بازی‌های محلی افغانستان

بازی‌های محلی افغانستان؛ سرگرمی‌های سنتی رایج میان مردم افغانستان.

بازی‌های محلی افغانستان، گنجینه‌ای از فرهنگ، خلاقیت و همبستگی اجتماعی است که در دل تنوع اقلیمی و قومی این سرزمین کهن ریشه دوانده و نسل‌ها را با شادی و آموزه‌های زندگی پیوند زده است. این بازی‌ها که با کمترین امکانات و بیشتر در فضای باز اجرا می‌شوند، فراتر از یک سرگرمی ساده، پلی هستند میان نسل‌ها برای انتقال مفاهیمی چون قانون‌گرایی، مسئولیت‌پذیری و کار گروهی. از چلیک‌بازی و توپ‌دنده که مهارت و دقت را می‌آموزند، تا سنگ‌چاقو و شیغی‌بازی که دقت نظر و تمرکز را پرورش می‌دهند؛ از بازی‌های فکری چون قطاربازی و شیر و بز که ذهن را به چالش می‌کشند، تا بازی‌های کودکانه‌ای چون گدی‌پران و خاله‌بازی که دنیای تخیل و تقلید را می‌آرایند. این آیین‌های بازی‌گونه، در هر فصل و مناسبتی جلوه‌ای تازه دارند؛ گاهی در زمستان با یخمالک و پاغنده و گاهی در بهار با تخم‌مرغ جنگی، شور و نشاط را به خانه‌ها و کوچه‌ها می‌آورند. این میراث ارزشمند، یادآور روزگارانی است که کودکان با ساده‌ترین ابزارها، بزرگ‌ترین لذت‌ها را می‌آفریدند؛ همچنین گنجینه‌ای از خرد جمعی است که در سینه‌به‌سینه نقل شده و هویت و همبستگی را میان اقوام گوناگون این سرزمین زنده نگه داشته است.

ویژگی‌ها

بازی‌های محلی در افغانستان، به‌عنوان بخشی از خراسان قدیم، از جذابیت و تنوع بالایی برخوردارند و تحت تأثیر تنوع اقلیمی، قومی و قبیله‌ای، انواع گوناگونی با کارکردهای خاص اجتماعی، فرهنگی و مذهبی در این کشور رواج یافته است. کارشناسان، بازی‌های محلی را ابزاری فرهنگی با کارکردهای چندبعدی می‌دانند که مفاهیمی چون قانون‌گرایی، مسئولیت‌پذیری، کار گروهی و احترام به حقوق دیگران را به‌صورت غیرمستقیم آموزش می‌دهند. این بازی‌ها با وجود سادگی ظاهری، حامل مفاهیم عمیق تربیتی بوده و نقش مهمی در تقویت اعتمادبه‌نفس، پرورش خلاقیت کودک، توسعه توانایی‌های حسی و حرکتی و ایجاد تعادل روانی دارند. همچنین به‌عنوان ابزاری برای تخلیه انرژی، کاهش اضطراب و تقویت تعاملات اجتماعی عمل می‌کنند.

تنوع جغرافیایی و قومی افغانستان، غنای فرهنگی این بازی‌ها را دوچندان کرده است. این بازی‌ها که در فضای باز و با کمترین امکانات اجرا می‌شوند، قوانین ساده‌ای دارند و اغلب به‌صورت تیمی و با روش‌های سنتی برای قرعه‌کشی انجام می‌شوند. همراهی ترانه‌ها و اصطلاحات محلی بر جذابیت آنها می‌افزاید. این بازی‌ها برای تمام گروه‌های سنی طراحی شده و به تقویت قوای جسمانی، مهارت‌های ذهنی و روحیه کمک می‌کنند.

بازی‌های محلی به دو دستهٔ مناسبتی و غیرمناسبتی تقسیم می‌شوند. بادبادک‌بازی، تخم‌مرغ‌جنگی، بزکشی و کُشتی ازجمله بازی‌های مناسبتی هستند که به‌مناسبت نوروز طرفداران زیادی دارند. برخی بازی‌ها مانند شیغی‌بازی و چلیک‌بازی در فصل زمستان و تعطیلات مرسوم هستند. همچنین این بازی‌ها به دو دستهٔ شبانه و روزانه تقسیم می‌شوند. بازی‌های شبانه مختص گردهمایی‌های جوانان در شب‌های طولانی بوده و با تحرک بیشتری همراه است. در مقابل، بازی‌های روزانه به نور کافی وابسته هستند و برخی با باورهای سنتی عجین شده‌اند؛ برای نمونه، بازی «طناب‌بازی با شاخه درخت» به‌دلیل اعتقاد به حضور اجنه در شب، عمدتاً در روز انجام می‌شده است.

بازی‌های گروهی

این بازی‌ها نیازمند کار تیمی، استراتژی و توانایی‌های فیزیکی هستند و معمولاً بین دو تیم برگزار می‌شوند.

