خانواده ناقص

خانواده ناقص، ساختاری با اختلال یا فقدان در یکی از ارکان اصلی خانواده.
خانوادۀ ناقص، مفهومی چندبعدی در علوم اجتماعی، روان‌شناسی و مطالعات دینی است و به ساختاری خانوادگی اشاره دارد که به دلیل فقدان یکی از والدین، یا اختلال در کارکردهای اساسی خانواده، حتی در حضور هر دو والد، از الگوی خانوادۀ مطلوب و کامل فاصله گرفته است. این پدیده، با پیامدهای گسترده‌ای بر رشد فردی، انسجام اجتماعی و سلامت روانی و معنوی جامعه، به‌ویژه در چارچوب سبک زندگی اسلامی-ایرانی، همراه است.

تعریف خانوادۀ ناقص

در اصطلاح علوم اجتماعی و انسانی، «خانوادۀ ناقص» فراتر از یک تعریف صرفاً ساختاری، مانند خانوادۀ تک‌والد است و ابعاد کارکردی را نیز در بر می‌گیرد. این مفهوم به هر نوع ساختار خانوادگی اطلاق می‌شود که در آن، ارکان اساسی خانواده، اعم از حضور فیزیکی والدین، ایفای نقش‌های والدگری، کیفیت روابط عاطفی، ثبات اقتصادی و انتقال ارزش‌ها، دچار خلل یا کمبود جدی باشند.

در تحلیل مفهوم خانوادۀ ناقص، تمایز میان «خانواده» و «خانوار» ضروری است. خانواده به‌عنوان یک مفهوم جامعه‌شناختی، ترکیبی از یک زن و مرد است که می‌توانند فرزندانی نیز داشته باشند و بر پایه پیوندهای خویشاوندی و سببی استوار است. در مقابل، خانوار یک مفهوم جمعیت‌شناختی است که شرط خویشاوندی برای آن وجود ندارد و صرفاً به افرادی اشاره دارد که زیر یک سقف زندگی می‌کنند؛ یک شخص به تنهایی نیز می‌تواند خانوار را تشکیل دهد، اما یک فرد به تنهایی خانواده محسوب نمی‌شود. هر خانواده‌ای یک خانوار محسوب می‌شود، اما هر خانواری لزوماً خانواده نیست.

تاریخچه خانوادۀ ناقص

خانوادۀ ناقص در جهان

در غرب، به‌ویژه از دهۀ ۱۹۶۰ میلادی، ساختار خانواده تحولات گسترده‌ای را تجربه کرده است. با افزایش طلاق، کاهش ازدواج رسمی و رشد هم‌زیستی بدون ازدواج، خانواده‌های ناقص، به‌ویژه خانواده‌های تک‌والدی، به شکلی چشمگیر افزایش یافته‌اند. برای مثال، تنها در آمریکا، نسبت کودکانی که با یک والد زندگی می‌کنند از ۹٪ در سال ۱۹۶۰ به ۲۸٪ در ۲۰۱۲ رسیده است.

در همین دوره، تعداد زوج‌های بدون ازدواج رسمی نیز بیش از ده برابر شده است. این تغییرات، نتیجه گسترش فردگرایی، تضعیف اقتدار سنت‌ها و رشد جنبش‌هایی مانند فمینیسم بوده‌اند که خانواده سنتی را ساختاری محدودکننده می‌دانند. این در حالی است که خانواده‌های تک‌والدی، با چالش‌های متعددی مانند افت تحصیلی، مشکلات رفتاری و عاطفی کودکان، افزایش بلوغ زودرس در دختران و بزهکاری در پسران روبرو هستند و همچنان خانواده‌های دو والدی باثبات، از نظر رشد روانی و اجتماعی کودک، مزیت بیشتری دارند.

خانوادۀ ناقص در ایران

در ایران باستان و دورۀ اسلامی، خانوادۀ گسترده، با تأکید بر حفظ انسجام و پیوندهای خویشاوندی، شکل غالب خانواده بوده است. طلاق، اگرچه مجاز، اما امری مذموم و نادر بود و ساختارهای حمایتی خویشاوندی، تا حد زیادی پیامدهای منفی احتمالی فقدان یکی از والدین که عمدتاً ناشی از فوت بود را پوشش می‌دادند.

