بلخ
 نمایی از شهر مزار شریف، مرکز ولایت بلخ | |
پادکست مقاله | 🡇
|
بلخ، کهنشهر تمدنساز خراسان بزرگ در شمال افغانستان.
بلخ، یکی از کهنترین و تأثیرگذارترین شهرهای خراسان بزرگ، تمدنی چند هزارساله دارد که از دوران پیشدادیان و هخامنشیان تا عصر اسلامی تداوم یافته است. این شهر که در متون کهن از اوستا تا ادبیات فارسی با صفاتی چون «بلخ درخشان» ستوده شده، بهعنوان چهارراه تمدنهای شرق و غرب و واقع شدن در مسیر جاده ابریشم، نقش بیبدیلی در مبادلات تجاری و تعاملات فرهنگی ایفا کرده است. بلخ مهد پرورش اندیشمندان و ادیبان بزرگی چون مولانا، ابنسینا و رابعه بلخی بوده و با دارابودن مراکز علمی و مدارس اسلامی، به عنوان یکی از کانونهای مهم تولید و نشر فرهنگ در جهان اسلام شناخته میشود. معماری شکوهمند، از مسجد نهگنبد تا زیارت سخی، موسیقی سنتی با سازهای منحصربهفردی چون دوتار و رباب، و آیینهای کهنی چون میلهٔ گل سرخ، گواه غنای فرهنگی این منطقه است. امروزه بلخ با مرکزیت شهر مزار شریف که آرامگاه منسوب به امام علی را در خود جای داده، همچنان بهعنوان نماد تلفیق اصالت فرهنگی و زندگی مدرن، پویایی خود را حفظ کرده و مقصدی مهم برای زائران، گردشگران و پژوهشگران جهان بهشمار میرود.
نامگذاری
بلخ در طول تاریخ با نامهای گوناگونی شناخته شده است. در کتیبهٔ بیستون از آن با نام «باختریش»، در اوستا «باخذی»، در منابع یونانی «باکترا» و «باکتریا»، در ایلامی «بائیک تور ریایش»، در اکدی «باآحْتَر» و در فارسی باستان «باختری» یاد شده است.[۱] در اترویدا، یکی از کتابهای چهارگانهٔ وداها و نیز در منابع سانسکریت، از بلخ با نام «بلهیکا» یاد شده است.[۲]
شاعرانی چون فردوسی، اسدی توسی و فرخی سیستانی از بلخ با وصف «بامی» (درخشان) یاد کردهاند. در زبان پهلوی، این سرزمین «بامیلنه» یا «بلخ درخشان» نامیده شده و در اوستا، چهارمین قطعهٔ زمین زیبا توصیف گردیده و با عبارت «اردو و درفشام» (پرچمهای بلند) به مرکزیت بخدی اشاره شده که نشاندهندهٔ جایگاه آن بهعنوان پایتخت پادشاهان پیشدادی و کیانی است.[۳]
بر پایهٔ پژوهشهای زبانشناختی، صورت اصلی واژه بلخ، «باخدَری» (برگرفته از نام رودخانهای در منطقه) بوده است. در پهلوی بهصورت «بُخْتْرا» و «بَهْل»، در ارمنی «بهل بامیک» و در فارسی میانه «بَخْل» (تحولیافتهٔ «باخذی» اوستایی) ثبت شده است.[۴]
این شهر در دورههای مختلف با عناوین متعددی شناخته شده است:
- نامهای جغرافیایی: باکتریا، باختر، خراسان، تخارستان؛
- نامهای توصیفی: بلخ درخشان، بلخ الحسنی؛
- القاب علمی و مذهبی: دارالفقاهة، دارالاجتهاد، قبة الاسلام؛
- نامهای تاریخی:اسکندریه، بلخ بامی، بلخ شهو نوداک.[۵]
نامهایی چون «نوداک» و «نوشاد» به قلعهٔ باستانی نوشاد بازمیگردد که به دستور داوود بن عباس، حاکم بلخ، در مدت ۲۰ سال ساخته شد. برخی محققان به تحول این نام در فارسی نو اشاره کرده و بعضی دیگر با صورتهای «بخل بامیک» و «بخل آراوتین» (بلخ شرقی)، بر غنای تاریخی این نامگذاریها تأکید کرده است.[۶]
تاریخچه
بلخ از دوران پیشدادیان تا عصر اسلامی، فراز و فرودهای بسیاری را پشت سر گذاشته، اما همواره چهارراه تمدنهای شرق و غرب بوده است. آریاییها از پنج هزار سال پیشاز میلاد در بلخ سکونت داشتند و دژها و روستاهای متعددی بنا نهادند.[۷] در اوستا، نخستین سلسلهٔ پادشاهان آریایی در بلخ با ویژگیهای ایزدی توصیف شده و جمشید بهعنوان بنیانگذار شهر بلخ در نوروز ۳۵۸۹ پیش از میلاد معرفی شده است. در دوران کیانیان، آیین مهر رواج داشت و معبد باشکوه آناهیتا در بلخ شهرت یافت. پساز آن، امپراتوری اسپهها قدرت یافتند و گشتاسپ، معاصر زرتشت، به پادشاهی رسید.[۸]
در دورهٔ هخامنشیان، کوروش در ۵۴۴ پیش از میلاد بلخ را فتح کرد و داریوش در کتیبهٔ بیستون از آن بهعنوان یکی از ایالات تحت فرمان خود یاد کرده است.[۹] اسکندر با تأسیس هشت شهر جدید، یونانیان را در بلخ سکونت داد و با ازدواج با رخشانه، پیوند فرهنگی شرق و غرب را شکل داد. در دورهٔ سلوکیان، آیین بودایی با فرهنگ هلنیستی درآمیخت و هنر یونانی-بودایی پدید آمد. دورهٔ یونانی-باختری (۲۳۰–۱۲۵ پیش از میلاد) اوج شکوفایی شهری و فرهنگی بلخ بود. اشکانیان نیز که از مردم بلخ بودند، این شهر را به مرکز سیاسی-فرهنگی مهمی تبدیل کردند.[۱۰]
امپراتوری کوشانیان در ۱۲۸ پیشاز میلاد در بلخ تأسیس شد و آن را به مرکز یکی از بزرگترین امپراتوریهای باستان تبدیل کردند. در این دوره، زبان باختری بهعنوان زبان رسمی تثبیت شد و معبد نوبهار بلخ به مرکز برگزاری جشنهای نوروزی شهرت یافت.[۱۱] در سدهٔ سوم میلادی، بلخ تحت حاکمیت ساسانیان و سپس به مرکز قدرت یفتلیان تبدیل شد و تا نیمهٔ سدهٔ ششم دوام آورد.[۱۲]
دوران اسلامی
بلخ از دورهٔ امویان و عباسیان، کانون تمدن اسلامی در خراسان بزرگ بود. خاندان برمکی با ریشهٔ بلخی، پلی میان سنتهای ایرانی و فرهنگ اسلامی ایجاد کردند.[۱۳] بلخ در عصر طاهریان دارای ۱۲۴۸ مسجد، ۴۰۰ مدرسه، ۵۰۰ گرمابه و ۹۰۰ دبیرستان بود.[۱۴] در دورهٔ سامانیان، فارسی دری بهعنوان زبان رسمی تثبیت شد.[۱۵] در عصر سلجوقیان، نظامیه بلخ تأسیس شد که دانشمندان بسیاری را جذب کرد.[۱۶] یورش مغولها در ۱۲۲۱م ضربهای مهلک بر پیکر این شهر وارد آورد،[۱۷] اما در دورهٔ تیموریان، بلخ دوباره رونق نسبی یافت و بناهایی چون مدرسهٔ شاهرخیه و مسجد جامع خواجه ابونصر پارسا ساخته شد. در سدهٔ ۱۶ میلادی، بلخ شاهد کشمکشهای شیبانیان، تیموریان و صفویان بود و بیشتر بهعنوان مرکزی نظامی-سیاسی شناخته میشد تا کانون فرهنگی و علمی. در دورهٔ ابدالیان و محمدزاییها، بلخ جایگاه نظامی و اداری خود را حفظ کرد و مرکزیت آن به مزار شریف منتقل شد.[۱۸]
دوران معاصر
در عصر امانالله، نخستین نهادهای آموزشی مدرن در بلخ تأسیس شد. دورهٔ ظاهرشاه با طرحهای توسعهٔ شهری همراه بود. پس از روی کار آمدن حکومت کمونیستها در ۱۹۷۸م، بلخ صحنهٔ درگیریهای شدید شد. دورهٔ طالبان (۱۹۹۸–۲۰۰۱) با محدودیتهای فرهنگی همراه بود. پس از ۲۰۰۱م، بلخ وارد مرحلهٔ جدیدی از بازسازی و توسعه شد و مزارشریف بهعنوان مرکز استان، چهرهٔ تازهای یافت. حرم منسوب به امام علی مرمت و بناهای تاریخی چون مسجد نهگنبد و آرامگاه رابعه بلخی بازسازی شدند.[۱۹]
اهمیت تاریخی
بلخ بهدلیل موقعیت استراتژیک در جادهٔ ابریشم، رونق اقتصادی، کشاورزی پربار و تنوع فرهنگی، جایگاهی بیبدیل در تاریخ تمدنهای شرقی دارد. این شهر با ۱۲ دروازه، نماد ارتباطات گسترده با جهان پیرامون بود.[۲۰][۲۱] بلخ در متون کهن زرتشتی بهعنوان «چهارمین کشور» ستوده شده و پس از اسلام، به کانون گسترش اسلام در شرق تبدیل شد.[۲۲]
بنیانگذار بلخ
دربارهٔ بنیانگذار بلخ اختلاف نظر وجود دارد: برخی آن را به قابیل بن آدم، برخی به کیومرث، برخی به کیقباد و برخی به اسکندر مقدونی نسبت دادهاند. این اختلافات نشاندهندهٔ اهمیت نمادین بلخ بهعنوان یکی از کانونهای تمدنی باستانی است.[۲۳]
بلخ در سفرنامههای تاریخی
بلخ میزبان جهانگردان بسیاری بوده است. چانگ کین، ژنرال چینی، در ۱۲۸ پیشاز میلاد از بلخ بهعنوان دروازهٔ هند یاد کرده است. هیوان تسانگ در ۶۳۰م از شکوه معابد بودایی و باغهای پرگل بلخ گزارش داده است. مارکوپولو در ۱۲۷۱م از کاخهای مرمرین و ویرانههای باشکوه آن سخن گفته و ابنبطوطه در ۱۳۲۵م مسجد بزرگ بلخ را از زیباترین مساجد جهان توصیف کرده است. این سفرنامهها تصویری زنده از جایگاه ویژهٔ بلخ بهعنوان یکی از کانونهای مهم تمدنی در جادهٔ ابریشم ارائه میدهند.[۲۴]
دین
دینداری مردمان بلخ در سه مرحلهٔ زرتشتی، بودایی و اسلامی تجلی یافته است. بلخ، خاستگاه زرتشت و پایتخت پادشاهان حامی او مانند گشتاسپ بوده است. این شهر با آتشکدههای بزرگ و پیوند با اسطورههای اوستایی، جایگاهی بیبدیل در این آیین دارد. بازتاب این سنت را در شاهنامهٔ فردوسی نیز میتوان دید.[۲۵] سپس این سرزمین بهمدت هفت قرن، یکی از کانونهای اصلی بودیسم در منطقه بود. وجود نوبهارها و حدود یکصد معبد فعال با کارکرد عبادی و علمی-فرهنگی، گواه این اهمیت است. بودیسم در نخستین قرن میلادی از هند وارد بلخ شد و تا کرانههای جیحون گسترش یافت.[۲۶]
پذیرش اسلام در بلخ فرایندی پیچیده و تدریجی بود. بوداییان تا پایان قرن نخست هجری مقاومت کردند، اما حاکمان مسلمان با رویکردی اصلاحی، کارکرد مکانهای مقدس پیشین را بهتدریج تغییر دادند و بخشی از نوبهار را به مسجد تبدیل کردند.[۲۷] پس از استقرار اسلام، بلخ نقش تاریخی خود را بهعنوان کانونی معنوی در قالبی جدید بازیافت. بلخ با لقبهای دارالفقه و دارالاجتهاد، از مهمترین مراکز تولید علم شد و عالمانی چون ابوسهل بلخی[۲۸] و ابوالقاسم بلخی[۲۹] را پرورش داد.[۳۰] مکاتب کلامی ماتریدیه، مرجئه و کرامیه در این منطقه زاده شدند که نشان از ظرفیت بلخ در تولید جریانهای فکری بومی دارد.[۳۱] عالمان بلخی نیز سنتهای آموزشی و معنوی پیشین را با نهادهای اسلامی تلفیق کردند و عناصری از خرد و پاکی در ادیان پیشین را در قالب جدید اسلامی تداوم بخشیدند.[۳۲]
دینداری در بلخ با دانش و عقلانیت همراه بود[۳۳] و این ویژگی، بلخ را به الگوی تمدن دینی تبدیل کرد که در آن دین، نیروی محرکه و شکلدهندهٔ نهادهای اجتماعی، آموزشی و هویت جمعی در طول تاریخ بوده است.[۳۴]
مکتب عرفانی
بلخ با لقب «امالبلاد» خراسان بزرگ، بستری مناسب برای رشد جریانهای عرفانی بود. ابراهیم بن ادهم بلخی (متوفی ۱۶۱ یا ۱۶۲ق) با تحول از الگوی اشرافی به سبکی زاهدانه و تأکید بر کار و کسب روزی حلال، الگویی نوین در سلوک عرفانی پدیدآورد.[۳۵] ویژگیهای این مکتب عبارت بود از:
- تعادل میان عبادت و معیشت
- پرهیز از شهرتطلبی
- اولویتدادن به تجربهٔ باطنی
- ارتباط با سنت حدیثی و فقهی
- توجه به مسئولیتهای اجتماعی[۳۶]
این مکتب از طریق شاگردان ابراهیم ادهم در سراسر جهان اسلام گسترش یافت و پایههای فکری بسیاری از سلسلههای صوفیه را تشکیل داد.[۳۷]
گسترش تشیع