چِلِّیک‌بازی یکی از بازی‌های گروهی رایج در افغانستان، ایران و آسیای مرکزی است که با نام‌های مختلفی همچون الک‌دولک (تهران)، چیلی، چالک و چیله‌بازی (در آسیای مرکزی، تاشکند، بخارا، خجند و سمرقند)، گال‌چنبه (هرات) و الکان چوچکان (کابل) شناخته می‌شود. این بازی به تقویت مهارت‌هایی چون دقت، تمرکز، هماهنگی چشم و دست، سرعت عمل، نظم گروهی و اعتمادبه‌نفس کمک می‌کند. وسایل آن شامل یک چوب بلند (تیاق/چوگان) به طول حدود یک متر، یک چوب کوچک (چلیک/الک) به طول ۱۰ تا ۲۰ سانتی‌متر و دو تکه‌سنگ برای قرار دادن چلیک بر روی آنها است. زمین بازی باید صاف و مسطح باشد. بازیکنان به دو گروه تقسیم می‌شوند. انتخاب اعضا به‌این‌صورت است که دو نفر به‌عنوان سرگروه (میر) انتخاب شده و سپس دیگر بازیکنان به‌صورت دوتایی با نام‌های نمادین مانند آفتاب و مهتاب نزد میرها رفته و توسط آنها انتخاب می‌شوند. برای تعیین نوبت شروع، از روش «تَر و خُشک» (پرتاب سنگی که یک روی آن خیس است) استفاده می‌شود. در افغانستان، چلیک‌بازی به سه شیوهٔ اصلی انجام می‌شود:

• چلیک‌بازی زوزو: بازیکنان به دو تیم تقسیم شده و محدوده‌ای دایره‌شکل به‌عنوان میدان اصلی تعیین می‌شود. تیم مدافع با استفاده از وسایلی مانند پتو مانع خروج چوب کوچک از دایره می‌شود. برنده‌یابی بر اساس طی مسافتی با واحد «گز» (طول چوب) صورت می‌گیرد.
• چلیک‌بازی کاک‌کاک: با ایجاد گودی کوچکی به نام «کاک» و تعیین نقطه‌ای به‌نام «مله» آغاز می‌شود. بازیکنان با عبارت «اَلَه مار، گیرد غار» و حرکاتی مانند «قُچَل زدن» (پرتاب چلیک به هوا) به رقابت می‌پردازند. حرکاتی مانند «دَملَوی» (ضربه به جلو) و «پَسلَوی» (ضربه به عقب) از مهارت‌های کلیدی این بازی هستند.
• چلیک‌بازی کچل‌دار یا سنگی: مشابه کاک‌کاک است، اما به‌جای گودی از دو سنگ با فاصله حدود ۱۰ سانتیمتر استفاده می‌شود. چلیک بر روی سنگ‌ها قرار گرفته و با ضربه‌ای محکم پرتاب می‌شود. مهارت بازیکن در نشانه‌گیری و اصابت به سنگ‌ها عامل تعیین‌کننده است.

توپ‌بازی یا توپ‌دنده یکی از پرطرفدارترین بازی‌های محلی افغانستان است که شباهت زیادی به چوگان دارد. این بازی قدرت بدنی، تمرکز، سرعت و تعامل اجتماعی را تقویت می‌کند. وسایل آن شامل توپی پارچه‌ای (به اندازه تخم‌مرغ) و چوبی (تیاق) به طول یک تا یک‌ونیم متر است. انتخاب بازیکنان به‌صورت گروهی و با روش مشابه چلیک‌بازی (میر و انتخاب نام‌های نمادین) انجام می‌شود. تعیین آغازگر بازی با روش «پِشک» (پرتاب سنگ تر و خشک) صورت می‌گیرد. زمین بازی به‌صورت خطی با فاصلهٔ ۱۰۰ تا ۱۵۰ متری تعیین می‌شود که انتهای آن «مِتّه» و ابتدای آن «کَندَنی» نام دارد. در شروع بازی، تیم مدافع در زمین مستقر می‌شود و یکی از بازیکنان توپ را به ارتفاعی معتدل پرتاب می‌کند. بازیکن مهاجم باید با چوب به توپ ضربه بزند. هر بازیکن سه ضربه مجاز دارد، اما اگر توپ توسط مدافع در هوا گرفته شود، ضربات باقیمانده از بین می‌رود. پس از پایان نوبت، بازیکن به حالت «یار مرده» درمی‌آید و برای کسب دوبارهٔ حق ضربه، باید مسیر «کندنی» تا «مته» را بدون برخورد توپ طی کند. اگر موفق شود، حق ضربه دوباره به دست می‌آورد، در غیر این صورت نوبت به تیم مقابل می‌رسد. تغییر نوبت همچنین با گرفتن توپ در هوا توسط مدافع یا در شرایط اضطراری که تمام اعضای یک تیم در وضعیت مرده باقی بمانند، اتفاق می‌افتد. برندهٔ نهایی تیمی است که در مدت زمان مشخص، عملکرد بهتری در ضربه‌زنی و استراتژی داشته باشد.