با آغاز مدرنیزاسیون در دورۀ قاجار و به‌ویژه پهلوی، تحولات اجتماعی نظیر شهرنشینی، گسترش آموزش نوین و تغییرات قانونی، مانند قانون حمایت خانواده ۱۳۴۶ش و ۱۳۵۳ش، به‌تدریج ساختار و کارکردهای خانواده ایرانی را تحت تأثیر قرار داد. اگرچه در این دوره، آمار طلاق بالا رفت، اما همچنان خانوادۀ هسته‌ای با حضور هر دو والد، هنجار غالب باقی ماند.

پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ش، تأکید بر احیای ارزش‌های اسلامی و تقویت نهاد خانواده در قوانین و سیاست‌گذاری‌ها مشاهده می‌شود؛ اما همزمان، عواملی چون جنگ، تحریم‌های اقتصادی، گسترش فردگرایی، تغییر در انتظارات از ازدواج و افزایش سطح تحصیلات زنان، به افزایش تدریجی و سپس شتابان نرخ طلاق در دهه‌های اخیر، به‌ویژه از دهه ۱۳۸۰ش به بعد، منجر شده است.

آمارهای رسمی نشان‌دهنده افزایش قابل توجه نسبت طلاق به ازدواج در سال‌های اخیر است. به‌عنوان مثال، در هفت‌ماهه نخست سال ۱۴۰۳، طبق آمار سازمان ثبت احوال، ۲۷۴٬۵۹۶ ازدواج و ۱۰۸٬۶۷۳ طلاق در ایران ثبت شده است؛ به‌عبارت دیگر، به‌ازای هر ۱۰۰ ازدواج، حدود ۳۹ طلاق رخ داده است. در حالی‌که ازدواج‌ها از سال ۱۳۸۹ تا ۱۴۰۲ با کاهش ۴۶ درصدی روبه‌رو بوده‌اند، طلاق‌ها در همین بازه سیزده‌ساله ۴۷ درصد افزایش یافته‌اند. این امر به معنای افزایش تعداد خانواده‌های تک‌والد و عمدتاً زن‌سرپرست هستند.

علاوه بر طلاق، پدیده‌هایی نظیر اعتیاد، زندانی شدن یکی از والدین و مهاجرت‌های کاری طولانی‌مدت نیز به شکل‌گیری انواع دیگری از خانوادۀ ناقص از نظر کارکردی کمک کرده‌اند و بر سلامت روان کودکان و والدین، افت تحصیلی و آسیب‌های اجتماعی انجامیده‌اند.

انواع خانوادۀ ناقص

خانوادۀ ناقص بر اساس دلایل و اشکال فقدان عضو اصلی، به دسته‌بندی‌های مختلفی تقسیم می‌شود. این دسته‌بندی، نشان‌دهندۀ طیف وسیعی از نقص است که تنها به فقدان فیزیکی یک عضو محدود نمی‌شود، بلکه شامل نقص در کارکردهای رشدی، حمایتی، زیستی و اجتماعی نیز می‌شود.

• خانوادۀ نخستین: این نوع خانواده شامل زن و شوهر جوانی است که تازه ازدواج کرده‌اند و هنوز فرزندی ندارند. نقص در اینجا به معنای عدم تحقق کامل کارکرد تولید مثل و پرورش نسل است که از اهداف اصلی ازدواج، به‌خصوص در دیدگاه اسلامی به شمار می‌رود.
• خانوادۀ سومین: در این خانواده، پدر و مادر پا به سن گذاشته‌اند و فرزندان پس از ازدواج از منزل پدری خارج شده‌اند. نقص در این حالت به معنای خروج نسل جوان از کانون خانواده هسته‌ای اصلی و کاهش پویایی و حمایت متقابل نسلی است.
• خانوادۀ بی‌فرزند: این خانواده شامل زن و شوهری است که به دلیل عدم توانایی در فرزندآوری، فرزندی ندارند. این نوع خانواده با چالش‌های روانی و اجتماعی خاصی روبرو است، به‌ویژه در فرهنگ‌هایی که بر بقای نسل و فرزندآوری تأکید دارند.
• خانوادۀ تک‌والدی: این نوع خانواده به دلیل مرگ، جدایی، طلاق، مهاجرت، یا طرد یکی از اعضای اصلی شکل می‌گیرد. این شایع‌ترین و پرچالش‌ترین نوع خانوادۀ ناقص است و بیشترین آسیب‌های اجتماعی و روانی را به همراه دارد. خانواده‌های تک‌والدی اغلب با مشکلات اقتصادی، تحصیلی، رفتاری و بهداشتی برای کودکان مواجه هستند.
• خانوادۀ ترکیبی: این نوع خانواده زمانی تشکیل می‌شود که زنان و مردان با ازدواج مجدد، فرزندان همسر از ازدواج قبلی و فرزندان خودشان را گرد هم می‌آورند که با چالش‌های خاصی مواجه هستند.

