغرافیا در توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی آگاه کرد[۱۷] و بسیاری او را از پیشگامان نقشه‌نگاری مسلمانان می‌دانند؛ ۶۰ نقشه قدیمی از آثار او شناسایی شده است.[۱۸] او همچنین انسان‌شناسی جامع و سه‌بعدی روح، عقل و جسم را بر پایه آموزه‌های دینی مطرح کرد که برای سلامت روح به معنویت، برای سلامت عقل به فلسفه و برای سلامت جسم به پزشکی نیاز دارد و این را شرط پویایی جامعه و توسعه می‌دانست.[۱۹]
آثار
ابوزید بلخی در رشته‌های مختلف مانند فلسفه، کلام، احکام نجوم، پزشکی، سیاست، تفسیر، تاریخ، جغرافیا، اخلاق و آداب و رسوم، لغت، صرف و نحو، طبقه‌بندی علوم و حتی جانورشناسی، کتاب نوشته است. تعداد آثار او به ۷۰ تألیف می‌رسد،[۲۰] ازجمله:
کتاب مصالح الابدان و الانفس به همت فؤاد سزگین در فرانکفورت به آلمانی ترجمه و منتشر شده است.[۲۶] همچنین این کتاب را زاهده اوزکان راشد ترجمه و به نام «روان‌شناسی از منظر ابوزید بلخی» منتشر کرده است.[۲۷] کتاب البدء التاریخ در سال ۱۹۱۹م در فرانسه به زبان فرانسوی ترجمه و چاپ شده است.[۲۸]
ابوزید بلخی، شاگردانی هم تربیت کرده است که هر کدام در تاریخ اسلام و پیشرفت فرهنگ و تمدن اسلامی و ایرانی نقش مهمی داشته‌اند.[۲۹] زکریای رازی (۲۵۱-۳۱۳ق) از شاگردان او است.[۳۰]
پانویس
- ↑ حموی، معجم الادباء، 1414م، ج۳، ص65-76.
- ↑ ابن‌ندیم، الفهرست، بی‌تا، ج۱، ص۱۳۵.
- ↑ «کندی؛ نخستین فیلسوف اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «رویکرد پیشگیرانه ابوزید بلخی به حوزه سلامت روان (در کتاب مصالح الابدان و الانفس)»، 1394ش، ص22.
- ↑ حموی، معجم الادباء، 1414م، ج۳، ص75-76.
- ↑ «رنسانس ایرانی در سده‌های سوم و چهارم هجری قمری»، وب‌سایت وزارت آموزش و پرورش.
- ↑ صفا، «خدمت ایرانیان در ایجاد فلسفه و کلام اسلامی»، وب‌سایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ حموی، معجم الادباء، 1414م، ج۳، ص27.
- ↑ توحیدی، الامتاع و المؤانس، 1942م، ج۲، ص۳۸.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، 1923م، ج۱، ص۳۴۸.
- ↑ توحیدی، الامتاع و المؤانس، 1942م، ج۲، ص۱۵.
- ↑ حموی، معجم الادباء، 1414م، ج۳، ص۷۷–۷۸.
- ↑ «رویکرد پیشگیرانه ابوزید بلخی به حوزه سلامت روان (در کتاب مصالح الابدان و الانفس)»، 1394ش، ص22.
- ↑ «رویکرد پیشگیرانه ابوزید بلخی به حوزه سلامت روان (در کتاب مصالح الابدان و الانفس)»، 1394ش، ص12 و 22-27.
- ↑ موحد، «ابوزید بلخی»، وب‌سایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «پژوهشگر آلمانی کتابی دربارۀ روان‌شناسی از منظر ابوزید بلخی نوشت»، خبرگزاری مهر.
- ↑ کراچکوفسکی، تاریخ الادب الجغرافی العربی، 1963م، ج۱، ص۱۹۷.
- ↑ سوسه، الشریف الادریسی فی الجفر الجغرافیا العربی، 1974م، ج۱، ص۱۵۴.
- ↑ «رویکرد پیشگیرانه ابوزید بلخی به حوزه سلامت روان (در کتاب مصالح الابدان و الانفس)»، 1394ش، ص28.