کلاه‌بُردَک بازی سنتی پسران در ولایت پنجشیر است که با تشکیل دایره‌ای و تقسیم بازیکنان به دو گروه انجام می‌شود. تیم مدافع داخل دایره از کلاهی که بر سر یکی از اعضای خود قرار دارد، محافظت می‌کند. تیم مهاجم با گفتن «اَلَه بِدِه کولَه بِدِه» تلاش می‌کند کلاه را تصاحب کند و به نقطه‌ای امن (جرجای) فرار کند. اگر مدافعان موفق به گرفتن مهاجم پیش از رسیدن به جرجای شوند، برنده‌اند. این بازی به‌طور معمول در فصل بهار انجام می‌شود و جرجای به‌عنوان محل ایمن در فاصله معینی از محل بازی توسط دو تیم انتخاب می‌شود.

چرخ‌چرخ‌: در این بازی، دو گروه با رهبران خود، دایره‌ای رسم کرده و کلاه یا دستمالی در مرکز آن قرار می‌دهند. بازیکنان با علامت شروع به سمت مرکز می‌دوند و اولین نفری که دستمال را بردارد، باید هفت بار دور دایره بچرخد. گروه مدافع تلاش می‌کند دستمال را به جای اول بازگرداند و گروه مهاجم مانع این کار می‌شود. هر گروه که موفق شود، بازی را کنترل می‌کند. اگر مدافعان موفق شوند، دستمال نزد آنها می‌ماند و بازی با همان گروه‌ها ادامه می‌یابد. اما اگر مهاجمان برنده شوند، جای دو گروه عوض می‌شود. بازی تا زمانی که رهبران توافق کنند، ادامه پیدا می‌کند.

تریکی در شب‌های تاریک انجام می‌شود. یکی از بازیکنان کلاهی را به نقطه‌ای دور پرتاب می‌کند و همه به دنبال آن می‌گردند. هرکه کلاه را پیدا کند، فریاد می‌زند و دیگران به سمت او می‌دوند. اعضای گروه برنده بر دوش گروه بازنده سوار می‌شوند.

دایره‌بازی مهارت‌های دفاع شخصی، همکاری و استراتژی را تقویت می‌کند. دو رهبر گروه انتخاب شده و بازیکنان به دو تیم تقسیم می‌شوند. یک دایره در مرکز ترسیم می‌شود. تیم مدافع داخل دایره و تیم مهاجم خارج از آن قرار می‌گیرند. مهاجمان تلاش می‌کنند مدافعان را با ضربه از دایره خارج کنند و مدافعان باید از خود دفاع کنند. بازی تا زمانی ادامه می‌یابد که یکی از تیم‌ها تمام اعضای خود را از دست بدهد.

سنگیرک یکی از بازی‌های سنتی و پرطرفدار قوم هزاره است که با ابزار سادهٔ سنگ انجام می‌شود. دو دایره در دو سوی زمینی هموار (به فاصله حدود ۲۰ متر) ترسیم شده و در مرکز هر کدام تپه‌ای کوچک با نشانه‌ای از چوب یا سنگ ایجاد می‌شود. بازیکنان به دو گروه تقسیم شده و به نوبت سنگ‌های خود را به سمت نشانه‌ها پرتاب می‌کنند. سنگی که به نشانه نزدیک‌تر باشد، امتیاز دارد. بازی تا رسیدن یکی از تیم‌ها به امتیاز نهایی ادامه می‌یابد. این بازی که در فصل انتقال از زمستان به بهار انجام می‌شود، مهارت‌های هدف‌گیری، رقابت سالم و کار گروهی را تقویت می‌کند و به‌دلیل سادگی، در میان مهاجران افغانستانی در ایران نیز زنده نگه داشته شده است.

بازی‌های مهارتی

این بازی‌ها بیشتر بر توانایی‌های فردی مانند قدرت، دقت، چابکی و تعادل تمرکز دارند.

غورسی در میان نوجوانان، جوانان و بزرگ‌سالان رواج دارد. در این بازی، شرکت‌کنندگان به دو تیم تقسیم شده و هر تیم نماینده‌ای را به میدان می‌فرستد که با گرفتن یکی از پاهای خود و حرکت روی پای دیگر، سعی می‌کند با حفظ تعادل، حریف را به زمین بزند. این بازی نوعی ورزش محلی نیز شناخته می‌شود که هماهنگی جسمی، تعادل و قدرت را تقویت می‌کند. نخستین لیگ برتر غورسی افغانستان در سال ۱۴۰۱ش به میزبانی کابل برگزار شد و این بازی را از سطح یک سرگرمی محلی به ورزشی سازمان‌یافته با قوانین مدون ارتقا داد.

سنگ‌اندازی در مناسبت‌های خاص مانند اعیاد و روزهای پایانی زمستان انجام می‌شود. شرکت‌کنندگان سنگی با وزن چند کیلوگرم را انتخاب کرده و از خط مشخصی، آن را به روش‌های مختلف مانند ایستاده با پاهای باز، ایستاده با پاهای جفت یا نشسته، پرتاب می‌کنند. فردی که سنگ را به دورترین فاصله پرتاب کند، برنده است. این بازی شباهت‌هایی با ورزش پرتاب وزنه دارد.