رویکردهای مختلف دربارۀ خانوادۀ ناقص

دیدگاه جامعه‌شناسی

از منظر جامعه‌شناسی، خانوادۀ ناقص اغلب به‌عنوان انحراف از هنجار خانواده هسته‌ای سنتی که شامل پدر، مادر و فرزندان بود، تلقی می‌شود. این پدیده می‌تواند ناشی از طلاق، فوت یکی از والدین، فرزندآوری خارج از چارچوب ازدواج، یا مهاجرت طولانی‌مدت یکی از سرپرستان باشد. از دیدگاه کارکردگرایان، خانوادۀ ناقص در انجام کارکردهای اساسی خود مانند جامعه‌پذیری فرزندان، حمایت اقتصادی و عاطفی و حفظ نظم اجتماعی با چالش‌هایی مواجه است.

در ایران، با وجود اهمیت تاریخی نهاد خانواده، تحولات اجتماعی دهه‌های اخیر منجر به افزایش تدریجی برخی از صورت‌های خانوادۀ ناقص، به‌ویژه خانواده‌های تک‌والد ناشی از طلاق، شده است که نگرانی‌هایی را در باب انسجام اجتماعی و سرمایه اجتماعی برانگیخته است.

دیدگاه روان‌شناسی

روان‌شناسی تأکید ویژه‌ای بر تأثیرات خانوادۀ ناقص بر سلامت روان و رشد شخصیت اعضا، به‌ویژه کودکان، دارد. فقدان حضور فعال و مؤثر یکی از والدین یا وجود تعارضات شدید و مستمر در خانواده، حتی در صورت حضور فیزیکی هر دو والد که خانواده به ظاهر کامل اما ناکارآمد هستند، می‌تواند منجر به بروز مشکلاتی نظیر اضطراب، افسردگی، کاهش عزت نفس، مشکلات رفتاری و دشواری در برقراری روابط سالم در بزرگسالی شود.

نظریۀ دلبستگی بیان می‌دارد که کیفیت رابطۀ اولیه کودک با مراقبین اصلی، پایه و اساس سلامت روانی و توانایی او در ایجاد روابط ایمن در آینده است و اختلال در این روابط در خانوادۀ ناقص، می‌تواند پیامدهای منفی بلندمدتی داشته باشد.

دیدگاه اسلامی

در آموزه‌های اسلامی، خانواده به‌عنوان سنگ بنای جامعه و کانون آرامش، مودت و رحمت معرفی شده است. الگوی مطلوب خانواده در اسلام، مبتنی بر ازدواج رسمی، حضور و مشارکت فعال هر دو والد در تربیت فرزندان صالح و رعایت حقوق و مسئولیت‌های متقابل است.

از این منظر، هرگونه ساختار یا کارکردی که این اهداف متعالی را خدشه‌دار سازد و از تحقق خانواده به‌عنوان مهد پرورش انسان‌های مؤمن و مسئولیت‌پذیر بازدارد، «ناقص» تلقی می‌شود. این نقص می‌تواند ناشی از عدم پایبندی به احکام و اخلاق اسلامی در خانواده، فروپاشی خانواده بر اثر طلاق‌های بی‌مورد، یا غفلت از مسئولیت‌های تربیتی و معنوی باشد. تأکید اسلام بر حفظ کیان خانواده و مذمت طلاق، مگر در موارد ضروری، نشان‌دهندۀ اهمیت کمال ساختاری و کارکردی خانواده است.