بلخ در سدههای نخستین هجری، سهم قابلتوجهی در گسترش و انتقال معارف شیعی داشت. بیش از ۱۰۰ محدث شیعه بین قرن دوم تا پنجم هجری در این منطقه فعالیت داشتند و دستکم ۲۵ اثر روایی مهم تألیف کردند که برخی در کتب اربعه مورد استناد قرار گرفته است.[۳۸] شیخ صدوق با سفر به بلخ و اقامت در روستای ایلاق، نقش بسزایی در نهادینهسازی سبک زندگی شیعی ایفا کرد و کتاب «من لا یحضره الفقیه» را به درخواست علمای بلخ تألیف نمود.[۳۹]
مکتب فلسفی
بلخ با پیشینهای غنی در حکمت، بستر ظهور اندیشمندان بزرگی چون ابونصر فارابی و ابوعلی سینا بود. فارابی با تلفیق سنت ارسطویی و افلاطونی، نظام فلسفی مبتنی بر عقلانیت و برهان بنیان نهاد و کتاب «آراء اهل المدینه الفاضله» را نگاشت. ابنسینا با تکمیل پروژهٔ فکری فارابی، فلسفه اسلامی را به اوج رساند و کتاب «شفا» را بهعنوان دایرةالمعارفی از علوم عقلی تألیف کرد. مکتب فلسفی بلخ با ویژگیهایی چون عقلگرایی، پیوند فلسفه با علوم طبیعی و توجه به مسائل اجتماعی، گفتمان فلسفی جدیدی در تمدن اسلامی ایجاد کرد.[۴۰]
موقعیت و آبوهوا
سرزمین باستانی باخْتْر، بخشهای گستردهای از شمال خاوری ایران باستان را در بر میگرفت. باخْتْر از شمال با سرزمین سُغد و آمودریا و از شرق با چین و از جنوب با هند و رشتهکوه هندوکش، مرز مشترک داشت و پایتخت آن که امروزه بلخ نامیده میشود ولایتی در شمال افغانستان امروزی است. ولایت بلخ در افغانستان با مساحتی حدود ۱۶٬۱۸۶ کیلومتر مربع، از شمال با تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان (از طریق رود آمو) و در داخل افغانستان با ولایتهای سمنگان، سرپل، کندز، بغلان و جوزجان همسایه است.[۴۱] قلمرو تاریخی بلخ بسیار وسیعتر بوده و از فاریاب تا بدخشان و از رود آمو تا بامیان را در بر میگرفته است.[۴۲] آبوهوای بلخ تابستانهایی گرم (تا ۴۳ درجه)، زمستانهایی بسیار سرد (تا ۱۰- درجه) و بهاری مرطوب و بارانی دارد.[۴۳]
کوهها و تنگهها
البرزکوه در ۴۰ کیلومتری جنوبغرب مزارشریف، در باورهای باستانی ایرانی جایگاهی مقدس دارد. در مزدیسنا، این کوه جایگاه ایزدان، سرچشمهٔ رودهای بزرگ و رویشگاه گیاه هوم است. رود بلخاب از تنگهٔ آن میگذرد و چشمهٔ شفا و محوطهٔ باستانی جمشیدشهر در این منطقه قرار دارند.[۴۴] شاعران بلخ، البرزکوه را نماد مقاومت و هویت فرهنگی منطقه دانستهاند.[۴۵]
کوه مارمل با درهای در جنوب مزارشریف، نقشی حیاتی در زندگی روزمره و خاطرهٔ جمعی مردم بلخ دارد. رودخانهٔ آن دشتهای شمالی را سیراب میکند و در تابستان بهعنوان مکانی تفریحی مورد توجه گردشگران است. سنگرهای باقیمانده از دوران مقاومت ضد شوروی، بر اهمیت تاریخی آن افزوده است.[۴۶] دشت و تنگهٔ شادیان در ۱۷ کیلومتری جنوب مزارشریف، یکی از جاذبههای گردشگری بلخ است. روستای تاریخی شادیان با بقایای آثار باستانی از دورههای زردشتی و بودایی در این منطقه قرار دارد.[۴۷] تنگهٔ شادیان مسیر ارتباطی حیاتی میان مزارشریف و ولسوالی چهارکنت بوده و قدمت آن به حدود ۱۰۰۰ سال (دورهٔ سامانیان) میرسد.[۴۸] دشت شادیان (ارژن/ارزنه) در بهار با شقایقهای سرخ و گلهای زرد پوشیده میشود و در نوروز و سیزدهبدر، میزبان خانوادههای بسیاری است. شاعران معاصر بلخ در اشعار خود از زیباییهای آن الهام گرفتهاند.[۴۹]
کوه خلم در جنوب شهر تاریخی خلم، با درهای زیبا که شاهراه کابل-بلخ از میان آن میگذرد، بخشی از هویت فرهنگی و طبیعی بلخ است. رود خلم با آبیاری باغهای منطقه، منظرهای بدیع پدیدآورده و در فصل گرما میزبان گردشگران است.[۵۰]
تنگهٔ تاشقرغان، دیواری از صخرههای غولپیکر، چهار ولایت شمالی را به مرکز و شمالشرق افغانستان متصل میکند. نام آن از ترکیب واژههای ترکی «تاش» (سنگ) و «قرغان» (نگهبان) گرفته شده و نهر تاریخی «ظلمآباد» با ۱۶ کیلومتر طول، گواهی بر تمدن دیرپای این منطقه است.[۵۱]
رودها و چشمهها
رود بلخ (بلخاب) از دامنههای کوهستانی سرچشمه گرفته و در مجاورت شهر به ۱۲ شاخه (و در دوران معاصر ۱۸ نهر) تقسیم میشود. این شبکهٔ آبیاری گسترده، نقش تعیینکنندهای در حاصلخیزی اراضی کشاورزی و رونق اقتصادی منطقه دارد. در فصل بهار، مازاد آب آن به رود جیحون میریزد. پل تاریخی امام بکری (دورهٔ غزنویان) و چشمه شفا در کنارههای این رود، از جاذبههای گردشگری مهم هستند.[۵۲][۵۳]
رود آمو (جیحون) با ۲۵۴۰ کیلومتر طول، از پامیر سرچشمه گرفته و مرز طبیعی شمال افغانستان را تشکیل میدهد. در اساطیر ایرانی نماد ایزدبانوی آب (آناهیتا) بوده و امروز نقش اقتصادی و تفریحی مهمی دارد. شهر بندری حیرتان با پل دوستی، به مرکز تجاری تبدیل شده و کنارههای آن در فصل گرما میزبان گردشگران است. شاعران بلخی از دیرباز در وصف این رود سرودهاند.[۵۴]
چشمه شفا در دامنهٔ البرزکوه، چشمهای آبگرم با خواص درمانی است که در متون کهن (بندهش) از آن یاد شده است. مردم محلی برای درمان بیماریهای پوستی به آنجا میروند. معماری اتاق آبتنی با گنبدی ۶ متری، نمونهای از هنر سنتی منطقه است و در سالهای ۱۳۹۱–۱۳۹۳ش بازسازی شده است.[۵۵]
چشمه صیاد (حیات) در منطقه خلم، هم منبعی برای آشامیدن و کشاورزی است و هم با پیشینهای بهعنوان شکارگاه و منطقهٔ تفریحی، در روزهای تعطیل میزبان خانوادههاست. سنت پاکسازی آن توسط پادشاه حسین قلندر، نشاندهندهٔ احترام مردم به منابع طبیعی است.[۵۶]
جمعیتشناسی
در ولایت بلخ، اقوام تاجیک، هزاره، بلوچ، پشتون، ازبیک و ترکمن زندگی میکنند. بیشتر مردمان بلخ، از اهل تسنن هستند و اندکی از آنها شیعه هستند.[۵۷]
براساس گزارش ادارهٔ ملی احصائیه و معلومات، نفوس ولایت بلخ در ۱۴۰۰ش ۱ میلیون و ۵۴۳ هزار و ۴۶۴ نفر بوده است. بر اساس این برآورد، از مجموع نفوس ولایت بلخ، تعداد ۷۸۴ هزار و ۲۳۸ تن آن را مردان و تعداد ۷۵۹ هزار و ۲۲۶ نفر آن را زنان تشکیل میدهد. در سال ۱۴۰۰ش از مجموع نفوس بلخ به تعداد ۶۰۳۰۲۰ تن در شهر زندگی میکردند که شامل ۳۰۳ هزار و ۹۵۴ مرد و ۲۹۹ هزار و ۶۶ زن میشود. همچنین تعداد ۹۴۰۴۴۴ تن در روستاها سکونت داشتند که ۴۸۰۲۸۴ مرد و ۴۶۰۱۶۰ تن زن را در برمیگیرد. ولسوالی بلخ بیشترین نفوس را میان سایر ولسوالیها دارد که تعداد آن به ۱۳۸۵۹۴ تن میرسد.[۵۸]
زبان فارسی
فارسی دری، زبان رایج مردم بلخ، سمرقند و بخارا در دوره پیش از اسلام و قرون اولیه اسلامی بوده است. در دوره اسلامی نیز ادبیات فارسی در این منطقه با ظهور شاعران و ادیبانی همچون شهید بلخی، ابوشکور بلخی، ابومؤید بلخی، معروفی بلخی، رابعه بلخی، دقیقی بلخی، عنصری بلخی، ناصر خسرو قبادیانی و جلالالدین محمد بلخی (مولوی) به شکوفایی فزایندهای رسید. سامانیان (قرن ۴ هجری) که خود ریشه در بلخ داشتند، با حمایت از زبان مادری خود، زمینهساز شکوفایی ادبیات فارسی شدند و فارسی دری بهواسطه موقعیت جغرافیایی و فرهنگی بلخ، زبان علمی و ادبی در گستره وسیعی از جهان اسلام شد و در علم، فلسفه و عرفان بهکار گرفته میشد.[۵۹] درحالحاضر در بلخ، زبانهای فارسی دری، پشتو، ازبیکی و ترکمنی رایج است، اما بیشتر مردم به زبان فارسی دری صحبت میکنند.[۶۰]
ساختار اداری
ولایت بلخ شامل چندین ولسوالی با تنوع قومی و مذهبی است که نمونهای از همزیستی مسالمتآمیز اقوام مختلف را به نمایش میگذارد.[۶۱]
مزار شریف، مرکز ولایت بلخ، شهری با پیشینهٔ تاریخی عمیق و جایگاه ویژهٔ مذهبی-فرهنگی است که در ۱۴۸۰م با کشف آرامگاه منسوب به امام علی شکل گرفت. این شهر با مساحت ۴۸ کیلومتر مربع، شامل ۱۲ ناحیه و بیش از ۳۲۸ گذر و محله است و ترکیبی از بافت سنتی و مدرن دارد. آرامگاه منسوب به امام علی، سالانه پذیرای بیش از یک میلیون زائر است و جشن نوروز و جشنوارهٔ گل سرخ از رویدادهای شاخص فرهنگی آن بهشمار میروند. مزار شریف با ۳۴۳ مسجد، ۹۳ حسینیه و بیش از ۱۲ هزار مرکز تجاری، حیاتی پویا دارد و فرودگاه بینالمللی آن نقش کلیدی در ارتباط با خارج از افغانستان ایفا میکند. همزیستی مسالمتآمیز اقوام و مذاهب مختلف، از ویژگیهای بارز این شهر است.[۶۲] بر روی یکی از ورودیهای شهر، شعری از عبدالرحمن جامی نقش بسته است:[۶۳]
| گویند که مرتضی علی در نجف است | در بلخ بیا ببین چه بیت الشرف است | |
| جامی نه عدن گوی و نه بین الجبلین | خورشید یکی و نور او هر طرف است |
- ولسوالی بلخ در ۲۲ کیلومتری غرب مزارشریف، با مساحت ۶۲۰ کیلومتر مربع و جمعیت بیش از ۲۵۰ هزار نفر، نخستین پایتخت خراسان قدیم بوده و یادگار تمدنی چندینهزارساله است.
- شولگر با طبیعتی سرسبز و کوهستانی، مساحت ۱۷۹۶ کیلومتر مربع و جمعیت ۱۱۱ هزار نفر، به کشت برنج معروف و دارای جاذبههای تاریخی مانند آرامگاه بابه عوض و خواجه سکندر است.
- چمتال با مساحت ۱۰۳۱ کیلومتر مربع و جمعیت ۹۱ هزار نفر، در گذشته «آهنقلعه» نام داشت و امروز مرکز آن روستای بایتیمور است.
- چهاربولک با مساحت ۵۷۳ کیلومتر مربع و جمعیت ۸۰ هزار نفر، منطقهای هموار با آثار تاریخی چون تپه غورهچی و آرامگاه خواجه روشنایی است.
- خلم در ۵۵ کیلومتری شرق مزارشریف، با مساحت ۲۷۷۴ کیلومتر مربع و جمعیت ۷۲ هزار نفر، گذرگاه مهم شاهراه مزارشریف-کابل و دارای تنگه خلم و چشمه حیات است.
- مارمل منطقهای کوهستانی با مساحت ۵۴۴ کیلومتر مربع و جمعیت ۱۲ هزار نفر، به صنایع دستی مانند دستاربافی و قالیبافی معروف است.
- چهارکنت با مساحت ۱۰۷۹ کیلومتر مربع و جمعیت ۴۴ هزار نفر، منطقهای کوهستانی با جاذبههایی چون کافرقلعه و تنگه شادیان است.
- نهرشاهی با مساحت ۱۳۳۳ کیلومتر مربع و جمعیت ۴۴ هزار نفر، به واسطهٔ نهر تاریخی شاهی آبیاری میشود و دارای باغستانهای انبوه است.
- دهدادی با مساحت ۲۵۴ کیلومتر مربع، دارای بناهای تاریخی چون قلعه چهلدختران و پل امام بکری است.
- کشنده با مساحت ۱۲۳۹ کیلومتر مربع، منطقهای کوهستانی با محوطهٔ باستانی سفیدپل.
- زاری با مساحت ۸۹۴ کیلومتر مربع و جمعیت ۴۴ هزار نفر، دارای محوطهٔ باستانی ابدالگان است.
- دولتآباد با مساحت ۱۶۵۲ کیلومتر مربع و جمعیت ۱۰۳ هزار نفر، دارای آثار تاریخی چون تپه نیچکه و آتشکده وهران است.
- شورتپه با مساحت ۱۳۷۰ کیلومتر مربع و جمعیت ۳۸ هزار نفر، منطقهای بیابانی در مرز ازبکستان و ترکمنستان.
- کلدار با مساحت ۹۹۵ کیلومتر مربع و جمعیت ۱۸ هزار نفر، خاستگاه دودمان سامانیان است.