لنگی‌پُشتی (کشتی) در طبیعت و به‌ویژه در فصل بهار انجام می‌شود. در این بازی، دو گروه با یکدیگر رقابت می‌کنند. در حالت تن‌به‌تن، دو نفر از هر گروه وارد دایره می‌شوند و با شانه‌های خود به مبارزه می‌پردازند. هر کس پا از میدان خارج کند، بازنده است. ضربات باید از مرفق تا شانه اجرا شوند و خطاها موجب حذف بازیکن می‌شود.

پُشتی‌بازی با دو گروه سه‌نفره انجام می‌شود. سه نفر از یک گروه پشت به پشت هم خم می‌شوند و دستان خود را از میان پاهای‌شان عبور داده و به هم قفل می‌کنند. سه نفر از گروه مقابل بر روی آنان پشتک می‌زنند تا زمانی که یکی از افراد خم‌شده خسته شود. در صورت باخت، جای گروه‌ها عوض می‌شود. این بازی برنده و بازنده ندارد و با توافق پایان می‌یابد.

سه‌پرش با دو گروه دارای تعداد مساوی، برگزار می‌شود. ابتدا، بازیکنان یک نقطهٔ مشخص روی زمین تعیین می‌کنند. سپس، هر گروه به‌صورت جداگانه، سه پرش متوالی از آن نقطه انجام داده و مسافت را اندازه می‌گیرند. گروه برنده بر کول افراد گروه بازنده سوار می‌شود.

چار قدم: دو بازیکن با قرعه‌کشی شروع می‌کنند. چوب کوچکی روی دو سنگ قرار می‌گیرد و بازیکن اول با چوب بزرگ، چوب کوچک را به دورترین نقطه پرتاب می‌کند. بازیکن دوم باید چوب را در هوا بگیرد. در صورت عدم موفقیت، سه بار تلاش می‌کند تا چوب کوچک را به چوب بزرگ بزند. در صورت عدم موفقیت، باید مسافت را یک‌نفس بدود و اگر نتواند، بازیکن اول بر پشت او سوار می‌شود.

سنگ‌چاقو بازی مهارتی است که پنج سنگ کوچک و گرد و حداقل دو بازیکن نیاز دارد. تعیین نوبت با پرتاب سنگ به پشت دست و شمارش تعداد سنگ‌ها (زوج یا فرد) انجام می‌شود. اگر تعداد سنگ‌ها، زوج باشد، بازیکنی که گزینه زوج را انتخاب کرده بود، آغازگر بازی است و الا حق شروع بازی به انتخاب‌کنندهٔ گزینه فرد تعلق می‌گیرد. بازی شامل مراحل مختلفی است: یکَک (جمع‌آوری یک‌یک سنگ‌ها)، دوکَک (دوتا دوتا)، سه‌کَک (سه‌تا سه‌تا)، چهارکَک (جمع‌آوری چهار سنگ همزمان)، پنج‌کَک (جمع‌آوری چهار سنگ به ترتیب)، غَلّه (جمع‌آوری سنگ‌ها در یک‌جا)، سگ (عبور دادن سنگ از زیر انگشت‌ها با یک ضربه)، قریشَک (عبور دادن سنگ از فاصله یک وجب)، خانَه کاکا (عبور دادن سنگ از زیر پنج انگشت)، یک قریشک و دو قریشک (انجام عمل در یک یا دو مرتبه)، و پشتِ خَرلِیج (پرتاب سنگ‌ها با دو دست و گرفتن با کف دست). بازنده در مرحله پایانی مشمول مجازات نمادینی به نام «بار» می‌شود که شامل فشار بین ناخن‌ها، ضربه مشت و نیشگون گرفتن است.

شیغی‌بازی یا بجول‌بازی از کهن‌ترین بازی‌های رایج میان مردم افغانستان، به‌ویژه در مناطق مرکزی و در فصل زمستان است. «شیغی» نام استخوان پای پشتی گوسفند است که دارای چهار سطح با نام‌های «الاغ»، «اسب»، «چیک» و «پوک» است. بازیکنان دایره‌ای روی زمین ترسیم کرده و شیغی‌های خود را در مرکز قرار می‌دهند. سپس با شیغی بزرگ‌تری که بین دو انگشت گرفته می‌شود، سعی می‌کنند شیغی‌های داخل دایره را خارج کنند و آنها را به عنوان امتیاز تصاحب کنند. این بازی مهارت‌های بدنی، دقت و تمرکز را تقویت می‌کند.

چارمغزبازی، بازی محبوب در هزارستان است. گردوها در یک نقطه به صورت ردیف قرار می‌گیرند (مال). هر بازیکن یک گردوی بزرگ (تیره) دارد که با پرتاب آن به سمت مال‌ها، سعی می‌کند گردوها را تصاحب کند. انواع مختلفی از این بازی وجود دارد، از جمله پرتاب تیره به سمت مال‌ها، ردیف‌کردن تیره‌ها و ضربه‌زدن با چوب یا پای گاو و پرتاب تیره به داخل گودال. بازنده کسی است که تیره‌هایش تمام شود.