اهمیت بحث خانوادۀ ناقص

بررسی پدیدۀ خانوادۀ ناقص به دلیل پیامدهای گسترده آن در ابعاد سبک زندگی، انسجام اجتماعی، سلامت روان و معنویت، اهمیتی چندوجهی دارد. در جامعۀ ایرانی، که سبک زندگی اسلامی-ایرانی بر خانواده‌محوری، صلۀ رحم و مسئولیت‌پذیری استوار است، گسترش خانواده‌های ناقص که ناشی از فقدان والدگری مؤثر، تعارضات مزمن یا ضعف در ارتباطات عاطفی است، در مواردی منجر به شکل‌گیری الگوهای رفتاری ناسالم، تضعیف سرمایه اجتماعی، افزایش آسیب‌های اجتماعی و اختلال در سلامت روان و معنویت افراد منجر شده است.

خانوادۀ مطلوب در اسلام

در رویکرد اسلامی، خانواده نهادی مقدس و بنیادین است که بر مودت، رحمت و پیوند با خداوند استوار شده و هدف آن، تأمین آرامش زوجین و تربیت نسلی صالح و خداجو است. در شرایط امروز ایران، همچنان می‌توان خانواده‌های بسیاری را مشاهده کرد که با تکیه بر این الگو، روابطی بر پایه محبت، مسئولیت‌پذیری دینی و معنویت دارند و با رعایت حقوق متقابل و تقوای خانوادگی، محیطی امن و سازنده برای رشد مادی و معنوی اعضا فراهم می‌کنند. در این خانواده‌ها، یاد خدا، انجام واجبات دینی و پایبندی به سبک زندگی اسلامی-ایرانی، زیربنای ثبات، صمیمیت و تاب‌آوری در برابر دشواری‌هاست.

در مقابل، بخش دیگری از خانواده‌ها، به‌ویژه در بسترهای شهری و متاثر از الگوهای فردگرایانه یا مصرف‌گرایانه، فاصله محسوسی از ارزش‌های خانواده مطلوب اسلامی گرفته‌اند. ضعف در پایبندی به تعالیم دینی، فروکاستن نقش خانواده به کارکردی صرفاً عاطفی یا اقتصادی و نادیده‌گرفتن اهداف معنوی آن، موجب شکل‌گیری خانواده‌هایی شده که در ایفای نقش تربیتی، ایجاد آرامش و انتقال ارزش‌های اخلاقی به نسل جدید با چالش جدی مواجه‌اند. این نوع خانواده‌ها، اگرچه لزوماً شکست‌خورده یا فروپاشیده نیستند، اما از منظر اسلامی، در تحقق اهداف اصیل خانواده ناکارآمد به شمار می‌روند.

از نگاه کارشناسان، تقویت مؤلفه‌هایی چون ایمان، صبر، توکل و رعایت حقوق متقابل، به‌ویژه در شرایط بحران مانند طلاق، فوت همسر یا مشکلات فرزندان، می‌تواند به تاب‌آوری خانواده‌ها کمک کند و از گسترش الگوهای ناقص و آسیب‌زا پیشگیری نماید. از این منظر، تأکید بر بازگشت به سبک زندگی اسلامی-ایرانی نه‌تنها یک آرمان دینی، بلکه ضرورتی برای حفظ سلامت اجتماعی در شرایط پرتنش امروز جامعه ایران است.

خانوادۀ ناقص از دیدگاه فارابی

ابونصر فارابی، فیلسوف برجسته مسلمان، در تشبیهی ماندگار، جامعه را همچون بدنی زنده می‌داند که سلامت آن وابسته به هماهنگی و کارکرد صحیح اجزای آن است؛ در این چارچوب، خانواده به‌عنوان نخستین و پایه‌ای‌ترین سلول اجتماع، نقشی بنیادین در شکل‌گیری جامعه‌ای سالم ایفا می‌کند. او در برابر «مدینۀ فاضله» که جامعه‌ای آرمانی با هدف قرب به حقیقت است، از «مدینه‌های غیر فاضله» نام می‌برد و خانواده را نیز می‌توان به همین صورت به «فاضله» و «غیرفاضله» تقسیم کرد.