- حیرتان در کنار رود آمو، مهمترین بندر شمال افغانستان و با احداث پل دوستی (۱۳۶۱ش) و راهآهن حیرتان-مزارشریف (۱۳۸۹ش)، نقش حیاتی در ترانزیت کالا میان افغانستان و آسیای مرکزی دارد.[۶۴]
اقتصاد
کشاورزی
بلخ از خاستگاههای کشاورزی در آسیای مرکزی است و با تنوع اقلیمی، محصولات متنوعی از جمله غلات (گندم، جو، برنج)، حبوبات، پنبه، سبزیجات و صیفیجات معروفی همچون خربزهٔ ارکانی، برگنی و لوبیایی تولید میکند. کشاورزان با روشهای سازگار با محیط مانند کشت للمی (دیم)، دانش عمیق بومی در مدیریت منابع آبی و خاکی را بهکار میگیرند.[۶۵] کشت زعفران در سالهای اخیر با رشد ۵۰ درصدی همراه بوده و بیش از ۱۰۰ قطعه کشت نمایشی توسط کشاورزان ایجاد شده است. هر قطعه نیم جریبی قادر به تولید حدود ۵۰۰ گرم زعفران است که در مجموع به ۳۰ تا ۴۰ کیلوگرم زعفران در سطح ولایت منجر شده است.[۶۶]
دامداری و صنایع وابسته
بلخ با تنوع زیستی، میزبان پرورش گاو، گوسفند قرهقل، بز، شتر و طیور است. فرآوردههای دامی شامل پوست قرهقل، قاقمهٔ شتری، قالی، گلیم، شال و نمد است.[۶۷] در حال حاضر ۳۵ فارم گاوداری صنعتی با تولید روزانه ۳۵ هزار لیتر شیر فعال است و ۱٬۷۰۰ گوساله برای تأمین گوشت پرورش داده میشود.[۶۸] ۴۶ فارم ماهیپروری سالانه ۱۱ تا ۱۳ تُن ماهی تولید میکنند[۶۹] و چهار فابریکهٔ پرورش مرغ، ماهانه ۱٫۰۸ میلیون جوجه تولید میکند.[۷۰] صنعت زنبورداری نیز با ۲۵۰ کندو در حال احیا است و عسل تولیدی بهدلیل خلوص بالا، خواص درمانی دارد.[۷۱]
صنایع دستی
بافندگی: بافندگی از پشم گوسفند با تولید قالی، گلیم، پالس، نمد و جانماز، از صنایع کهن بلخ است. قالیبافی با رنگهای طبیعی و مصنوعی در دولتآباد، شورتپه و کلدار رواج دارد. گلیمبافی با نام «قاقمه» و بافندگی از پنبه با تولید اَلَچه، کرباس و دستار، از دیگر صنایع دستی هستند. ابریشمبافی در مارمل، کلدار و شورتپه رواج دارد و محصولات آن به اروپا و آمریکا صادر میشود. بافندگی از نی و شاخههای درخت برای ساخت بوریا، تواره، چیغ و سبد، و نمدسازی نیز از پیشههای دیرینهٔ منطقه است.[۷۲]
دستدوزی: این هنر که بیشتر توسط زنان انجام میشود، شامل دوخت پوشاک سنتی مانند چپن (بالاپوش پنبهدار)، جیلک (چپن بدون پنبه)، چکمن (از پشم و موی غژگاو)، قاقمه (چکمن سبک)، گوپیچه (چپن کوتاه مخملی)، کلاه چهارترک خلمی، کلاه قرهقلی و پوستین است.[۷۳]
گلدوزی: روی لباسها، دستمال، روسری، پرده و روتختی با نخ و ابریشم انجام میشود.
سفالگری: با پیشینهای کهن، شامل تولید کوزه، کاسه، بشقاب، صراحی و خم با روشهای برجستهکاری، کندهکاری و لعابکاری است.[۷۴]
کاشیسازی با قدمت بیش از ۱۲۵۰ سال، گچبری با نقوش اسلیمی، فلزکاری (آهنگری، زرگری و مسگری)، صنایع چوبی (منبتکاری و خراطی)[۷۵] و چرمگری[۷۶] از دیگر صنایع دستی بلخ هستند.
معدن
بلخ دارای ذخایر معدنی متنوعی است: سلفر در البرز، نمک در دهنو، کوارتز در چشمهشفا، زغالسنگ در سفیدخاک، گچ در سیغانچی و سنگهای ساختمانی در غرمین، شفتلک و چتگری. این تنوع معدنی با مدیریت صحیح میتواند به توسعهٔ اقتصادی منطقه کمک کند.[۷۷]
تجارت
بلخ با موقعیت استراتژیک و بندر حیرتان، پل ارتباطی میان ایران و کشورهای آسیای مرکزی است. نمایشگاههای بینالمللی و توافقنامههای همکاری با خراسان رضوی، زمینهٔ سرمایهگذاری در زیرساختها، معادن و صنایع تبدیلی را فراهم کرده است. ایجاد بازار مشترک با ازبکستان در ترمذ، گامی در جهت تسهیل مبادلات تجاری است.[۷۸]
زیرساختها
جادههای اصلی
ولایت بلخ با شبکهٔ گستردهٔ جادهای، نقش محوری در ارتباطات شمال افغانستان دارد. راههای اصلی، عبارت است از:
- شاهراه حلقوی: اتصال به کابل، هرات و قندهار؛[۷۹]
- جادهٔ مزارشریف–درهصوف؛[۸۰]
- جادهٔ مزارشریف–شبرغان؛[۸۱]
- جادهٔ مزارشریف–کندز؛[۸۲]
- جادهٔ پلخمری–شبرغان: اتصال شهرهای عمدهٔ شمال.[۸۳]
راهآهن
بلخ با بندر استراتژیک حیرتان، ظرفیت تبدیلشدن به قطب حملونقل ریلی را دارد. تاکنون ۱۰۶ کیلومتر خط آهن (۷۵ کیلومتر اصلی و ۳۱ کیلومتر فرعی) احداث شده که افغانستان را به ازبکستان متصل میکند.[۸۴] پساز راهاندازی این خطوط، حجم تخلیه کالا در بندر حیرتان از ۳۰۰ به ۱۲۰۰ واگن در روز (رشد ۷۰ درصدی) افزایش یافته است. مطالعات برای احداث خط ریلی ۲۰۰۰ کیلومتری نیز در دست انجام است.[۸۵]
فرودگاه
فرودگاه بینالمللی مولانا جلالالدین بلخی در ۹ کیلومتری شرق مزارشریف، چهارمین فرودگاه بزرگ افغانستان است. این فرودگاه با باندی به طول ۲۹۹۸ متر، ظرفیت پذیرش ۱۰۰۰ مسافر را دارد.[۸۶]
هتلها
در سالهای اخیر، هتلهای خصوصی و مدرن متعددی در بلخ ساخته شده است؛ ازجمله هتل برات، سمیر ولید، کفایت، زرافشان، آریانا، مارکوپولو، غضنفر، هتل سهستارهٔ شهرداری، امپراتوری باران، کاروان بلخ و نوی روشن پلازا.[۸۷] صنعت گردشگری بلخ از دههٔ ۱۳۴۰ش تاکنون تحول یافته است. در دورهٔ اول (۱۳۴۰–۱۳۷۷ش)، خدمات بهصورت انحصاری دولتی ارائه میشد. از سال ۱۳۸۴ش، با تفویض اختیارات به بخش خصوصی، شرکتهای گردشگری مستقل تأسیس شدند و خدمات متنوعی از جمله فروش بلیط، سازماندهی تورها و هماهنگی سفرهای زیارتی را ارائه میدهند. نقش دولت به نظارت، محدود شده است.[۸۸]
مراکز درمانی
در سال ۱۳۹۶ش، ۱۳۶ مرکز درمانی با ۲۲۰۰ کارمند در بلخ فعال بودند.[۸۹] پس از حاکمیت طالبان، ۴۵ کلینیک جدید نیز ساخته شده است.[۹۰] برخی از بیمارستانهای معروف بلخ عبارتاند از: بیمارستان ابنسینای بلخی (۶۰۰ تخت)، بیمارستان شهرک کارگری (۵۰ تخت)، بیمارستان چشم نور، بیمارستان ۲۰۰ تختخوابی ارتش، بیمارستان جراحی پلاستیک و سوختگی (۵۰ تخت)، بیمارستان روانی و عصبی عالمی (نخستین مرکز تخصصی روانپزشکی کشور)، بیمارستان بینالمللی مولانا، بیمارستان بینالمللی رهنورد، بیمارستان حیات بلخ-هند و مراکز تخصصی دیگر.[۹۱]
مکانهای تفریحی و ورزشی
فضاهای سبز: بلخ در گذشته دارای باغهای مشهوری چون باغ بزرگ، باغ خاصه، باغ خواجه میکائیل، چهارباغ روضهٔ امام علی و باغ جهاننما (خلم) بوده است. از سال ۱۳۸۵ش، گشتوگذار در پارکهای مزارشریف رونق یافته و برخی نهادهای فرهنگی از این فضاها برای برگزاری همایشها و نمایشگاهها استفاده میکنند.[۹۲]
ورزشگاهها: ورزشگاههای مدرن و مجهزی در بلخ ساخته شده است، از جمله ورزشگاه بزکشی حاجی مقیمبای، ورزشگاه سینا، ورزشگاه شهرک امیری، ورزشگاه کرکت و ورزشگاه امامخمینی که میزبان رویدادهای ملی و بینالمللی است.[۹۳]
فرهنگ
رسانهها
ولایت بلخ با جمعیتی بیش از یکونیم میلیون نفر، ۶ شبکهٔ تلویزیونی، ۱۲ ایستگاه رادیویی محلی و حدود ۳۰ نشریهٔ چاپی دارد. کمبود منابع مالی، ضعف زیرساختها، نبود نیروی متخصص و مشکلات امنیتی، از موانع اصلی توسعهٔ رسانهها در این ولایت است.[۹۴]
کتابخانهها
بلخ دارای حدود ۶۰ کتابخانه است، ازجمله کتابخانهٔ مولانا خسته (تأسیس ۱۳۴۵ش)، کتابخانهٔ پوهنتون بلخ، کتابخانهٔ خوشحال بابا (تخصصی پشتو)، کتابخانهٔ خلم و کتابخانههای نهادهای آموزشی.[۹۵] در دوران جمهوری اسلامی، کتابخانهٔ عمومی رابعه بلخی در ۱۳۹۵ش با حمایت مالی آلمان تأسیس شد و با ۱۸۰۰ جلد کتاب، دسترسی به منابع مطالعاتی را برای عموم، بهویژه بانوان، فراهم کرد.[۹۶][۹۷]
نهادهای ادبی
قدیمیترین گردهماییهای ادبی بلخ به دوران امیر شیرعلیخان و امیر حبیباللهخان بازمیگردد. در ۱۹۷۷م، «انجمن نویسندگان بلخ» تأسیس شد. از دههٔ ۱۹۸۰م، نهادهایی چون «انجمن مولانا جلالالدین محمد بلخی»، «خانهٔ مولانا»، «کانون فرهنگی حکیم ناصرخسرو»، «انجمن امیرعلیشیر نوایی» و «انجمن ادبی ظهیرالدین محمد بابر» شکل گرفتند. در دو دههٔ اخیر، «کانون فرهنگی پرتو» (تأسیس ۱۳۸۷ش) با انتشار ماهنامهٔ «پرتو» و «کانون فرهنگی پرواز» به گسترش ادبیات معاصر کمک کردهاند.[۹۸]
فعالیت ادبی زنان
بلخ خاستگاه رابعهٔ بلخی، پیشگام شعر پارسی، است. از دههٔ ۱۹۵۰م، چهرههایی چون حمیرا روحی، کریمه ویدا و فوزیه رهگذر ظهور کردند. در دهههای اخیر، شاعران زن معاصر مانند صدا سلطانی، فرنگیس سوگند و هدیه ارمغان با بهرهگیری از قالبهای غزل و شعر سپید، به بیان احساسات زنانه و مسائل اجتماعی پرداختهاند.[۹۹]
هنر نمایشی
در دوران جمهوری اسلامی، حدود ۷۰ هنرمند سینمایی در بلخ فعالیت داشتند، اما کمتوجهی دولت مرکزی و نبود بودجهٔ مشخص، مانع پیشرفت این هنر شد. با این حال، ۱۱ مؤسسهٔ تولید فیلم در این ولایت فعال هستند و تجلیل از روز جهانی سینما در مزارشریف، نشاندهندهٔ تلاش هنرمندان برای احیای این هنر است.[۱۰۰]
هنرهای دستی
از کهنترین هنرهای دستی بلخ میتوان به گلیمبافی، نمدسازی، پشتیبافی، جانمازبافی، دستمالسازی، خیاطی سنتی، مهرهبافی و گلدوزی اشاره کرد. قالیبافی و نمدسازی اهمیت اقتصادی ویژهای دارند و زرگری نیز از صنایع دستی مردان بلخی است.[۱۰۱]
خوشنویسی
بلخ از کانونهای مهم خوشنویسی در خراسان بزرگ بوده است. خاندان برمکیان و احمد بن خاد در تدوین اصول خوشنویسی نقش داشتند. یکی از قدیمیترین نسخههای خطی، کتاب «ابنیه عن الحقایق الادویه» (۴۴۷ق) به خط علی بن احمد است که در کتابخانهٔ ملی اتریش نگهداری میشود.[۱۰۲] خط کوفی در دورهٔ سلجوقی به اوج زیبایی رسید و کتیبههای مرقد یحیی بن زید از شاخصترین نمونههای آن است.[۱۰۳]
هنر نقاشی
اوج نقاشی در بلخ به دورهٔ سامانیان (قرن چهارم هجری) بازمیگردد. در این دوره، امیر نصر بن احمد سامانی دستور ترجمه و تصویرگری کتاب کلیله و دمنه را به هنرمندان چینی سپرد و نقاشیهای دیواری کاخها رونق گرفت.[۱۰۴]
ورزش و مسابقات محلی
ورزشهای رایج در بلخ شامل فوتبال، والیبال، بسکتبال، تکواندو، کاراته، کشتی و رشتههای محلی مانند بزکشی و کشتی محلی (پهلوانی) است.[۱۰۵] بزکشی در میدان ویژهٔ دشت شادیان برگزار میشود و در نوروز و جشن گلسرخ اوج میگیرد. کشتی محلی نیز در جشنها و عروسیها برگزار میشود و پهلوانانی چون عبدالله تکه و نصرالله پهلوان در آن شهرت دارند. مسابقات پایگه (دو) نیز از سنتهای ورزشی منطقه است.[۱۰۶]
بازیهای سنتی
بازیهای محلی بلخ شامل چشمپتکان، جِزبازی، سنگچاق (ویژهٔ دختران)، چلکدنده، ریسمانبازی و کاغذپران (ویژهٔ پسران) است. چلکدنده یکی از بازیهای رایج با چوب است که آزمونی برای سنجش دقت و مهارت است.[۱۰۷]
آموزش و پرورش
بلخ با حدود ۶۰۰ مکتب دولتی و خصوصی، میزبان بیش از نیممیلیون دانشآموز است. کمبود زیرساختها، محرومیت دختران از صنف ۶ به بالا و نبود امید به آیندهٔ شغلی از چالشهای عمده هستند. بیش از ۱۳۰ مکتب فاقد ساختمان مناسب است.[۱۰۸][۱۰۹] افزونبر مکاتب دولتی، ۴۰ مکتب خصوصی در این ولایت فعال هستند.[۱۱۰] همچنین حدود ۵۶۰ مدرسهٔ دینی با بیش از ۱۰۰ هزار طلبه (اهلسنت) در بلخ فعالیت دارند.[۱۱۱]
تحصیلات عالی
دانشگاه دولتی بلخ (تأسیس ۱۳۶۶ش) با ۱۵ دانشکدهٔ روزانه و ۴ دانشکدهٔ شبانه، یکی از مهمترین مراکز آموزش عالی افغانستان است.[۱۱۲] دانشگاه مولانا جلالالدین محمد بلخی (تأسیس ۱۳۸۶ش) دارای دانشکدههای پزشکی، حقوق، اقتصاد، روزنامهنگاری و آموزش و پرورش است.[۱۱۳] دانشگاه ابنسینا (شعبهٔ بلخ، ۱۳۹۱ش)، دانشگاه آریا (تأسیس ۱۳۸۸ش) و دانشگاه کاوون (تأسیس ۱۳۹۳ش) از دیگر مراکز آموزش عالی هستند.[۱۱۴]
مؤسسات آموزش عالی خصوصی نیز شامل راه سعادت، سادات، رهنورد، تاج، البرز، ترکستان و نخبگان هستند که در رشتههای مختلف دانشجو میپذیرند.[۱۱۵]
حوزههای علمیه شیعیان
در مزارشریف، حدود ۱۷ مدرسهٔ علمیهٔ شیعی با حدود ۱۰۰۰ طلبه (زن و مرد) فعال است که تحت نظارت شورای مدیریت حوزههای علمیهٔ مزارشریف فعالیت میکنند. مجتمع عالی امام جعفر صادق با بیش از ۱۰۰۰ نفر از دانشآموزان ۵ ساله تا طلاب ۷۰ ساله، بزرگترین حوزهٔ علمیهٔ شیعی در شمال افغانستان است و دارای مسجد، سالن ورزشی و کتابخانه است.[۱۱۶]
ازدواج و تشکیل خانواده
خانواده در بلخ بهعنوان هستهٔ اصلی ساختار اجتماعی، نقش محوری در انتقال ارزشهای فرهنگی، سنتها و هویت قومی دارد. آیینهای مفصّل ازدواج و تولد با مشارکت گستردهٔ خویشاوندان، نشاندهندهٔ اهمیت نهاد خانواده در تقویت همبستگی اجتماعی است.[۱۱۷]
فرایند ازدواج در بلخ عبارت است از:
- خواستگاری: با بردن سینیهای خوراکی به خانهٔ عروس؛
- لفظگیری: قطعیکردن نامزدی با اهدای شیربها؛
- شیرینیخوری؛
- خویشخوری: برنامهریزی نهایی برای مراسم عروسی؛
- حنابندان: در شب قبل از عروسی؛
- مراسم عقد نکاح: با حضور روحانی یا امام محل؛
- جشن عروسی: در هتلهای مخصوص.