هشت‌خین: در این بازی شش مربع در کنار هم روی زمین کشیده می‌شود. بازیکن با استفاده از تخته‌سنگی کوچک، مهره‌ها را در خانه‌های مشخص‌شده حرکت می‌دهد. اگر سنگ بر روی خطوط بماند، بازیکن بازنده محسوب می‌شود. در صورت باخت، برای دور بعدی، بازیکن از یک خانه جلوتر شروع می‌کند تا بازی به پایان برسد. گوشه‌های مربع‌ها به عنوان بهشت و دوزخ و یکی مانده به آخر تنگی غارو نامیده می‌شود.

تُشلَه‌بازی با کندن حفره‌های کوچک به عمق ۴ سانتی‌متر شروع می‌شود. بازیکنان به نوبت تیله‌های خود را به سمت حفره‌ها می‌اندازند. اگر بازیکن تیله/تشله را در حفره بیندازد یا با تیلهٔ خود، تیله حریف را بزند و در حفره بیندازد، یک تیله برنده می‌شود. کسانی که تیله‌های‌شان تمام شود، از بازی خارج می‌شوند.

نشانه‌زنی (اُوشَد/تی شیخی) فعالیتی مردانه است که بیشتر در فصل زمستان و در کنار جشن‌ها و مراسم منطقه‌ای برگزار می‌شود. دو گروه، هر کدام دو نفر را برای نشانه‌زنی با تفنگ انتخاب می‌کنند. نشانه‌ای در فاصله یک کیلومتری نصب شده و گروه‌ها با پرچم‌های سرخ و سبز، محل اصابت تیر را مشخص می‌کنند. گروهی که تیرش به هدف نزدیک‌تر باشد، برنده است. این بازی در گذشته با تفنگ‌های سربی و امروزه با تفنگ‌های واقعی انجام می‌شود.

تیروکمان‌ بازی سنتی میان مردان چند طایفه است که با تیر و کمان به سمت نشانه‌ای مشخص، تیراندازی می‌کنند. گروهی که تیرهای بیشتری به هدف بزند یا نزدیک‌تر باشد، برنده است. این بازی در بخش‌هایی از ولایت غزنی در فصل زمستان طرفداران زیادی دارد.

بازی‌های فکری

این بازی‌ها نیازمند تفکر، برنامه‌ریزی و پیش‌بینی حرکت حریف هستند و معمولاً روی زمین یا صفحه انجام می‌شوند.

قطاربازی: در این بازی، سه مربع تودرتو بر روی زمین رسم شده و خطوطی در قسمت‌های میانی هر مربع کشیده می‌شود. دو بازیکن، یکی با ۹ ریگ ریز و دیگری با ۹ چوب کوچک، مهره‌های خود را در زوایای مربع‌ها و نقاط تقاطع خطوط قرار می‌دهند. بازی با حرکت مهره‌ها بر روی نقاط مشخص ادامه می‌یابد. هرگاه سه مهره از یک نوع در یک خط مستقیم قرار گیرند، «قطار» تشکیل شده و بازیکن برنده می‌تواند یکی از مهره‌های حریف را خارج کند. بازی تا شکست یکی از بازیکنان ادامه می‌یابد.

شیر و بز: این بازی بر روی مقوا یا زمین با مهره‌های متفاوت (۲ شیر و ۱۲ تا ۴۰ بز) انجام می‌شود. با قرعه، یکی از بازیکنان بازی را با قرار دادن مهره‌اش در مرکز مربع آغاز می‌کند. بازیکن مقابل مهره‌های خود را از گوشه‌های ردیف دوم قرار می‌دهد. سپس بازیکنان مانند شطرنج مهره‌های خود را حرکت می‌دهند. هدف این است که بزها شیرها را بگیرند یا شیرها بزها را در بند کشیده و از میدان خارج کنند. انواع مختلفی از این بازی مانند ۱۲ بز و ۴۰ بز وجود دارد و از نظر فکری پیچیده است.

گوش خر: این بازی مشابه قطاربازی است، اما با ترسیم لوزی‌هایی به شکل گوش خر که در وسط آن دالان (گلخن) قرار دارد. ریگ‌ها در دو طرف گوش‌های خر چیده شده و ریگ بزرگتر در مرکز دالان قرار می‌گیرد. بازیکنان مانند شطرنج از گوشه‌های لوزی وارد منطقه حریف شده و به نوبت دانه‌های او را جمع می‌کنند. هر اشتباهی ممکن است به از دست‌دادن دانه‌ها منجر شود. بازنده کسی است که زودتر تمام دانه‌هایش را از دست بدهد.

بازی‌های کودکانه

این دسته شامل بازی‌های خلاقانه، تقلیدی، آهنگین و بازی‌هایی با قوانین ساده‌تر است که بیشتر جنبه سرگرمی دارند.