در شرایط امروز جوامع، با افزایش خانواده‌های گرفتار در آسیب‌های ساختاری و رفتاری، می‌توان مصادیق زیادی از خانواده‌های غیر فاضله را مشاهده کرد؛ خانواده‌هایی که به دلیل ضعف در شناخت هدف، تغییر سبک زندگی و اختلال در عملکرد یا انحراف از ارزش‌های بنیادین، از ایفای نقش خود در تربیت سالم و رشد معنوی و عقلانی اعضا بازمانده‌اند.

مصادیق اجتماعی خانوادۀ ناقص

در جامعه امروز ایران، پیامدهای گسترش خانواده‌های ناقص به‌شکل ملموسی در رفتار و روان نسل جوان دیده می‌شود. در بسیاری از این خانواده‌ها، به‌ویژه با نبود یکی از والدین یا ضعف نقش والدگری، وابستگی ناسالم میان والد و فرزند شکل می‌گیرد که مانع رشد استقلال و مسئولیت‌پذیری فرزندان می‌شود.

جوانانی که در چنین فضاهایی رشد کرده‌اند، اغلب با بحران‌هایی مانند ناتوانی در تصمیم‌گیری، بی‌ثباتی هیجانی، اضطراب، افسردگی و حتی گرایش به مصرف مواد روبه‌رو هستند.

این آسیب‌ها در مدارس، دانشگاه‌ها، محیط‌های کاری و روابط اجتماعی به‌وضوح قابل مشاهده‌اند و نشان‌دهندۀ تأثیر مستقیم ناکارآمدی ساختار خانواده بر سلامت روانی و اجتماعی جامعه‌اند.

عوامل شکل‌گیری خانوادۀ ناقص

بر اساس دیدگاه کارشناسان، شکل‌گیری خانوادۀ ناقص پدیده‌ای چندعاملی و چندسطحی است که از تعامل عوامل اجتماعی-فرهنگی، اقتصادی، فردی-روان‌شناختی و ساختاری ناشی می‌شود.

در حوزۀ اجتماعی و فرهنگی، تغییر در ارزش‌ها و نگرش‌ها نظیر گسترش فردگرایی، کاهش قبح طلاق، تضعیف نقش‌های سنتی جنسیتی و تأثیر رسانه‌ها در ترویج سبک زندگی غیرمتعهدانه، در کنار افول شبکه‌های حمایتی سنتی، از جمله دلایل مهم شمرده می‌شوند.

در بعد اقتصادی، عواملی چون فقر، بیکاری، ناپایداری شغلی و هزینه‌های بالای زندگی منجر به افزایش فشار و کاهش پایداری خانوادگی می‌شوند.

از منظر روان‌شناختی، مواردی مانند ناپختگی هیجانی، اختلالات شخصیت، اعتیاد، خیانت و ضعف در مهارت‌های ارتباطی، نقش مستقیمی در تضعیف بنیان خانواده دارند.

همچنین، نارسایی در قوانین حمایتی و کمبود خدمات مشاوره‌ای قابل دسترس و اثربخش، مانع مداخلۀ مؤثر در بحران‌های خانوادگی می‌شود و زمینۀ گسترش خانوادۀ ناقص را فراهم می‌سازد.

بازتعریف خانوادۀ مطلوب

متخصصان حوزه خانواده و فرهنگ بر این باورند که دستیابی به الگوی مطلوب خانواده و مقابله با آسیب‌های ناشی از ناپایداری آن، مستلزم اقدامات هماهنگ در سطوح فردی، اجتماعی و حاکمیتی است. تقویت بنیان‌های دینی و اخلاقی از طریق ترویج آموزه‌های اسلامی درباره حقوق، مسئولیت‌ها و مهارت‌های زندگی مشترک، احیای کارکرد نهادهای دینی و ارتقاء ارزش‌هایی چون صبر و توکل، از جمله راهکارهای پیشنهادی در این زمینه است.

همچنین، آموزش‌های پیش از ازدواج، مشاورۀ تخصصی در مراحل مختلف زندگی خانوادگی و آموزش مهارت‌های فرزندپروری، به‌ویژه برای خانواده‌های آسیب‌پذیر، در تقویت ثبات روانی و اجتماعی خانواده مؤثر شناخته شده‌اند.