- ↑ حموی، معجم الادباء، 1414م، ج۳، ص81.
- ↑ ابن‌ندیم، الفهرست، بی‌تا، ج۱، ص۱۳۵.
- ↑ بیهقی، تتم صوان الحکمه، ج۱، ص۲۶.
- ↑ سیوطی، بغیة الوعاء، 1964م، ج۱، ص۳۱۱.
- ↑ کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، 1957م، ج۱، ص۲۴۰.
- ↑ کراچکوفسکی، تاریخ الادب الجغرافی العربی، 1963م، ج۱، ص۱۹۷.
- ↑ موحد، «ابوزید بلخی»، وب‌سایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «پژوهشگر آلمانی کتابی دربارهٔ روان‌شناسی از منظر ابوزید بلخی نوشت»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «تحلیلی از زندگی و آثار دانشمندان اسلامی: ابوزید احمد بن سهل بلخی»، 1361ش، ص60.
- ↑ حموی، معجم الادباء، 1414م، ج۳، ص76.
- ↑ صفا، تاریخ علوم عقلی، 1336ش، ج۱، ص۱۶۵_۱۶۶.
منابع
- ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیروت، دارالمعرفه، بی‌تا.
- بیهقی، علی بن زید، تتمه صوان الحکمه، لاهور، بی‌نا، ۱۳۵۱ق.
- «پژوهشگر آلمانی کتابی دربارهٔ روان‌شناسی از منظر ابوزید بلخی نوشت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۵ تیر ۱۳۹۸ش.
- «تحلیلی از زندگی و آثار دانشمندان اسلامی: ابوزید احمد بن سهل بلخی»، مجلهٔ دانشگاه انقلاب، شمارهٔ ۱۹، دی ۱۳۶۱ش.
- توحیدی، ابوحیان، الامتاع و المؤانس، به کوشش احمد امین واحمد زین، قاهره، بی‌نا، ۱۹۴۲م.
- «جغرافیا» وب‌سایت کتابخانه مدرسهٔ فقاهت، تاریخ بازدید: ۱۸ شهریور ۱۴۰۲ش.
- حموی، یاقوت، معجم الادباء، بیروت، دار الغرب الإسلامی، ۱۴۱۴ق.
- «رنسانس ایرانی در سده‌های سوم و چهارم هجری قمری»، وب‌سایت وزارت آموزش و پرورش، ۱۱ بهمن ۱۳۹۹ش.
- «رویکرد پیشگیرانه ابوزید بلخی به حوزه سلامت روان (در کتاب مصالح الابدان و الانفس)»، مجلهٔ تاریخ پزشکی، شمارهٔ ۲۲، بهار ۱۳۹۴ش، ص۲۲.
- سوسه، احمد، الشریف الادریسی فی الجفر الجغرافیا العربی، بغداد، بی‌نا، ۱۹۷۴م.
- سیوطی، بغیة الوعاء، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، بی‌نا، ۱۹۶۴م.
- شهرستانی، عبدالکریم، الملل و النحل، لایپزیک، ۱۹۲۳م.
- صفا، ذبیح‌الله، تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تا اواسط قرن پنجم، تهران، دانشاه تهران، ۱۳۳۶ش.
- صفا، ذبیح‌الله، «خدمت ایرانیان در ایجاد فلسفه و کلام اسلامی»، وب‌سایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۹۶ش.
- کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۹۵۷م.
- کراچکوفسکی، ی ی، تاریخ الادب الجغرافی العربی، ترجمه صلاح الدین عثمان هاشم، قاهره، ۱۹۶۳م.
- «کندی؛ نخستین فیلسوف اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آبان ۱۳۸۸ش.
- مستوفی، حمدالله، نزهة القلوب، به کوشش محمد دبیرسباقی، تهران، طهوری، ۱۳۳۶ش.
- موحد، «ابوزید بلخی»، وب‌سایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ خرداد ۱۳۹۹ش.
- نفیس‌احمد، خدمات مسلمانان به جغرافیا، ترجمهٔ حسن لاهوتی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۴ش.