چم‌تشکی (چشم‌پوتوکان): بازیکنان به دو گروه مساوی تقسیم می‌شوند. گروه بازنده که با قرعه تعیین می‌شود در دایره‌ای روی زمین می‌نشیند و سرگروه برنده، چشم سرگروه بازنده را می‌بندد. اعضای گروه برنده مخفی می‌شوند و پس از بازکردن چشم، سرگروه بازنده به جستجوی آنان می‌پردازد. بازی برنده و بازنده ندارد و با توافق پایان می‌یابد.

سوختم‌بازی: یک گروه دور دایره و گروه دیگر داخل آن قرار می‌گیرند. یک نفر از گروه بیرون به‌عنوان «گرگ» انتخاب شده و با حرکت لی‌لی‌وار، اعضای داخل دایره را لمس می‌کند. هرکس لمس شود، «سوخته» و کنار می‌رود. این کار تا خالی‌شدن دایره ادامه یافته و سپس جای گروه‌ها عوض می‌شود. این بازی می‌تواند به‌صورت دو نفره نیز انجام شود، جایی که یک نفر نقش گرگ را بازی می‌کند و دیگری داخل دایره است.

دستمال‌پشتی: کودکان در حلقه‌ای می‌نشینند و یکی به‌عنوان «گرگ» دور آنها می‌چرخد و مخفیانه دستمالی پشت سر یکی از آنها می‌اندازد. اگر بازیکن متوجه نشود، گرگ او را تعقیب کرده و در صورت گرفتن، جای آن‌ها عوض می‌شود. در غیر این صورت، بازی ادامه می‌یابد.

گرگ و گوسپو: بازیکنان داخل دایره‌ای قرار می‌گیرند و گرگ و گوسفند (بره) در خارج از دایره قرار دارند. گرگ سعی می‌کند با حمله به داخل دایره، گوسفند را بگیرد و بازیکنان داخل دایره مانع او می‌شوند. اگر گرگ موفق شود، بازی پایان می‌یابد؛ در غیر این صورت، بازی با توافق گروه خاتمه می‌یابد.

گُدی‌پران: یکی از محبوب‌ترین بازی‌های سنتی افغانستان به‌ویژه در کابل است. این بازی به‌صورت گروهی و با همکاری هدایت‌کننده بادبادک و کنترل‌کننده چرخ نخ انجام می‌شود و اصطلاحات خاصی مانند «لوت‌دادن»، «غوته‌دادن»، «تَوخوردن»، «غیل‌کردن»، و «راست و چپ‌کردن»، که هر یک بیانگر تکنیک‌های مختلف کنترل بادبادک هستند.

بیری‌بیری‌: بازی نمایشی در مراسم محلی که دختران و پسران کوچک نقش عروس و داماد را بازی می‌کنند. این بازی شامل شعرخوانی، آواز، رقص و گفت‌وگوهای نمادین بین دو خانواده است و با سوار شدن عروس و داماد بر چوبی به نام «اسب» به پایان می‌رسد. این مراسم و بازی، نماد جشن و آغاز زندگی مشترک است و شادی و شور خاصی در آن جاری است.

خاله‌بازی: دختران خردسال با پوشیدن چادر یا روسری، نقش زنان بزرگ‌سال را تقلید می‌کنند. یکی از آنها نقش خاله را بازی کرده و با عروسک‌های پارچه‌ای، به کارهای روزمره مانند لالایی‌خواندن، شیردادن و ساختن خانه می‌پردازد. این بازی نقش‌های اجتماعی و خانوادگی را آموزش می‌دهد.

نوور: پسران خردسال با بیل و کلنگ‌های چوبی، سدهای کوچکی روی جوی‌های آب می‌سازند و مسیر آب را تغییر می‌دهند. این بازی تخیل و مهارت‌های فنی و کار گروهی را تقویت می‌کند.

خانه‌خانه: کودکان با چوب، سنگ، گل‌ولای، خانه‌های کوچک ساخته و با عروسک‌های پارچه‌ای آنها را تزیین می‌کنند. این بازی خلاقیت، همکاری و مهارت‌های دستی را تقویت می‌کند.

حیوان‌بازی: یک بازیکن با حرکات بدن و تقلید صدا، ویژگی‌های یک حیوان را نمایش می‌دهد و دیگران باید آن را حدس بزنند. بازی محدود به حیوانات نبوده و می‌تواند شامل تقلید اشیا، مشاغل یا مفاهیم دیگر نیز باشد. گروهی که نتواند حدس بزند، بازنده است.

اوچیرتک: یا «آوچِیتنَی» (در غزنی) بازی رایج میان هزاره‌ها با استفاده از ساقه گیاه «بلدرغو» است. با کشیدن و فشار دادن چوبی درون ساقه، آب به بیرون پاشیده شده و صدای خاصی ایجاد می‌کند.