در سطح سیاست‌گذاری، اقداماتی نظیر فراهم‌سازی اشتغال پایدار، مسکن مناسب، اصلاح قوانین مرتبط با خانواده و توسعۀ خدمات حمایتی عمومی، از الزامات تقویت نهاد خانواده به‌شمار می‌رود.

نقش رسانه‌ها نیز در این میان کلیدی است؛ تولید محتوای آموزشی و جذاب در راستای ترویج الگوی خانواده اسلامی-ایرانی و مقابله با محتوای آسیب‌زا، از جمله توصیه‌های کارشناسان برای ارتقاء نگرش عمومی و تحکیم بنیان خانواده است.

منابع

• استودارد بنت، نینا و همکاران، «ساختار خانواده و مشکلات رفتاری کودک در استرالیا، بریتانیا و ایالات متحده»، وب‌سایت NLM، تاریخ درج مطلب: 18 ژانویۀ 2023م.
• امینی یخدانی، مریم، «خانواده و خانوار»، وب‌سایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1393ش.
• اینانلو، مینا، «مهاجرت با روانِ کودکان ما چه می‌کند؟»، خبرگزار جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 10 مهر 1402ش.
• آماتو، پل آر، «پیامدهای طلاق برای بزرگسالان و کودکان»، پایگاه WILEY Online Libray، تاریخ درج مطلب: 2 مارس 2004ش.
• آیت‌اللهی، زهرا، «مهار‌ت‌های زندگی خانوادگی (ویژۀ مربیان)»، از مجموعه کتاب‌های معاونت بهداشت و مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس، 1403ش.
• بختیاری، فاطمه و حسینی، هاجر، «غرب و پدیدۀ خانواده‌های تک والدی»، پایگاه پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: 6 خرداد 1404ش.
• بگی، میلاد، «شیوع، علل و پیامدهای بی‌فرزندی در ایران و جهان: یک مرور نظام‌مند»، وب‌سایت مجلۀ نامۀ انجمن جمعیت‌شناسی ایران، تاریخ بازدید: 6 خرداد 1404ش.
• جمشیدیها، غلامرضا و همکاران، «نگرش جامعه‌شناختی بر تأثیر فرهنگ مدرن از منظر جنسیتی بر تحولات خانواده در تهران»، فصلنامۀ زن در فرهنگ و هنر، دورۀ 5، شمارۀ 2، پیاپی 2، شهریور 1392ش.
• جمعی از نویسندگان، «زن، خانواده و رسانه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: 6 خرداد 1404ش.
• چیذری، زهرا، «چالش طلاق مرفهین میراث دوران پهلوی»، وب‌سایت روزنامۀ جوان، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند 1400ش.
• حسینی، سیدحسن و عزیزی، مینا، «بررسی قوانین و سیاست‌های حمایت از خانواده در دوران پس از انقلاب اسلامی ایران»، وب‌سایت مجلۀ مطالعات زن و خانواده، تاریخ درج مطلب: فروردین 1395ش.
• خانواده‌های زندانیان معتاد، محکومین بی‌گناه جامعه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 14 دی 1388ش.
• خلیلی، سجاد و علیانسب، سیدضیاءالدین، «وظیفۀ حاکمیت در تحقق خانوادۀ سعادت‌محور در پرتو انگاره‌های فلسفۀ دینی فارابی»، فصلنامۀ دین‌پژوهی و کارآمدی، دورۀ 4، شمارۀ 3، پیاپی 22، آذر 1403ش.
• رضاپور چورس، فاطمه و همکاران، «مقایسۀ مرزهای خانوادگی درهم‌تنیده در دانشجویان دارای طرحواره‌های ناسازگار اولیه و بدون طرحواره‌‌های ناسازگار اولیه»، در مجلۀ علوم روانشناختی، دورۀ 23، شمارۀ 143، بهمن 1403ش.
• زاهد زاهدانی، سیدسعید، «جامعه‌شناسی خانواده با رویکرد سه‌وجهی»، در فصلنامۀ تحقیقات بنیادین علوم انسانی، شمارۀ 7، تابستان 1396ش.