پس از عروسی، مراسمی چون تختجمعی، سلامدادن داماد، خسرطلبان و پایوازی برگزار میشود.[۱۱۸]
جشنهای نوزاد
تولد نوزاد در بلخ با آیینهایی چون دودکردن اسپند، خواندن اذان در گوش نوزاد، انتخاب نام با مشورت خانواده، مراسم «شب شش» (در ششمین شب تولد)، «گهوارهبندان» (نخستین بار خواباندن کودک در گهواره)، «بچهبینی» (دیدار زنان فامیل با هدایا) و «چهلهگریز» (در چهلمین روز تولد) همراه است.[۱۱۹]
مناسبتهای ملی و فرهنگی
- نوروز: کهنترین جشن آریایی، نخستینبار در ۳۶۷۹ پیش از میلاد توسط جمشید در بلخ برگزار شد.[۱۲۰] آیینهای پیش از نوروز شامل خانهتکانی، شب چهارشنبهسوری[۱۲۱] و مرام سمنکپزان است. در نوروز، مراسم برافراشتهشدن علم زیارت سخی در مزارشریف با حضور هزاران نفر برگزار میشود[۱۲۲] و سفرهٔ هفتسین چیده میشود.[۱۲۳] پس از نوروز، جشنوارهٔ دهقان در دوم فروردین برگزار میشود.[۱۲۴] میلهٔ گل سرخ، جشن باستانی مردمان بلخ است که بهمناسبت شکوفایی گلهای سرخ شقایق در دشتها، به مدت چهل روز ادامه مییابد. در روز چهلم، علم زیارت سخی با تشریفات خاصی پایین آورده میشود و این آیین باشکوه به پایان میرسد.[۱۲۵]
- شب یلدا: با شبنشینی، گستردن سفرهٔ خشکبار و انار، و خواندن اشعار فردوسی و حافظ برگزار میشود.[۱۲۶]
- آیینهای مولودی: میلاد پیامبر با محافل سخنرانی، نعتخوانی، نذر و خیرات و گلابپاشی در مساجد و اماکن عمومی برگزار میشود. باشکوهترین مراسم در صحن آرامگاه منسوب به امام علی در مزارشریف برگزار میشود.[۱۲۷]
- جشنوارهٔ گل بادام: قبل از نوروز در شهرستان خلم با مشاعره، موسیقی، تئاتر، مسابقات پهلوانی و نمایشگاههای صنایع دستی در باغ تاریخی جهاننما برگزار میشود.[۱۲۸]
- مراسم عاشورا: عزاداری برای امام حسین در بلخ ریشهای دیرینه دارد. بارگاه یحیی بن زید در سرپل و زیارت سخی در مزارشریف کانونهای اصلی عزاداری هستند. مردم با سیاهپوش کردن شهر، نصب بیرقهای سیاه و برگزاری مجالس روضهخوانی و سینهزنی، این ایام را گرامی میدارند. اهلسنت بلخ نیز با برگزاری مراسم ختم قرآن مشارکت فعالی دارند.[۱۲۹]
- آیینهای رمضانی: ماه رمضان با افطاریهای دستهجمعی، تقسیم غذا میان روزهداران، خواندن ترانههای رمضانی توسط کودکان و نواختن نقاره برای بیداری سحر، همراه است.[۱۳۰]
- عید فطر و قربان: با خانهتکانی، خرید لباس نو، پخت حلوا در شب عید، نماز عید، دید و بازدیدهای سهروزه (عیدگشتک)، و قربانی کردن در عید قربان همراه است.[۱۳۱]
موسیقی محلی
موسیقی محلی بلخ در دو قالب عرفانی و غنایی (جشنها و عروسیها) حضور دارد و هنرمندان محلی با تکنوازی و آواز، این میراث را زنده نگه داشتهاند.[۱۳۲] سازهای محلی شامل سه دسته است:
- زهی: دوتار، سهتار، تنبور، دمبوره، رباب، غیچک؛
- بادی: نی، توله، سرنا؛
- ضربی: دهل، طبله، زیربغلی، دف، دایره، نقاره.[۱۳۳]
موسیقی محلی بلخ با نوازندگان و آوازخوانان برجستهای که در طول تاریخ پرورش داده، جایگاه ویژهای در فرهنگ خراسان دارد. هنرمندانی چون محمدحکیم خلمی، تنبورنواز چیرهدست قرن سیزدهم هجری، بابهقران دنبورهنواز صاحب سبک، و استاد بهاءالدین با پشتکار خود میراثداران این هنر اصیل بودهاند. در میان نسلهای بعدی، عبدالجلیل باختری با تسلط بر سازهای متنوع و تأسیس آموزشگاه موسیقی و محمدحسن بسمل با صدای رسای محلیخوانی، نقش مهمی در تداوم این سنت ایفا کردهاند. این هنرمندان نهتنها در عروسیها و محافل محلی، بلکه در جشنوارههای ملی و بینالمللی نیز هنرنمایی کردهاند و آثار ماندگاری در رادیو و تلویزیون افغانستان به ثبت رساندهاند.[۱۳۴]
غذاهای محلی
خوراکهای محلی بلخ به چند دسته اصلی تقسیم میشود:
- غذاها: قابلیپلو، کباب چوپان، منتو، آیخانم، سنبوسه، آشبریده؛
- شیرینیها: حلوای کنجدی، زولبیا، فرنی؛
- نوشیدنیهای سنتی: هفتمیوه، شیرچای
محصولات لبنی، بهویژه قیماق (خامه) خلم و شیر یخ بلخ، شهرت جهانی دارند.[۱۳۵]
آیینهای سوگواری
پس از درگذشت فرد، آگهی فوت از طریق بلندگوهای مساجد و رسانهها منتشر میشود. خانواده و نزدیکان در تغسیل و تکفین مشارکت میکنند. مراسم خاکسپاری با اقامهٔ نماز میت و توزیع اسقاط (هدایای نقدی) همراه است. در سه شب اول، نزدیکان برای بازماندگان غذا میبرند. مراسم ختم قرآن تا چهل روز در روزهای جمعه ادامه مییابد و در چهلمین روز (چهلکشی) و سالگرد (سالکشی) مراسم جداگانه برگزار میشود. در اولین نوروز پس از فوت، بولانی ماشی و آب هفتمیوه توزیع میشود.[۱۳۶]
مکانهای تاریخی
بر اساس گزارشها، حدود ۵۸ اثر تاریخی در بلخ موجود است که بیشتر آنها در حال فروپاشی است.[۱۳۷]
زیارت سخی
زیارت سخی یا مسجد کبود در مزارشریف، مهمترین بنای دینی-تاریخی افغانستان و مرقدی منسوب به امام علی است که سالانه میزبان هزاران زائر از داخل و خارج کشور است. بر اساس منابع تاریخی، این قبر در دوران سلطان سنجر سلجوقی (۵۱۱–۵۵۲ق) کشف شد و بنایی بر آن ساخته شد. این بنا در حملهٔ مغول (۶۱۷ق) ویران شد، اما در دورهٔ سلطان حسین بایقرا (۸۶۱–۹۱۱ق) با معماری تیموری بازسازی شد.[۱۳۸] زیارت سخی، کانون برگزاری آیینهایی چون شمعافروزی در شب برات، برافراشتن علم در نوروز و میلهٔ گل سرخ است و بسیاری از عالمان و شخصیتهای تاریخی در جوار آن دفن شدهاند.[۱۳۹] امروزه، مسجد کبود نهتنها زیارتگاه، بلکه نماد وحدت و هویت فرهنگی شمال افغانستان است و با معماری باشکوه و گنبد فیروزهای، یکی از زیباترین بناهای تاریخی کشور بهشمار میرود.[۱۴۰]
در مورد انتساب قبر به امام علی، اختلاف نظر وجود دارد. برخی منابع کشف آن را با خوابهای پیدرپی اهالی بلخ و یافتن کتیبهای با عبارت «هذا ولیالله، علی اسدالله، اخ رسولالله» روایت کردهاند، اما مورخانی مانند علی بن ابیبکر هروی این انتساب را رد کردهاند.[۱۴۱] سید بن طاووس با استناد به روایات متعدد، مدفن امام علی را شهر نجف دانسته[۱۴۲] و سید شهابالدین مرعشی نجفی معتقد است این مزار احتمالاً متعلق به شخصی علوی به نام علی بن ابیطالب بلخی (از نوادگان امام سجاد) بوده که به اشتباه به امام اول شیعیان نسبت داده شده است.[۱۴۳]
معبد نوبهار
معبد نوبهار در ولایت بلخ، یکی از کهنترین و باشکوهترین پرستشگاههای ایرانِ فرهنگی است که در طول تاریخ، کارکردی چندلایه داشته: از آتشکدهٔ زرتشتی و نیایشگاه بودایی تا مسجد جامع در دوران اسلامی. این بنا نهتنها کانون مذهبی، بلکه نماد تمدن، رقابت فرهنگی با خانهٔ کعبه و عامل انسجام اجتماعی در منطقه بوده است. نوبهار در سانسکریت از «نه وه وی هه» بهمعنی «معبد جدید» گرفته شده است.[۱۴۴] یاقوت حموی نامگذاری آن را به آذینبندی با گلهای تازهٔ بهاری مرتبط دانسته است.[۱۴۵] این بنای باستانی، میان مردم به آتشکدهٔ نوبهار بلخ نیز شهرت دارد.[۱۴۶]
برخی، تاریخ بنای آن را به دورهٔ کیانیان نسبت میدهند[۱۴۷] و برخی آن را از آتشکدههای بزرگ ساسانی میدانند؛[۱۴۸] اما پژوهشهای نوین آن را معبدی بودایی معرفی میکنند[۱۴۹] که بعدها به مسجد تبدیل شد.[۱۵۰] معبد نوبهار در حملهٔ مغول آسیب دید و امروزه تنها بخشی از آن در محلهٔ نوبهار بلخ باقی است.[۱۵۱] در دورهٔ بودایی، طول و عرض آن به اندازهٔ صد ذراع و ارتفاعی بیش از صد ذراع داشت. گنبدی بزرگ به نام «استن» و رواقی دایرهای با ۳۶۰ اتاق برای خادمان، و پرچمهای ابریشمی بر فراز آن، از ویژگیهای آن بود.[۱۵۲][۱۵۳]
ابنخلکان، معبد نوبهار را برای ترکان و ایرانیان همپایهٔ کعبه برای عربها دانسته است.[۱۵۴] مسعودی و زکریای قزوینی از آن بهعنوان بزرگترین بتخانه و تقلیدی از کعبه یاد کردهاند و دقیقی از هجوم زائران از هند، چین و ترکستان به آن سخن گفته است؛[۱۵۵][۱۵۶] حتی پادشاهان هند، چین و کابل برای زیارت و تعظیم آن به بلخ میرفتند.[۱۵۷] در دوران زرتشتی از آتشکدههای بزرگ و مورد احترام پادشاهان ساسانی بود[۱۵۸][۱۵۹] و در دوران بودایی، معبدی پررونق با هدایای ارزشمند از هند و چین بود که املاک گستردهای در تخارستان داشت.[۱۶۰][۱۶۱] این بنا از منظر باستانشناسان اروپایی، آمریکایی و ایرانی دریچهای به فرهنگ و تمدن ادوار مختلف محسوب میشود.[۱۶۲][۱۶۳] در روزگار معاصر نیز گردشگران داخلی و خارجی از آن دیدن میکنند.[۱۶۴]
آقکپرک
آقکُپرُک (بهمعنای «پل سفید» در زبان ازبکی) مجموعهای از چهار پایگاه باستانی در امتداد رود بلخاب است.[۱۶۵] این منطقه در ۱۳ کیلومتری جنوبغربی ولسوالی کشنده و ۷۷ کیلومتری جنوب مزارشریف واقع شده و جادهٔ بامیان به شمال کشور از کنار آن میگذرد.[۱۶۶] بین سالهای ۱۹۶۲ تا ۱۹۶۵م، هزاران قطعهٔ تاریخی شامل آیینهٔ برنجی، انگشتر، دستبند، نگین لاجوردین، تیغ، تبر، سرتیر و سفال متعلق به ۲۰ هزار سال پیش از میلاد در این منطقه کشف شد.[۱۶۷] ابزارهای بهدستآمده چنان ماهرانه ساخته شدهاند که باستانشناسان سازندگان آنها را «میکلآنجلوهای دورهٔ پارینهسنگی فوقانی» نامیدهاند. تصویر تراشیدهشدهٔ چهرهٔ انسان بر روی سنگی کوچک، از نخستین حکاکیهای چهرهٔ انسان است که بر جای مانده است.[۱۶۸][۱۶۹]
بر اساس اوستا، «ایریاناوئجه» (مسکن اولیه آریانها) نخستین سرزمین آفریدهشدهٔ اهورا مزدا است که در کنار رود «وَنگُوهیدائیتِیا» (بلخاب) قرار داشته است. بسیاری از شرقشناسان این منطقه را با شمال هندوکش (بلخ) تطبیق دادهاند. این رود در دورهٔ آخرالزمانی نیز نقش دارد و در ظهور منجی زرتشتی، آبهای آن به بلندی اسب جاری میشود.[۱۷۰][۱۷۱][۱۷۲] در منابع ودایی نیز از این منطقه یاد شده است. اسامی مناطق بلخ که به صورت «بلهیکا» آمده است نشان میدهد سرودهای اولیه «ریگودا» در این منطقه سروده شده و مدتها بهصورت شفاهی بین مردم نقل میشده تا بعدها در آثار بزرگی چون «ریگوید» ثبت شود. سرزمین بلخ، رود خروشان بلخاب، کوههای سبز و جلگههای غنی منطقه، در یاد ریشیهای «دراویدی» ماندگار شده است.[۱۷۳]
دانش کشت گندم و حبوبات از منطقهٔ بلخ به مندیگگ منتقل شده است.[۱۷۴] لعل و زمرد بدخشان از طریق بلخ به مصر حمل میشده و بهعنوان سنگ جادویی استفاده میشده است.[۱۷۵] ساکنان آقکپرک از حوزهٔ آکسوس (باختر) با مهاجرت به بینالنهرین، کشاورزی را به آنجا منتقل کردند و زمینهٔ شکلگیری تمدن سومری را فراهم آوردند.[۱۷۶] لاجورد بدخشان از طریق جادهٔ ابریشم به بینالنهرین و مصر منتقل میشده است.[۱۷۷]
در حفاریهای آقکپرک چهار پایگاه باستانشناسی بهترتیب زیر مشخص شده است:
- آقکپرک ۱ (غار اسب): پناهگاهی صخرهای از دوران کوشانیان و ساسانیان با آثار فرسکو بودایی و معماری ساده. بقایای گوسفند وحشی، غزال، روباه و پرندگان نشان از معیشت شکارگری دارد.[۱۷۸]
- آقکپرک ۲ (غار مار): ابزارهای بهدستآمده مربوط به عهد کهنسنگی اخیر و میانه است.[۱۷۹]
- آقکپرک ۳: پایگاهی روباز در کرانهٔ رود بلخاب، شامل دو دوره از عصر فراپارینهسنگی.[۱۸۰]
- آقکپرک ۴: یافتهها شامل ابزارهای سنگی پیشرفته، سردیس سنگی ابتدایی، بقایای گوسفند و بز اهلی، قطعات مس چکشخورده (عصر نوسنگی)، سفال، نیش پرتابهها و جواهرات ساده است.[۱۸۱][۱۸۲]
مسجد نهگنبد
مسجد تاریخی نهگنبد یا حج پیاده، در سه کیلومتری جنوب شهر بلخ، بنا به احتمال در فاصله سالهای ۱۰۷ تا ۱۷۹ق توسط خاندان برمکی ساخته شده است. باستانشناسان فرانسوی در کاوشهای سال ۱۳۹۵ش دریافتند که این مسجد بر روی بقایای نیایشگاه بودایی نوبهار بلخ احداث شده و حتی تکههای سفال متعلق به دورهٔ هخامنشی نیز در محوطه آن یافت شده است. این مسجد با ابعاد حدود ۲۰×۲۰ متر، دارای نه گنبد و ۱۶ ستون خشتی بود که امروزه بقایای اندکی از آن باقی مانده است. متخصصان معماری، سبک این بنا را تلفیقی از هنر ساسانی، بودایی و گندهارا میدانند. این مسجد بهدلیل مجاورت با آرامگاه قاضی یونس بن طاهر نصیری (متوفی ۴۱۱ قمری)، دانشمند برجسته عصر غزنوی، همواره مورد احترام مردم بوده است. اهالی منطقه در نوروز و مراسم مذهبی در این مکان جمع میشوند و به نذر و نیاز میپردازند. اعتقاد بر این است که زیارت این مکان ثواب حج را دارد، از همین رو به «حج پیاده» معروف شده است.