آبوبه‌جان: بازی دو نفره و دخترانه است که با گرفتن دست‌های یکدیگر به‌صورت ضربدری و خواندن شعری آهنگین انجام می‌شود: «آبوبه‌جان آبوبه، دسته‌گلم شرابه، شراب ما خوردنی، پیش حاکم بُردنی، حاکم دو تا زن کده، دُهله به گردن کده». بازیکنان با خم‌شدن به عقب و چرخش روی نوک پا، بازی را اجرا می‌کنند.

خر بیار خروار ببر: بازی گروهی در فصل تابستان که در آن دو گروه با گفت‌وگوهای پرسش‌وپاسخ دربارهٔ رنگ یا ویژگی‌های اشیا مانند گل یا گاو) به رقابت می‌پردازند. گروهی که پاسخ اشتباه دهد، بازنده شده و جای گروه‌ها عوض می‌شود.

زنبور آسی: بازیکنان مشت‌های گره‌کرده خود را روی هم قرار داده و با آهنگ «زنبور آسِی کند، کوچ کو بال بیه»، دست‌ها را مانند پره‌های آسیاب می‌چرخانند. مشتی که در پایان بالاتر بماند، برنده است و سه ضربه نمادین دریافت می‌کند.

آکو باکو: دو بازیکن با خواندن شعر موزون «آکو باکو، دنبه لاکو، چادو چنبر، بیدو انبر، القا زنجیر، کومی کوتور، دانی دونی، ترکش برکش…» و بیرون کشیدن تدریجی انگشتان، در نهایت یکی از انگشتان به‌عنوان «شبتل‌خور» انتخاب می‌شود. صاحب آن انگشت بازنده شده و سه ضربه نمادین دریافت می‌کند.

تخم‌مرغ جنگی: یکی از سرگرمی‌های سنتی و محبوب در افغانستان است که به‌ویژه در نوروز در پارک‌ها و مکان‌های تفریحی برگزار می‌شود. در این بازی، دو نفر تخم‌مرغ‌های آب‌پز سفت‌شده را به یکدیگر می‌کوبند و تخم‌مرغی که زودتر بشکند، بازنده محسوب شده و به برنده تعلق می‌گیرد. این بازی در میان کودکان تا بزرگ‌سالان رواج دارد و به تقویت پیوندهای خانوادگی و اجتماعی کمک می‌کند.

یخمالک: در فصل زمستان، زمانی که بازی‌های متعارف به‌دلیل محدودیت‌های آب‌وهوایی امکان‌پذیر نیست، بازی‌های سنتی مانند یخمالک یا پاغنده در مناطق روستایی اجرا می‌شود. این بازی با کمترین امکانات در فضاهای برفی انجام می‌شود. ترانه‌سرایان محلی این بازی را در قالب شعرهای کودکانه به‌تصویر کشیده‌اند که به‌عنوان بخشی از فرهنگ شفاهی مردم افغانستان سینه‌به‌سینه نقل شده است.

یک‌روز برفی، در خانه بودم		گُل بود بخاری، پروانه بودم
دیدم به حویلی، از پشت کلکین		پاغُنده بازی، می‌کرد یاسین
آهسته رفتم، با شوق بسیار		بر روی صُفّه، نزدیک دیوار
تا مادرم گفت، موزه بپوشم		پاغُنده شد تیر، از بیخ گوشم
آن روز خوردم، از صبح تا شام		در روی حویلی، یخمالک آرام

بازی‌های حدسی

در این بازی‌ها، عنصر شانس و توانایی حدس‌زدن نقش اصلی را ایفا می‌کند.

تاشه‌بازی: بازی گروهی با دو گروه شش‌نفره یا بیشتر. یک گروه شیء یا سنگی را پنهان می‌کند و گروه دیگر باید آن را پیدا کند. اگر گروه دوم موفق نشود، گروه اول اعضای گروه مقابل را بر پشت خود سوار کرده و دور میدان می‌چرخانند. در این حالت، از سوارشدگان می‌پرسند: «سواره یا پیاده؟» اگر پاسخ «سواره» دهند، بر پشت دیگران می‌مانند و اگر «پیاده» گویند، از سواری برداشته می‌شوند. هر بازیکن می‌تواند دو دور میدان را بچرخد و پس از آن، بازی از نو آغاز می‌شود.

تَشکی‌بازی: بازی با حداقل هشت نفر که در صف پشت سر هم قرار می‌گیرند و یک نفر به‌عنوان سردسته انتخاب می‌شود. سردسته تکه‌چوبی را در کف دست یکی از بازیکنان قرار می‌دهد و فرد کنار دستی باید با سرعت متوجه شده و با پا به فرد مقابل ضربه بزند. اگر فرد کنار دستی متوجه نشود، صاحب تکه‌چوب فرار می‌کند و فرد کنار دستی باید او را تعقیب کند. اگر فراری به محل مشخص‌شده برسد، تعقیب‌کننده باید او را سوار بر کول خود کند و به صف بازگرداند. در غیر این صورت، تعقیب‌کننده برنده شده و فراری را سوار بر دوش خود به صف برمی‌گرداند.