برخی دیگر از مکانهای تاریخی و باستانی بلخ در جدولهای زیر آمده است:
بناهای تاریخی شاخص
| نام بنا | دورهٔ تاریخی | موقعیت | توضیحات | منبع |
|---|---|---|---|---|
| بالاحصار بلخ | پیشدادیان، کیانیان، باکتریا (۵۵۰–۳۳۰ پ.م) | یک کیلومتری شمال باغ مرکزی بلخ | قلعهٔ باستانی با برج و باروی عظیم (ضخامت ۳٫۵ متر، ارتفاع ۸–۱۲ متر) و خندقی به عرض ۳۰–۵۰ متر. شامل آرامگاه منسوب به شیث پیامبر و مرقد احمد زمچی پهلوان. کاوشهای فرانسوی (۱۳۰۲–۱۳۸۵ش) آثار ارزشمندی از دورههای مختلف کشف کردهاند. | [۱۸۳] |
| منار زادیان | دورهٔ سلجوقی | بلخ | منارهای با ارتفاع ۱۷۷۴ سانتیمتر و ۶۴ پله، دارای کتیبهٔ ثلث برجسته و تزیینات گچبری ظریف. | |
| مزار باباروشنی | قرن پنجم هجری (پیش از مغول) | شمال شرقی بالاحصار | بقعهٔ گنبددار تکاتاقه، از بناهای منحصربهفرد دورهٔ اسلامی پیش از مغول. | [۱۸۴] |
| مزار میر روزهدار | دورهٔ تیموری (احتمالاً ناتمام) | سه کیلومتری شرق بلخ | بقعهای با اتاق مقبرهٔ هشتضلعی و طاقچههای قوسدار، احتمالاً بهدلیل ناآرامیهای سیاسی ناتمام مانده است. | [۱۸۵] |
| آرامگاه خواجه ابونصر پارسا | ۸۶۷ق (دورهٔ تیموری) | مرکز شهر بلخ | مسجد-آرامگاهی با پیشطاق بلند، دو مناره و گنبد شیاردار پوشیده از کاشیهای آبی نقرهای. نور فضای داخلی از ۱۶ منفذ مشبک در ساقهٔ گنبد تأمین میشود. یکی از برجستهترین نمونههای معماری تیموری. | [۱۸۶] |
| مدرسه سیدسبحانقلیخان | اواخر قرن ۱۱ هجری (دورهٔ هشترخانیان) | روبروی مسجد ابونصر پارسا | تنها ورودی کاشیکاریشدهٔ ایوان آن پابرجاست و نشاندهندهٔ آخرین دورهٔ آبادانی بلخ است. | [۱۸۷] |
| برج عیاران | دورهٔ کوشانیان (قرن ۱ میلادی) | نزدیکی دروازهٔ نوبهار | بنای هشتضلعی با دو دیوار تو در تو و هشت راهرو، با گنبدی حکاکیشده. نماد فرهنگ جوانمردی و عدالتخواهی در خراسان بزرگ. مرمتهای دورهٔ تیموری و بازسازی گنبد میانی در ۱۳۸۵ش انجام شده است. | [۱۸۸] |
| قصر جهاننما | قرن ۱۳ خورشیدی (دورهٔ عالمگیر دوم) | کوه هندکی، بلخ | مجموعهٔ ۷۰ جریبی با باغهای دوگانه (۳۰ هکتار)، گنبدها، برجهای دیدبانی و حوضهای بزرگ. امروزه موزهای با ۷۰ اثر تاریخی از دورههای مختلف است. | [۱۸۹] |
| قلعه هندوان | پیش از اسلام (لهراسپ، ۱۰۰۰–۱۵۰۰ پ.م) | ۳ کیلومتری شمال جادهٔ مزارشریف-شبرغان | قلعهای با دیوارهای خشتی (۳۸×۳۸×۹ سانتیمتر). در قرن ۲ هجری توسط ابومسلم خراسانی و در ۷۶۴ق توسط امیر حسین مرمت شد و در ۷۷۱ق به دستور تیمور ویران گردید. امروزه بهصورت چهار تپهٔ خاکی باقی مانده است. | [۱۹۰] |
| بازار سرپوشیده خلم | ۱۵۹۹–۱۷۸۵م (دورهٔ تیموریان و اشترخانیان) | ۶۰ کیلومتری جنوب مزارشریف | بازاری با طرح دایرهای متحدالمرکز، گنبد مرکزی مجلل با تزئینات دوره تیموری و سیستم تهویه طبیعی. امروزه حدود ۹۰٪ تخریب شده است. | [۱۹۱] |
| خانقاه مولانا | بازسازی در قرن ۱۰ هجری | بلخ | محل اقامت جلالالدین محمد بلخی (مولوی) در کودکی، بخشی از مجموعهٔ معماری مکتب خاندان حسینی. | [۱۹۲] |
مناطق باستانی[۱۹۳]
| نام محوطه | دورهٔ تاریخی | موقعیت | توضیحات |
|---|---|---|---|
| سفیدپل | پارینهسنگی (حدود ۴۰ هزار سال پیش) | ۲۰ کیلومتری جنوبغرب مزارشریف | سه پناهگاه سنگی با ابزارهای سنگی، استخوانی و فلزی، نشاندهندهٔ سکونت طولانیمدت. |
| تپه نیچکه | ۷۰۰۰–۹۰۰۰ سال پیش (عصر سنگ) | شهرستان دولتآباد | تیغههای کارد سنگی، محل انبار مواد غذایی شکارچیان. |
| غار مار | عصر سنگ (۵۰۰۰۰ سال پیش) | جنوب مزارشریف | ابزارهای سنگی و سفالی، قدیمیترین تاریخ ثبتشده برای آثار مفرغی (۵۴۸۷–۵۲۶۱ ق.م). |
| تاجیکایلتن | عصر سنگ | دامنهٔ البرزکوه | آثار سنگی و سفالی، پتانسیل بالا برای مطالعات باستانشناسی و گردشگری تاریخی. |
| مغارههای طالکمر | عصر سنگ | البرزکوه | دو غار باستانی با عمق ۲۰۰ و ۱٫۵ متر، ابزارهای سنگی. |
| ساحات شمال بلخ | عصر سنگ تا آهن | شمال بلخ | شامل نیایشگاههای مدور، کاخهای چهارگوش و کارگاههای ذوب مفرغ، نشاندهندهٔ توسعه شهری پیشرفته. |
| آقچپر و کملی | عصر مفرغ و آهن | بلخ | سفالهای متعلق به عصر مفرغ و آهن، نشاندهندهٔ ارتباطات فرهنگی گسترده. |
| کافر قلعه دولتآباد | دورهٔ کوشانی و اسلامی | دولتآباد | قلعه، دیوارهای دفاعی و آرامگاه، ابزارهای نوسنگی (۸۰۰۰–۱۰۰۰۰ سال پیش). |
| جمشیدشهر (شهر کاووس) | هخامنشی | البرزکوه | شهر هخامنشی با دیوار دفاعی ۷٫۵ کیلومتری و قدیمیترین آتشکدهٔ زرتشتی منطقه. ارتباط احتمالی با شهرهای اسطورهای «وارا» و «کاووسکرد». |
| سیاگرد | کیانیان (پیش از ۱۵۰۰ ق.م) | بلخ | بقایای قلعه و خانههای خشتی، احتمالاً همان شهر سیاوشکرد اساطیری. |
| شورتپه خلم | باستانی | خلم | شهر ۴۰۰ جریبی با معماری دوطبقه و سیستم آبرسانی کاریز، نشاندهندهٔ سطح بالای شهرنشینی. |
| بهارآب | پیشدادیان و کیانیان | بلخ | محوطهٔ تاریخی در میان باغات و زمینهای کشاورزی، کاوش را دشوار کرده است. |
| باباقره | تاریخی (جادهٔ ابریشم) | بلخ | شهر تاریخی با سیستم آبرسانی لولههای سفالی، بسیاری از آثار در جنگها تخریب شده است. |
| شاهتپه | باختریها (۱۵۰۰–۱۰۰۰ ق.م) | بلخ | تپهای به طول ۱ کیلومتر و ارتفاع ۱۴ متر، از مهمترین سایتهای منطقه. |
| ملآغان | دورهٔ کوشانی | بلخ | محوطهٔ مقدس با چشمههای طبیعی و معبد بودایی کشفشده در ۱۳۸۶ش. |
| دلبرجینتپه | یونانی-باختری (۲۵۰–۱۲۸ ق.م) | بلخ | شهر یونانی-باختری با کاخ شاهی ۱۵ هکتاری و معابد بودایی. نقاشیهای دیواری منحصربهفرد با سبک هندو-یونانی. |
| چهلستون | یونانی-باختری | بلخ | محوطهٔ یونانی-باختری با ستونهای سنگی منقوش و تندیس گاو خوابیده. کاوشهای ۱۳۸۶ش اطلاعات ارزشمندی ارائه داد. |
| تاجیکان | کوشانی-ساسانی | بلخ | نیایشگاه با معماری گنبدی خشتی، کشف زیرستون سنگی منقوش در ۱۳۸۵ش. |
| کافرقلعه چهارکنت | نوسنگی و دورههای بعد | چهارکنت | قلعهٔ دفاعی با دو غار نوسنگی و ظروف سفالی لعابدار (۱۳۸۹ش). |
| تپه زرگران | اشکانیان و یونانی-باختری | بلخ | اولین بار در ۱۳۰۱ش توسط باستانشناسان فرانسوی کاوش شد، نقش مهمی در مطالعه هنر گندهارا دارد. |
| قزلآباد | دورهٔ کوشانیان | نزدیکی فرودگاه مزارشریف | تپهٔ تاریخی با موقعیت استراتژیک در دوران باستان. |
| قلعه بربر دولتآباد | یفتلیان (سده ۵–۶ میلادی) | دولتآباد | قلعه با معماری گنبدی و خشتیهای بزرگ (۳۹×۲۰×۱۰ سانتیمتر)، نشانههایی از دورهٔ اسلامی در بخشهای بالایی. |
| ابدالگان | یفتلیان و ساسانیان (سده ۵–۷ میلادی) | بلخ | محوطهٔ کوهستانی، هنوز کاوش نظاممندی در آن انجام نشده است. |
بلخ در آثار پژوهشگران
بلخ به عنوان یکی از کانونهای تمدنی و فرهنگی خراسان بزرگ، همواره مورد توجه پژوهشگران بوده و آثار متعددی دربارهٔ ابعاد تاریخی، جغرافیایی، ادبی و فرهنگی آن منتشر شده است. از جمله این آثار میتوان به «جغرافیای تاریخی بلخ» (پژوهشگران افغان)، «تاریخ علمای بلخ» (رحمانی ولوی)، «جغرافیای تاریخی بلخ و جیحون و مضافات بلخ» (الهامه مفتاح)، «تاریخ ادبیات بلخ» و «جاذبههای گردشگری بلخ» (هر دو از صالح محمد خلیق) اشاره کرد. همچنین آثاری چون «بلخ در گذر زمانهها» (سلطانمحمد انصاری)، «فقهای بلخ» و «مفاخر بلخ» (محمدحنیف بلخی)، «ساحههای باستانی و بناهای تاریخی بلخ» و «والیان بلخ در نخستین سده پس از بازستانی استقلال افغانستان» (صالح محمد خلیق) و «جغرافیای تاریخی بلخ» (محمدامین زواری) بر غنای مطالعات بلخشناسی افزودهاند. در حوزه ادبیات نیز کتابهایی چون «بلخ در تاریخ و ادب پارسی» (ابوطالب میرعابدینی)، «فضائل بلخ» (عبدالله صفیالدین بلخی)، پژوهشهای آزرمیدخت مشایخ فریدنی و بوری احمدویچ احمدوف و نیز «مشایخ بلخ من الحنفیه و ما انفردوا به من المسائل الفقهیه» (محمد محروس مدرس)، هر یک بر اهمیت این شهر تاریخی در حوزههای مختلف علمی و فرهنگی تأکید دارند.[۱۹۴]
بلخ در شعر و موسیقی
بلخ و مناطق مختلف آن در آثار شاعران آمده است. وطواط بلخی، بلخ را روضهٔ ارم توصیف کرده است:[۱۹۵]
| فدای بلخ دل من، که روضهٔ ارمست | حریم او بامان همچو بیضهٔ حرمست | |
| همه سعادت بلخ و همه سلامت او | که بیضهٔ حرمست و چو روضهٔ ارمست | |
| نه بحر و چرخ و لیکن چو بحر و چرخ مقیم | پر از جواهر مجد و کواکب حرمست |
آهنگ بیا که بریم به مزار ملا ممدجان از معروفترین آثار موسیقی سنتی افغانستان است که در آن مزارشریف، مرکز ولایت بلخ، نقش محوری دارد:[۱۹۶]
| بیا که بریم به مزار ملا ممدجان | سیل گل لالهزار وا وا دلبر جان | |
| برو با یار بگو یار تو آمد | گل نرگس خریدار تو آمد | |
| برو با یار بگو چشم تو روشن | همان یار وفادار تو آمد | |
| بیا که بریم به مزار ملا ممدجان | سیل گل لالهزار وا وا دلبر جان | |
| بیا ای یار که مجنون تو هستم | خراب لعل میگون تو هستم | |
| نمیبوسم لب پیمانهٔ مَی | پرِیشان و جگرخون تو هستم | |
| بیا که بریم به مزار ملا ممدجان | سیل گل لالهزار وا وا دلبر جان |
مشاهیر
بلخ بهعنوان یکی از مهمترین مراکز علمی جهان اسلام، شاهد ظهور چهرههای برجستهای بوده که هر یک سهم قابل توجهی در پیشبرد دانشهای مختلف داشتهاند. برخی از محققان شرح حال حدود ۱۷۰۰ تن از مشاهیر بلخ اعم از علما، فقها، محدثان، فلاسفه، حکما، شعرا، عرفا، قضات، حکام، وعاظ، محققان، سران لشکر و صاحبان اثر را نوشتهاند.[۱۹۷] برخی از این مشاهیر در ذیل آمده است:
| نام | دوره | حوزهٔ تخصصی | توضیحات |
|---|---|---|---|
| زرتشت (زردشت) | ایران باستان | پیامبر و مصلح دینی | بنیانگذار آیین زرتشتی و سرایندهٔ گاتها. در بلخ ظهور کرد و با حمایت گشتاسپ شاه، آیین خود را گسترش داد. بر اصول «پندار نیک، گفتار نیک، کردار نیک» تأکید داشت. |
| پوروچیستا | ایران باستان | چهرهٔ دینی و فرهنگی | دختر زرتشت و همسر جاماسپ حکیم. نماد خردورزی زنانه در ایران باستان که در گسترش آیین مزدیسنا نقش داشت. |
| جاماسپ | ایران باستان | فیلسوف، ستارهشناس | وزیر دانشمند گشتاسپ شاه و داماد زرتشت. نویسندهٔ «جاماسپنامه» و نماد حکمت باستانی در متون فلسفی اسلامی. |
| ابوزید بلخی | سدههای ۳ و ۴ هجری | جغرافیدان، ریاضیدان، فیلسوف | شاگرد کندی و استاد رازی. از پیشگامان هماهنگی فلسفه و شریعت. به «جاحظ خراسان» مشهور بود. |
| ابومعشر بلخی | سدهٔ ۲ هجری | منجم (اخترشناس) | «استاد کل اخترشناسی» در دربار عباسیان. نویسندهٔ «زیج الکبیر» که پایهگذار نجوم علمی در تمدن اسلامی شد. |
| شهید بلخی | سدههای ۳ و ۴ هجری | شاعر، متکلم، فیلسوف | پیشگام ادبیات فلسفی فارسی. همعصر رودکی و استاد حکمت. مناظرات علمی با رازی داشت. |
| رابعه بلخی | سدهٔ ۴ هجری | شاعر | نخستین شاعر زن فارسیزبان و از پیشگامان شعر عرفانی. دختر کعب قزداری، حاکم بلخ. آرامگاهش در بلخ زیارتگاه است. |
| ابوشکور بلخی | سدهٔ ۴ هجری | شاعر حماسی | نخستین سرایندهٔ مثنوی در ادب فارسی. اثر مشهورش «آفریننامه» الهامبخش فردوسی در شاهنامه بود. |
| ابوالمؤید بلخی | سدهٔ ۴ هجری | شاعر و ادیب | پیشگام داستانسرایی منظوم. نخستین سرایندهٔ داستان یوسف و زلیخا به زبان فارسی. |
| ابوعلی سینا | سدهٔ ۴ هجری | پزشک، فیلسوف، دانشمند | «شیخالرئیس» و «پورسینا». نویسندهٔ «قانون در طب» و «شفا». از نوابغ جهان اسلام با حدود ۲۵۰ اثر علمی. |
| ناصر خسرو | سدهٔ ۵ هجری | شاعر، فیلسوف، جهانگرد | مبلغ مذهب اسماعیلی و «حجت خراسان». نویسندهٔ قدیمیترین سفرنامهٔ فارسی و از پایهگذاران ادبیات تعلیمی. |
| انوری بلخی | سدهٔ ۶ هجری | شاعر، فیلسوف، منجم | از بزرگترین قصیدهسرایان ادب فارسی. در دربار سلطان سنجر سلجوقی به «حجتالحق» ملقب شد. آرامگاهش در نوبهار بلخ است. |
| رشیدالدین وطواط بلخی | سدهٔ ۶ هجری | ادیب، شاعر، زبانشناس | منشی و وزیر خوارزمشاهیان. از پیشگامان نثر فنی فارسی و نویسندهٔ «حدائق السحر فی دقائق الشعر». |
| مولانا جلالالدین محمد بلخی | سدهٔ ۷ هجری | عارف، شاعر، اندیشمند | بنیانگذار طریقت مولویه. خالق «مثنوی معنوی» و «دیوان شمس». نماد گفتگوی ادیان و فرهنگها. آرامگاهش در قونیه «کعبه عاشقان» است. |
| ابنخلکان برمکی | سدهٔ ۷ هجری | مورخ، قاضی، ادیب | از نوادگان خاندان برمکیان بلخ. مؤلف «وفیات الاعیان» (شرح حال ۸۴۶ شخصیت برجستهٔ جهان اسلام). |
| امیر خسرو بلخی | سدههای ۷ و ۸ هجری | شاعر، موسیقیدان، ادیب | «طوطی هند» و «سعدی هند». خالق «خمسه» و بنیانگذار سبک قووالی. آرامگاهش در دهلی زیارتگاه فرهنگی است. |
| میرخواند بلخی | سدهٔ ۹ هجری | مورخ | مؤلف اثر عظیم «روضةالصفا» در هفت جلد. تاریخ جامعی از آفرینش تا دوران تیموریان. آرامگاهش در گورستان سلطان احمد خضرویه بلخ است. |
| محمدشاه واصف باختری | معاصر | شاعر، پژوهشگر، مترجم | پیشگام شعر نو در افغانستان. از بنیانگذاران کانون دوستداران مولانا. آثارش آمیزهای از سنت و نوآوری.[۱۹۸] |
| عبدالعلی مزاری | معاصر | رهبر انقلابی، مصلح اجتماعی | بنیانگذار جنبش عدالتخواهی هزارهها و معمار وحدت شیعیان. بر «عدالت اجتماعی، وحدت ملی و مقاومت در برابر ظلم» تأکید داشت.[۱۹۹] |
پانویس
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۵، ج۵، ص۲۵۶.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۹۰–۵۹۹.
- ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ۱۳۸۶، ص۱۷–۱۹.
- ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ۱۸۶ش، ج۱، ص۱۸.
- ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ۱۸۶ش، ج۱َ، ص۱۸.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۵، ج۵، ص۲۵۶.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۶۴۳.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۸۳.
- ↑ پیرنیا و دیگران، تاریخ ایران قبل از اسلام و پس از اسلام، ۱۳۸۹ش، ص۸۵–۹۲.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۸۶–۸۹.
- ↑ کهزاد، تاریخ افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص۴۲۶–۴۵۷.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۹۰–۹۱.
- ↑ حبیبی، تاریخ افغانستان بعد از اسلام در دو قرن اول هجری، ۱۳۵۴ش، ج۱، ص۱۸۱.
- ↑ زوّاری، جغرافیای تاریخی بلخ، ۱۳۸۸ش، ص۴۹–۵۱.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۹۰–۹۱.
- ↑ خلیق، تاریخ ادبیات بلخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۲۴–۱۲۵.
- ↑ غبار، افغانستان در مسیر تاریخ، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۳1-۱۳۶.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۱۰۰–۱۰۱.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۹۹–۱۰۸.
- ↑ ابنبطوطه، رحلة ابنبطوطه، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۴۶۳.
- ↑ یعقوبی، البلدان، ۱۴۲۲ق، ص۱۱۶.
- ↑ نقابی و بهرامیان، «تبارشناسی فرهنگشهری بلخ با تمرکز بر نقش آیینها و ادیان (زرتشتی، بودایی و اسلام)»، ۱۴۰۲ش، ص۷۵–۷۹.
- ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ۱۳۸۶، ص۱۹–۲۰.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۱۴۰–۱۴۸.
- ↑ نقابی و بهرامیان، «تبارشناسی فرهنگشهری بلخ با تمرکز بر نقش آیینها و ادیان (زرتشتی، بودایی و اسلام)»، ۱۴۰۲ش، ص۷۵–۷۹.
- ↑ نقابی و بهرامیان، «تبارشناسی فرهنگشهری بلخ با تمرکز بر نقش آیینها و ادیان (زرتشتی، بودایی و اسلام)»، ۱۴۰۲ش، ص۷۵–۷۹.
- ↑ نقابی و بهرامیان، «تبارشناسی فرهنگشهری بلخ با تمرکز بر نقش آیینها و ادیان (زرتشتی، بودایی و اسلام)»، ۱۴۰۲ش، ص۷۵–۷۹.
- ↑ سوسه، الشریف الادریسی فی الجفر الجغرافیا العربی، 1974م، ج۱، ص۱۵۴.
- ↑ «رویکرد پیشگیرانه ابوزید بلخی به حوزه سلامت روان (در کتاب مصالح الابدان و الانفس)»، 1394ش، ص22.
- ↑ حموی، معجم الادباء، 1414م، ج۳، ص۸۰.
- ↑ نقابی و بهرامیان، «تبارشناسی فرهنگشهری بلخ با تمرکز بر نقش آیینها و ادیان (زرتشتی، بودایی و اسلام)»، ۱۴۰۲ش، ص۷۵–۷۹.
- ↑ «رویکرد پیشگیرانه ابوزید بلخی به حوزه سلامت روان (در کتاب مصالح الابدان و الانفس)»، 1394ش، ص28.
- ↑ حسینزاده شانهچی و کمالی سرپلی، «جستاری در نقش شیعیان بلخ در فرهنگ و تمدن اسلامی - تا پیش از یورش مغولان-»، ۱۳۹۰ش، ص۱۹۴–۱۹۵.
- ↑ موحد، «ابوزید بلخی»، وبسایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «ابراهیم ادهم؛ عارف و زاهد قرن دوم هجری قمری»، خبرگزاری مهر.
- ↑ محمدی، «ادهم، اسطورهای فرای مرزها»، وبسایت تبیان.
- ↑ مجتبایی و جعفری (قنواتی)، «ابراهیم ادهم»، وبسایت مرکزدائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ مهدی، «نقش کلیدی در نشر معارف شیعه در خراسان بزرگ»، ۱۳۹۱ش، ص۱۸۴–۱۸۶.
- ↑ حسینزاده شانهچی و کمالی سرپلی، «جستاری در نقش شیعیان بلخ در فرهنگ و تمدن اسلامی - تا پیش از یورش مغولان-»، ۱۳۹۰ش، ص۱۹۵–۱۹۹.
- ↑ مرادی، «درآمدی بر شکستِ عقلانیتِ بلخی»، وبسایت زیتون.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۱۱۰.
- ↑ ابنفقیه همدانی، ترجمهٔ مختصر البلدان، ۱۳۴۷ش، ص۶۴–۶۷.
- ↑ «معرفی ولایت بلخ»، وبسایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۱.
- ↑ عفیف، آوازهای خاکستری (مجموعة شعر)، ۱۳۸۳ش، ص۳۷؛ تهماسبی خراسانی، گاهان (مجموعة شعر)، ۱۳۹۳ش، ص۱۴.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۲.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۲.
- ↑ «سفر به تنگه شادیان؛ دهلیز ارتباطی بین بلخ و ولسوالی چهارکنت»، وبسایت آی فیلم ۲.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۲.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۴.
- ↑ «تاشقرغان تنگه ای اسرارآمیز در دل کوههای هندوکش + تصاویر»، وبسایت آی فیلم ۲.
- ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ۱۳۸۶، ص۴۸–۴۹.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۲۵۶.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۲۵۷–۲۵۸.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۹.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۹–۲۵۰.
- ↑ «بلخ»، دانشنامه جهان اسلام.
- ↑ «نفوس ولایت بلخ یک میلیون و 543 هزار و 464 تن برآورد شد»، خبرگزاری آوا.
- ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ۱۳۸۶ش، ص۵۸.
- ↑ «معرفی ولایت بلخ»، وبسایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان.
- ↑ عظیمی و احمدی، شناسنامة مختصر ادارات محلّی افغانستان، ۱۳۹۷ش، ص۲۵.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۱۱۱–۱۱۵.
- ↑ «درباره افغانستان»، وبسایت سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران در مزار شریف.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۱۱۵–۱۳۵.
- ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ۱۸۶ش، ج۱َ، ص۱۸.
- ↑ «افزایش ۵۰ درصدی در کشت زعفران در بلخ»، وبسایت طلوع نیوز.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۶۴۳.
- ↑ «فارمهای گاوداری بلخ روزانه ۳۰هزار لیتر شیر تولید میکند»، وبسایت روزنامۀ ۸ صبح.
- ↑ «گُسترش فارمهای ماهیپروری در بلخ»، وبسایت طلوع نیوز.
- ↑ «افتتاح کارخانه پرورش مرغ در بلخ»، خبرگزاری آوا.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۵، ج۵، ص۲۵۶.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۹۰–۵۹۹.