غلغله شیطان: بازی گروهی و آموزشی است که در آن چندین گودال کوچک اطراف یک گودال مرکزی (خانه شیطان) ایجاد می‌شود. بازیکنان به نوبت توپی را به‌سمت گودال مرکزی پرتاب می‌کنند. اگر توپ وارد گودال دیگران شود، صاحب آن گودال باید بر شانه پرتاب‌کننده بنشیند تا وی بتواند توپ را به مقصد برساند. هنگامی که توپ وارد گودال مرکزی شود، تمام بازیکنان متفرق شده و پرتاب‌کننده با نشانه‌گرفتن یکی از آنها با توپ، فردی را برای بازگرداندن توپ به گودال مرکزی انتخاب می‌کند.

شاه‌دزدبازی: بازی گروهی ۵ تا ۱۰ نفره با استفاده از جعبه کبریت. هر ضلع کبریت نامی مانند شاه، دزد، وزیر و جلاد دارد. بازیکنان به نوبت کبریت را پرتاب کرده و بر اساس ضلعی که روی زمین می‌افتد، نقش‌های خود را مشخص می‌کنند. شاه دستور می‌دهد که جلاد دزد یا فرد خاصی را مجازات کند. در نوع دیگر، هر ضلع کبریت دارای عددی است و مجموع اعداد گروه‌ها محاسبه شده و اختلاف آنها تعداد ضرباتی است که گروه برنده به گروه بازنده وارد می‌کند. بازی تا تعیین برنده نهایی ادامه می‌یابد.

چم‌پوتک‌بازی: این بازی، دو گروه حداقل پنج نفره، نیاز دارد. با قرعه‌کشی، یک گروه شروع می‌کند و سرگروه مقابل با دستمال چشم‌بندی می‌شود. اعضای گروه دیگر با دست به سر یا پشت حریف می‌زنند و سرگروه باید حدس بزند که چه کسی ضربه زده است. اگر حدس درست باشد، آن گروه برنده است. در غیر این صورت، فرد ضربه‌زننده مشخص شده و بازی ادامه می‌یابد.

تق و جفت: بازی در فصل تابستان با هسته‌های میوه مانند زردآلو و بادام انجام می‌شود. یک بازیکن هسته‌ها را در کف دست مخفی کرده و از رقیب می‌خواهد حدس بزند که تعداد آنها زوج است یا فرد. اگر حدس درست باشد، هسته‌ها به برنده تعلق می‌گیرد. اگر اشتباه باشد، باید به تعداد هسته‌های حدس‌زده به برنده بپردازد.

منابع

• «آبوبه جان بازی دختران افغانستان»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۴ فروردین ۱۳۹۵ش.
• «بازهای محلی هرات منتشر شد/ از بزکشی تا هفت سنگ»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اسفند ۱۳۹۸ش.
• «برگزاری جشنواره گودی پران بازی با شعار «یک قلب و دو ملت» در تهران»، وب‌سایت آی فیلم، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ش.
• «پخش رقابت‌های لیگ برتر غورسی به زودی از تلویزیون‌های طلوع و لمر»، وب‌سایت طلوع‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مرداد ۱۴۰۱ش.
• «تفریحات نوروزی در افغانستان؛ از بُزکشی تا گودی پران بازی»، وب‌سایت آی فیلم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ش.
• «درنگی بر بازی‌های هزارگی»، وبلاگ جاغوری یک، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• رهیاب (بلخی)، سید حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، قم، صبح امید دانش، ۱۴۰۱ش.
• رضوانفر، مرتضی، بازی‌های بومی و محلی ایران، آبادبوم، ۱۳۹۰ش.
• سعیدی‌کیا، «بازی‌های بومی و محلی مبتنی بر سبک زندگی ایرانی»، وب‌سایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۲ش.
• «سنگ‌بازی افغانستانی‌ها»، وب‌سایت مجلهٔ ویستا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ ش.
• «شیغی، قدیمی‌ترین بازی مرسوم بین مردم افغانستان»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ شهریور ۱۳۹۵ش.
• «غورسی بازی سنتی و محلی مردم افغانستان»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۵ش.
• گروهی از نویسندگان، شناسنامه غور، کابل، پرند و انجمن ادبی غور، ۱۳۹۸ش.
• «گودی‌پرانی به آرزوی صلح و سعادت (عکس)»، وب‌سایت شبکهٔ اطلاع‌راسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ فروردین ۱۳۹۴ش.
• «گدی‌پران پرطرفدارترین بازی سنتی مردم افغانستان»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ شهریور ۱۳۹۵ش.
• مشیری، ژیلا، روش بازی الک دولک، پژوهشکده مردم‌شناسی، ۱۳۸۳ش.
• «نحوه بازی محلی چوب توپ»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۲ دی‌ماه ۱۴۰۱ش.
• «نگاهی به بازی‌های سنتی مردم افغانستان در نوروز + عکس»، وب‌سایت شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۴۰۰ش.
• «نگاهی به بازی‌های سنتی مردم افغانستان در عید نوروز + عکس»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۰ش.
• «یخمالک»، وبلاگ باغ، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ش.