- ↑ عاطف و قرار، فرهنگ صنف دهم، بیجا، وزارت معارف افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۶۷–۷۳.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۶۰۳.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۶۰۳–۶۰۷.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۶۰۸–۶۰۱۱.
- ↑ «ظواهر معدنی ولایت بلخ»، وبسایت وزارت معادن و پطرولیم.
- ↑ معرفی ولایت بلخ»، وبسایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان.
- ↑ «شاهراه کابل- مزار شریف بازگشایی شد»، خبرگزاری آوا.
- ↑ «جاده مزارشریف- دره صوف ترمیم میشود»، خبرگزاری شفقنا.
- ↑ «آغاز به کار بازسازی جاده شبرغان _ مزارشریف»، خبرگزاری اطلس.
- ↑ «فاز اول و دوم شاهراه مزار– کندز به بهرهبرداری رسید»، خبرگزاری دید.
- ↑ «حمل و نقل در افغانستان»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان.
- ↑ «معرفی مسیرهای ارتباطی راهآهن افغانستان»، وبسایت ایراف.
- ↑ «افزایش درآمد اداره راهآهن بلخ در یک سال پسین»، وبسایت طلوعنیوز.
- ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ۱۳۸۶، ص۱۷–۱۹.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۲۲۳–۲۲۷.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۲۲۰.
- ↑ «شفاخانه ۳۲۰ بستر«مادر و کودک» در بلخ تهدابگذاری شد»، خبرگزاری دید.
- ↑ «شهروندان بلخ به خدمات صحی دسترسی کامل دارند»، خبرگزاری آوا.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۴۹۸–۵۱۱.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۱۲.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۲۲.
- ↑ «مسولین رسانهها در بلخ وضعیت مطبوعات در کشور را بررسی کردند»، وبسایت افغانستان.رو.
- ↑ «فرهنگ کتابخوانی در بلخ ۸۰ درصد رشد داشته است»، خبرگزاری آوا؛ «وضعیت کتابخانهها در مزار شریف»، وبسایت روزنامه ۸صبح.
- ↑ «کتابخانه عامه رابعه بلخی در ولایت بلخ افتتاح شد»، خبرگزاری پیام آفتاب.
- ↑ «کتابخانه عمومی رابعه بلخی در مزار شریف افتتاح شد»، خبرگزاری شفقنا.
- ↑ «نگاهی به کار شاعری بانوان بلخ»، وبسایت روزنامۀ ۸ صبح.
- ↑ «نگاهی به کار شاعری بانوان بلخ»، وبسایت روزنامۀ ۸ صبح.
- ↑ «شکایت هنرمندان تئاتر و موسیقی ولایت بلخ از وضعیت بد اقتصادی»، وبسایت پارس تودی.
- ↑ حبیبی، تاریخ صنایع در افغانستان، ۱۳۸۲ش، ص۴۹–۵۳.
- ↑ حبیبی، تاریخ خط و نوشتههای کهن افغانستان، ۱۳۵۰ش، ۹۸–۹۹.
- ↑ حبیبی، تاریخ خط و نوشتههای کهن افغانستان، ۱۳۵۰ش، ۹۸–۹۹.
- ↑ حبیبی، تاریخ صنایع در افغانستان، ۱۳۸۲ش، ص۱۸–۱۹.
- ↑ ورزشکاران تیم والیبال بلخ تشویق مالی شدند»، خبرگزاری باختر.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۹۱–۵۹۲.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۹۱–۵۹۲.
- ↑ «چالشهای بنیادی معارف بلخ»، وبسایت طلوع نیوز.
- ↑ «بیش از 130 مکتب در ولایت بلخ بدون ساختمان کار میکند»، خبرگزاری افق.
- ↑ «بیش از 130 مکتب در ولایت بلخ بدون ساختمان کار میکند»، خبرگزاری افق.
- ↑ «برگزاری مسابقه رقابتی میان مدارس دینی ولایت بلخ/ حدود ۵۶۰ مدرسه دینی با بیش از ۱۰۰ هزار شاگرد در ولایت بلخ فعال است»، خبرگزاری آوا.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۴۹۱.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۴۹۲.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۴۹۱–۴۹۵.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۴۹۳–۴۹۸.
- ↑ «بزرگترین حوزه علمیه شیعی در شمال افغانستان/ روزانه ۱۰۰۰ نفر برای تحصیل در مجتمع عالی امام صادق(ع) رفت و آمد دارند»، خبرگزاری ابنا.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۷۹–۵۸۰.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۷۹–۵۸۰.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۸۲.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۴۰–۵۴۱.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۴۴.
- ↑ «میله گل سرخ؛ جشن نوروز مردمان مزار شریف»، خبرگزاری مهر.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۴۵ .
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۵۳.
- ↑ «میله گل سرخ؛ جشن نوروز مردمان مزار شریف»، خبرگزاری مهر.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۴۶.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۷۲.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۵۴.
- ↑ «تاریخ عزاداری امام حسین(ع) در بلخ باستان در گفتگو با عبدالقادر کمالی»، وبسایت افق اندیشه.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۷۵.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۷۵–۵۷۷.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۶۱۵.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۶۱۶–۶۲۱.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۶۲۱–۶۲۵.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۶۲۸.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۵۸۴–۵۸۵.
- ↑ «اماکن تاریخی بلخ»، وبسایت شبکه اطلاعرسانی افغانستان.
- ↑ گوگهدی، تاریخچه مزار شاه اولیاء، ۱۳۲۵ش، ص۳۵–۵۶.
- ↑ گوگهدی، تاریخچه مزار شاه اولیاء، ۱۳۲۵ش، ص۶۲.
- ↑ «مسجد کبود مزار شریف؛ جایگاه همدلی و وحدت مردم افغانستان»، وبسایت آی فیلم ۲.
- ↑ لاری، تاریخچه مزارشریف، ۱۳۴۹ش، ص۲۴–۲۹.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۵۳۰.
- ↑ مرعشی نجفی، فخری فی انساب الطالبین، ۱۴۰۹ق، پانویس در ص ۶۴.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ نوبهار.
- ↑ «آتشکدۀ نوبهار؛ مهمترین بنای تاریخی ولایت بلخ»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «آتشکدۀ نوبهار؛ مهمترین بنای تاریخی ولایت بلخ»، خبرگزاری فارس.
- ↑ فردوسی، شاهنامه، ج۴، 1369ش، ص۱۱۳۴.
- ↑ «آتشکدۀ نوبهار نمادِ از تمدن کهن»، وبسایت جام غور.
- ↑ حبیبی، «سهم برمکیان بلخی در پرورش علم و ثقافت»، 1344ش، ص243.
- ↑ فلاحتی موحد، «بودایی، آیین»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «آتشکدۀ نوبهار؛ مهمترین بنای تاریخی ولایت بلخ»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «آتشکدۀ نوبهار؛ مهمترین بنای تاریخی ولایت بلخ»، خبرگزاری فارس.
- ↑ فلاحتی موحد، «بودایی، آیین»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ ابنخلکان، وفیات الاعیان، بیتا، ج۶، ص۲۱۹.
- ↑ «آتشکدۀ نوبهار؛ مهمترین بنای تاریخی ولایت بلخ»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «آتشکدۀ نوبهار؛ مهمترین بنای تاریخی ولایت بلخ»، خبرگزاری فارس.
- ↑ فلاحتی موحد، «بودایی، آیین»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «مسجد ۹ گنبد بنایی تاریخی در افغانستان»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «آتشکدۀ نوبهار؛ مهمترین بنای تاریخی ولایت بلخ»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «آتشکدۀ نوبهار؛ مهمترین بنای تاریخی ولایت بلخ»، خبرگزاری فارس.
- ↑ ربانی، «برمکیان»، وبسایت حوزۀ نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت.
- ↑ «آتشکدۀ نوبهار نمادِ از تمدن کهن»، وبسایت جام غور.
- ↑ «مسجد ۹ گنبد بنایی تاریخی در افغانستان»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «مسجد ۹ گنبد بنایی تاریخی در افغانستان»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ هاشمی، «آقکپرک»، در دانشنامه هزاره، 1399ش، ج1، ص161.
- ↑ گروتس باخ، جغرافیای شهری در افغانستان، 1368ش، ص131؛ انجمن آریانا دائرة المعارف، قاموس جغرافیایی افغانستان، 1335، ج1، ص25.
- ↑ تالقانی، افغانستان ما قبل آریاییها، 1361ش، ص169؛ سیستانی، مجله آریانا، ص293.
- ↑ غبار، افغانستان در مسیر تاریخ، 1390ش، ج1، ص84؛ دلجو، تاریخ باستانی هزارهها، 1392ش، ص77 و 78.
- ↑ همسایه نزدیکتر از خویش (مقالاتی از دایرهٔ المعارف ایرانیکا)، 1387ش، ص173.
- ↑ فاضل کیانی و دیگران، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، 1393ش، ص639.
- ↑ پورداوود، یسنا، 1356ش، ج1، ص46 و 47.
- ↑ هزادی، بندهش هندی، 1368ش، ص187.
- ↑ باوری، باستانشناسی مدنیتهای اولیه (دوره آنتیک) افغانستان، 1387ش، ص25 و 26.
- ↑ دلجو، تاریخ باستانی هزارهها، 1392ش، ص81.
- ↑ دلجو، تاریخ باستانی هزارهها، 1392ش، ص73.
- ↑ دلجو، تاریخ باستانی هزارهها، 1392ش، ص73 و 81.
- ↑ کهزاد، تاریخ افغانستان، 1325ش، ج1، ص223.
- ↑ همسایه نزدیکتر از خویش (مقالاتی از دایرهٔ المعارف ایرانیکا)، 1387ش، ص173.
- ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1398ش، ج1، ص128.
- ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1398ش، ج1، ص128.
- ↑ بال، فهرست پایگاههای باستانشناسی افغانستان، 1982م، ج1، ص38.
- ↑ دلجو، تاریخ باستانی هزارهها، 1392ش، ص77 و 78.
- ↑ «بالاحصار بلخ (شهر اندرون)؛ از داشتههای تاریخی افغانستان»، وبسایت تلویزیون سحر.
- ↑ G A Pugachenkova (Pougatchenkova), "Little known monuments of the Balkh area"، ج۱، ص۳۱–۳۲، in Art and archaeology research papers, London June 1978, 31-40.
- ↑ A Mukhtarov, Pozdnesrednevekovy i § Balkh، ج۱، ص۷۵–۸۳، Dushanbe 1980.
- ↑ G A Pugachenkova (Pougatchenkova), "A l'tude des monuments timourides d'Afghanistan" Afghanistan، ۲۳/۳ (۱۹۷۰)، ۳۳–۳۷.
- ↑ K Fischer, Indische Baukunst islamischer Zeit، ج۱، ص۹۸–۱۱۲، Baden-Baden ۱۹۷۶، ۱۳۱؛ لوحهای یازدهم ـ هجدهم، K Fischer, Indische Baukunst islamischer Zeit, Baden-Baden 1976, 131.
- ↑ «درباره «عیاران برج هشت ضلعی بلخ بیشتر بدانید»، وبسایت آی فیلم ۲.
- ↑ «قصر جهاننما» مکان دیدنی و گردشگری در بلخ + تصاویر»، وبسایت آی فیلم ۲.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۳۰۱–۳۰۲.
- ↑ «بازار سرپوشیده خُلم؛ یادگار آخرین دوره تیموریان در افغانستان + تصاویر»، وبسایت آی فیلم ۲.
- ↑ گالینا، آ. پوکاچنکووا، شاهکارهای معماری آسیای میانه، ۱۳۸۷ش، ص۲۲۳.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۲۶۲–۲۹۱.
- ↑ «تاریخ علمای بلخ»، وبسایت کتابخانۀ دیجیتالی نور.
- ↑ بلخی، قصاید، غزل شمارهٔ ۳۹، وبسایت گنجور.
- ↑ عصمتی، «ترانه ملا ممدجان چگونه ساخته شد؟»، وبسایت شهرستان ادب.
- ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ۱۳۸۶ش، ص۷۲.
- ↑ خلیق، جاذبههای گردشگری بلخ، ۱۳۹۹ش، ص۴۰۷–۴۸۷.
- ↑ احمدی، «نگاهی به مبانی اصولی شهید مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.
منابع
- «آتشکدهٔ نوبهار؛ مهمترین بنای تاریخی ولایت بلخ»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آبان ۱۳۹۴ش.
- «آتشکدهٔ نوبهار نماد از تمدن کهن»، وبسایت جام غور، تاریخ درج مطلب: ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹م.
- «آغاز به کار بازسازی جاده شبرغان _ مزارشریف»، خبرگزاری اطلس، تاریخ درج مطلب: ۱۵ بهمن ۱۴۰۰ش.
- «ابراهیم ادهم؛ عارف و زاهد قرن دوم هجری قمری»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۸۹ش.
- ابناثیر، علی بن محمد، الکامل، بیروت، دار صادر، ۱۹۶۵م، ج۳، ص۳۳–۳۶.
- ابنبطوطه، شمسالدین، رحله ابن بطوطه، تهران، آگه، ۱۳۷۶ش.
- ابنخلکان، وفیات الاعیان، بیروت، بینا، بیتا.
- ابنفقیه همدانی، ابوبکر احمد بن محمّد بن اسحاق، ترجمهٔ مختصر البلدان، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۷ش.
- ابوالقاسم فردوسی، شاهنامهٔ فردوسی، تهران، ۱۳۶۹ش.
- احمدی، عابدین، «نگاهی به مبانی اصولی شهید مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۳۹۹ش.
- «افتتاح کارخانه پرورش مرغ در بلخ»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۳۹۷ش.
- «افزایش بی پیشینه محصولات زراعتی و مالداری طی سال روان در ولایت بلخ»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
- «افزایش درآمد اداره راهآهن بلخ در یک سال پسین»، وبسایت طلوعنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۴ حمل ۱۴۰۲ش.
- «افزایش ۵۰ درصدی در کشت زعفران در بلخ»، وبسایت طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۰ تیر ۱۳۹۲ش.
- «اماکن تاریخی بلخ»، وبسایت شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۴ش.
- انجمن آریانا دائرة المعارف، قاموس جغرافیایی افغانستان، کابل، انجمن آریانا دائرة المعارف، ۱۳۳۵ش.
- «بازار سرپوشیده خُلم؛ یادگار آخرین دوره تیموریان در افغانستان + تصاویر»، وبسایت آی فیلم ۲، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان ۱۳۹۹ش.
- «بالاحصار بلخ (شهر اندرون)؛ از داشتههای تاریخی افغانستان»، وبسایت تلویزیون سحر، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۴ش.
- بال، وارویک، فهرست پایگاههای باستانشناسی افغانستان، ۱۹۸۲م.
- باوری، رسول، باستانشناسی مدنیتهای اولیه (دوره آنتیک) افغانستان، کابل، امیری، ۱۳۸۷ش.
- بهزادی، رقیه، بندهش هندی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۸ش.
- پورداوود، ابراهیم، یسنا، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۶ش.
- تالقانی، نورالله، افغانستان ما قبل آریاییها، کابل، مطبعة دولتی، ۱۳۶۱ش.
- «برگزاری مسابقه رقابتی میان مدارس دینی ولایت بلخ/ حدود ۵۶۰ مدرسه دینی با بیش از ۱۰۰ هزار شاگرد در ولایت بلخ فعال است»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۴۰۲ش.
- «بزرگترین حوزه علمیه شیعی در شمال افغانستان/ روزانه ۱۰۰۰ نفر برای تحصیل در مجتمع عالی امام صادق (ع) رفت و آمد دارند»، خبرگزاری ابنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ فروردین ۱۴۰۴ش.
- بلخی، وطواط، قصاید، غزل شمارهٔ ۳۹، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۵ تیر ۱۴۰۴ش.
- بهار، محمدتقی، سبکشناسی، تهران، انتشارات مجید، ۱۳۳۷ش.
- «بیش از ۵۰۰ مدرسهٔ دینی در بلخ بدون جواز فعالیت دارد»، خبرگزاری نیوزین، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مهر ۱۳۹۹ش.
- «بیش از ۱۳۰ مکتب در ولایت بلخ بدون ساختمان کار میکند»، خبرگزاری افق، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردین ۱۳۹۴ش.
- «پوهنتونها و موسسات تحصیلات عالی خصوصی»، وبسایت ریاست تضمین کیفیت و اعتباردهی، تاریخ بازدید: ۲ دی ۱۴۰۱ش.
- پیرنیا و دیگران، تاریخ ایران قبل از اسلام و پس از اسلام، تهران، پارمیس، ۱۳۸۹ش.
- «تاریخ عزاداری امام حسین (ع) در بلخ باستان در گفتگو با عبدالقادر کمالی»، وبسایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۶ دی ۱۴۰۰ش.
- «تاریخ علمای بلخ»، وبسایت کتابخانهٔ دیجیتالی نور، تاریخ بازدید: ۱۵ تیر ۱۴۰۴ش.
- «تاشقرغان تنگهای اسرارآمیز در دل کوههای هندوکش + تصاویر»، وبسایت آی فیلم ۲، تاریخ بازدید: ۸ تیر ۱۴۰۴ش.
- «تبدیلشدن ولایت بلخ به قلب تپنده اقتصادی در افغانستان»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ میزان ۱۳۹۸ش.
- تهماسبی خراسانی، سیّد نورالله، گاهان (مجموعة شعر)، بلخ، انجمن ادبی هشتبهشت، ۱۳۹۳ش.
- «جاده بلخ-هرات؛ بدیلی برای سالنگ که هنوز ساخته نشده»، وبسایت بیبیسی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۶ش.
- «جاده مزارشریف- دره صوف ترمیم میشود»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۴۰۲ش.
- «چالشهای بنیادی معارف بلخ»، طلوع نیوز، تاریخ بارگذاری:۱۳ اردبهشت ۱۴۰۱ش.
- «حاجی پیاده اولین مسجد مسلمانان در افغانستان»، وبسایت سیستم معلوماتی و گردشگری افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آبان ۱۳۹۸ش.
- حبیبی، عبدالحی، تاریخ افغانستان بعد از اسلام در دوقرن اول هجری، کابل، انجمن تاریخ، ۱۳۵۴ش.
- حبیبی، عبدالحی، تاریخ خط و نوشتههای کهن افغانستان، کابل، نشر انجمن تاریخ افغانستان، ۱۳۵۰ش.
- حبیبی، عبدالحی، تاریخ صنایع افغانستان، بیجا، نشرمرکز تحقیقات علامه حبیبی، ۱۳۸۲ش.
- حبیبی، عبدالحی، «سهم برمکیان بلخی در پرورش علم و ثقافت»، مجلهٔ آریانا، شمارهٔ ۲۵۹، خرداد و تیر ۱۳۴۴ش.
- حسینزاده شانهچی، حسن و کمالی سرپلی، عبدالقادر، «جستاری در نقش شیعیان بلخ در فرهنگ و تمدن اسلامی - تا پیش از یورش مغولان-»، مجلهٔ سخن تاریخ، شمارهٔ ۱۳، ۱۳۹۰ش.
- «حمل و نقل در افغانستان»، وبسایت شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان، تاریخ بازدید: ۸ تیر ۱۴۰۴ش.
- خلیق، صالح محمد، تاریخ ادبیات بلخ، انجمن نویسندگان بلخ، ۱۳۸۷ش.
- خلیق، صالح محمد، جاذبههای گردشگری بلخ، کابل، شاهمحمد، ۱۳۹۹ش.
- «خوشبینی کشاورزان در بلخ از افزایش فراوردههای بادام در این ولایت»، طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۳۹۹ش.
- دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- «دربارهٔ افغانستان»، وبسایت سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران در مزار شریف، تاریخ بازدید: ۱۵ تیر ۱۴۰۴ش.
- «دربارهٔ عیاران برج هشت ضلعی بلخ بیشتر بدانید»، وبسایت آی فیلم ۲، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مرداد ۱۳۹۹ش.
- دلجو، عباس، تاریخ باستانی هزارهها، کابل، امیری، ۱۳۹۲ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
- ربانی، ابوالفضل، «برمکیان»، وبسایت حوزهٔ نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۳۹۲ش.
- رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۸۶ش.
- «رونق حرفه زنبورداری در بلخ»، وبسایت تلویزیون سحر، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردییبهشت ۱۴۰۲ش.
- «رونق صنعت تولید و رشد زنبور عسل در بلخ»، وبسایت شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
- رهیاب (بلخی)، سید حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجنماع)، کابل، صبح امید، ۱۳۹۸ش.
- زوّاری، محمّدامین، جغرافیای تاریخی بلخ، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۸۸ش.
- «سفر به تنگه شادیان؛ دهلیز ارتباطی بین بلخ و ولسوالی چهارکنت»، وبسایت آی فیلم ۲، تاریخ بازدید: ۸ تیر ۱۴۰۴ش.
- سولقانی، قربانعلی، نوروز در ایران و سرزمینهای دیگر. مجموعه مقالات همایش نوروز، پژوهشکده مردمشناسی سازمان میراث فرهنگی، ۱۳۷۹ش.
- «شاهراه حلقوی کشور تا دو سال دیگر تکمیل میشود»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مهر ۱۳۹۲ش.
- «شاهراه کابل- مزار شریف بازگشایی شد»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۳ش.
- «شفاخانه ۳۲۰ بستر مادر و کودک در بلخ تهدابگذاری شد»، خبرگزاری دید، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردین ۱۳۹۶ش.
- «شکایت هنرمندان تئاتر و موسیقی ولایت بلخ از وضعیت بد اقتصادی»، وبسایت پارس تودی، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۱ش.
- «شهروندان بلخ به خدمات صحی دسترسی کامل دارند»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ شهریور ۱۴۰۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ، بیروت، مؤسسة عزالدین، ۱۴۱۳ق.
- «ظواهر معدنی ولایت بلخ»، وبسایت وزارت معادن و پطرولیم، تاریخ بازدید: ۲ دی ۱۴۰۱ش.
- صدقی، محمّدعثمان، جغرافیای مختصر تاریخی شهرهای آریانا، کابل، امیری، ۱۳۸۵ش.
- صفا، ذبیحالله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، فردوس، ۱۳۳۹ش.
- عاطف، عبدالحمید و قرار، عبدالغفور، فرهنگ صنف دهم، بیجا، وزارت معارف افغانستان، ۱۳۹۲ش.
- عصمتی، موسی، «ترانهٔ ملا ممدجان چگونه ساخته شد؟»، وبسایت شهرستان ادب، تاریخ درج مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
- عظیمی، احمدناصر و احمدی، مجید، شناسنامة مختصر ادارات محلّی افغانستان، کابل، ادارهٔ ارگانهای محلّی، ۱۳۹۷ش.
- عفیف، اسدالله، آوازهای خاکستری (مجموعة شعر)، بلخ، انجمن نویسندگان بلخ، ۱۳۸۳ش.
- غبار، میر غلاممحمّد، افغانستان در مسیر تاریخ، کابل، میوند، ۱۳۸۷ش.
- «فارمهای گاوداری بلخ روزانه ۳۰هزار لیتر شیر تولید میکند»، وبسایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مرداد ۱۳۹۹ش.
- «فاز اول و دوم شاهراه مزار– کندز به بهرهبرداری رسید»، خبرگزاری دید، تاریخ درج مطلب: ۲۶ فروردین ۱۳۹۶ش.
- فاضل کیانی، محمد و دیگران، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، تهران، عرفان، ۱۳۹۳ش.
- «فرهنگ کتابخوانی در بلخ ۸۰ درصد رشد داشته است»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۳ش.
- فلاحتی موحد، مریم، «بودایی، آیین»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۳۹۹ش.
- ««قصر جهاننما» مکان دیدنی و گردشگری در بلخ + تصاویر»، وبسایت آی فیلم ۲، تاریخ بازدید: ۸ تیر ۱۴۰۴ش.
- «فعالیتها در بخش تولید صنایع دستی در ولایت بلخ نسبت به گذشته کاهش چشمگیری یافته است»، روزنامه هشت صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
- «کتلاک پوهنتونها و موئسسات تحصیلات عالی دولتی، وبسایت وزرات تحصیلات عالی افغانستان»، ۱۳۹۹ش.
- کتابخانه عامه رابعه بلخی در ولایت بلخ افتتاح شد»، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آبان ۱۳۹۵ش.
- «کتابخانه عمومی رابعه بلخی در مزار شریف افتتاح شد»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۳۹۵ش.
- کُهزاد، علیاحمد، تاریخ افغانستان، کابل، بنگاه انتشارات میوند، ۱۳۸۴ش.
- گالینا، آ. پوکاچنکووا، شاهکارهای معماری آسیای میانه، تهران، نشرفرهنگستان هنر، ۱۳۸۷ش، ص۲۲۳.
- گروتس باخ، اروین، جغرافیای شهری در افغانستان، ترجمه محسن محسنیان، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۶۸ش.
- «گُسترش فارمهای ماهیپروری در بلخ»، وبسایت طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ خرداد ۱۳۹۹ش.
- گوگَهدی، نورمحمد، تاریخچه مزار شاه اولیاء، افغانستان، مزار شریف، کتابخانه روضه مزار شریف، ۱۳۲۵ش.
- لاری، عبدالغفور (منسوب به او)، تاریخچه مزارشریف، به کوشش نجیب مایل هروی، افغانستان، انجمن تاریخ و ادب، ۱۳۴۹ش.
- مایل هروی، غلامرضا، حاشیه بر جغرافیای حافظ ابرو (قسمت ربع خراسان هرات)، تهران، ۱۳۴۹ش.
- مجتبایی، فتحالله و جعفری (قنواتی)، محمد، «ابراهیم ادهم»، وبسایت مرکزدائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آذر ۱۳۹۸ش.
- محمدی، «أدهم، اسطورهای فرای مرزها»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۳ شهریور ۱۳۸۹ش.
- مرادی، حسین، «درآمدی بر شکستِ عقلانیتِ بلخی»، وبسایت زیتون، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۹ش.
- مرادی غیاثآبادی، رضا، مراسم جشن نوروز یا میله گل سرخ در بلخ و مزارشریف، مجموعه مقالات دومین همایش منطقهای نوروز، پژوهشکده مردمشناسی سازمان میراث فرهنگی ۱۳۸۲ش.
- مروزی علوی، اسماعیل بن حسین، الفخری فی أنساب الطالبیین، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیتالله العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۸۵ش.
- «مسجد کبود مزار شریف؛ جایگاه همدلی و وحدت مردم افغانستان»، وبسایت آی فیلم ۲، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۳۹۸ش.
- «مسجد ۹ گنبد بنایی تاریخی در افغانستان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۳۹۶ش.
- «مسئولین رسانهها در بلخ وضعیت مطبوعات در کشور را بررسی کردند»، وبسایت افغانستان رو، تاریخ درج مطلب: ۷ می ۲۰۱۴م.
- مسعودی، أبو الحسن علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
- «معرفی ولایت بلخ»، وبسایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آبان ۱۳۹۸ش.
- «معرفی ولایت بلخ»، وبسایت ناچارنویسی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۳۹۹ش.
- «معرفی مسیرهای ارتباطی راهآهن افغانستان»، وبسایت ایراف، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردین ۱۴۰۳ش.
- «معرفی ولایت بلخ + فیلم»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اسفند ۱۴۰۰ش.
- ملک شهمیرزادی، صادق، تاریخ تمدنهای آسیای مرکزی، تهران، وزارت خارجه، ۱۳۷۴ش.
- مهدی، غلامعلی، «نقش کلیدی در نشر معارف شیعه در خراسان بزرگ»، مجلهٔ علوم حدیث، شمارهٔ ۶۴، ۱۳۹۱ش.
- «میدان هوایی قندهار پرترددترین فرودگاه یکبانده در جهان»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «میله گل سرخ؛ جشن نوروز مردمان مزار شریف»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسنفد ۱۳۸۹ش.
- «نشست بررسی تجربهٔ حفاظت و مرمت از مسجد تاریخی بلخ»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۳۹۸ش.
- «نفوس ولایت بلخ یک میلیون و ۵۴۳ هزار و ۴۶۴ تن برآورد شد»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۴۰۰ش.
- نقابی، عفت و بهرامیان، روحالله، «تبارشناسی فرهنگشهری بلخ با تمرکز بر نقش آیینها و ادیان (زرتشتی، بودایی و اسلام)»، مجلهٔ پژوهشنامهٔ فرهنگ و ادبیات آیینی، شمارهٔ ۳، ۱۴۰۲ش.
- «نقش شیعیان بلخ در فرهنگ و تمدن اسلامی (تا حمله مغول)»، وبسایت سخن تاریخ، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۴ش.
- «نگاهی به کار شاعری بانوان بلخ»، وبسایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۱ش.
- «نوعیت خاکهای زراعتی در ولایت بلخ»، وبسایت A l H، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۳۸۴ش.
- «ورزشکاران تیم والیبال بلخ تشویق مالی شدند»، خبرگزاری باختر، تاریخ درج مطلب: ۳ مهر ۱۴۰۱ش.
- «وضعیت کتابخانهها در مزار شریف»، وبسایت روزنامه ۸صبح، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۸۸ش.
- هاشمی، صدیقه، «آقکپرک»، در دانشنامه هزاره، کابل، بنیاد دانشنامه، ۱۳۹۹ش.
- هروی، مایل، تاریخچه مزار شریف، انجمن تاریخ و ادب، کابل، مطبعه دولتی ۱۳۴۹ش.
- «هفتصد مدرسه دینی در بلخ فعال است»، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۲۸ حمل ۱۳۹۶ش.
- همسایه نزدیکتر از خویش (مقالاتی از دایرهٔ المعارف ایرانیکا)، ترجمه هوشنگ اعلم و دیگران، تهران، مرجع، ۱۳۸۷ش.
- یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، البلدان، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۲ق.