• زروانی، مجتبی، «خانواده»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام، تاریخ بازدید: 6 خرداد 1404ش.
• ژانگ، هایفنگ و همکاران، «تأثیرات غیبت والدین بر رشد کودکان: شواهدی از کودکان جا مانده در چین»، وب‌سایت NLM، تاریخ درج مطلب: 17 سپتامبر 2020م.
• سالاری‌فر، محمدرضا، «مرزها در خانواده از دیدگاه اسلام»، در مجلۀ حوزه و دانشگاه، سال هشتم، شمارۀ 31، تابستان 1381ش.
• سفیری، خدیجه و همکاران، «بررسی جامعه‌شناختی نگرش مثبت به فرزند (مطالعۀ زنان شهر ایلام)»، در مطالعات راهبردی زنان، سال نوزدهم، شمارۀ 75، بهار 1396ش.
• سلطانی، مهدی، «اﻟﮕﻮي ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺧﺎﻧﻮادۀ ﻣﻄﻠﻮب از دﯾﺪﮔﺎه اﺳﻼﻣﯽ»، در مجلۀ معرفت فرهنگی اجتماعی، سال دوم، شمارۀ 3، تابستان 1390ش.
• سوری،‌ ساسان، «تاثیر فضای مجازی و اقتصاد بر نمودار صعودی طلاق»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: 2 اسفند 1403ش.
• سیدموسوی، پریسا و همکاران، «رابطۀ راهبردهای مقابلۀ مذهبی با تعالی پس‌ضربه‌ای و درماندگی در دانشجویان»، در مجلۀ روانشناسی معاصر، دورۀ چهارم، شمارۀ 1، 1392ش.
• شعاع کاظمی، مهرانگیز، «خانواده و آسیب‌های روانی موجود در آن»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: 6 خرداد 1404ش.
• «طلاق والدین، فرزندان را به سوی اعتیاد سوق می‌دهد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 24 آذر 1394ش.
• غنی‌زاده بافقی، مریم و ورمزیار، فائزه، «تأثیر جنبش‌های فمینیسم بر تحول مفهوم خانواده»، وب‌سایت مجلۀ پژوهش‌های حقوقی، تاریخ بازدید: 6 خرداد 1404ش.
• فارابی، محمد بن محمد،‌ «آراء أهل المدينة الفاضلة ومضاداتها»، مصر، دار و مكتبة الهلال للطباعة و النشر، بی‌تا.
• کسیدی، جود و همکاران، «مشارکت نظریه و پژوهش دلبستگی: چارچوبی برای پژوهش، ترجمه و سیاست آینده»، وب‌سایت NLM، تاریخ درج مطلب: 1 نوامبر 2014م.
• کوکبی سیوکی، فاطمه و همکاران، «ارائۀ مدل پارادایمی تبیین رضایت زناشویی در زوجین خانوادۀ ترکیبی ایرانی»، در مجلۀ روانشناسی و روانپزشکی شناخت، دورۀ 10، شمارۀ1، 1402ش.
• لی تریسی، اونجین و همکاران، «وضعیت آشیانۀ خالی، نزدیکی زناشویی و سلامت درک شده: آزمون ارتباط مستقیم و تعدیل شده زوجین با مدل وابستگی متقابل بازیگر-شریک»، وب‌سایت NLM، تاریخ درج مطلب: 5 ژوئیۀ 2021م.
• مجلسی، محمدباقر، «بحار الانوار»، تهران، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، 1403ق.
• مسعودی‌فر، رضا، «ضرورت ترویج فرهنگ مشاوره و آموزش‌های قبل از ازدواج/ ارائه خدمات مشاوره‌ای رایگان برای افراد فاقد تمکن مالی»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: 14 آذر 1396ش.
• مطهری، مرتضی، «یادداشت‌های استاد مطهری»، تهران، انتشارات صدرا، 1377ش.
• مورینا، نجم‌الدین و همکاران، «جنگ و سوگواری: پیامدهای پریشانی روانی و جسمی»، وب‌سایت NLM، تاریخ درج مطلب: 12 ژوئیۀ 2011م.
• میرمحمدرضایی، سیده زهرا و ساروخانی، باقر، «نقش جهانی شدن در تغییرات دو دهۀ اخیر خانوادۀ ایرانی»، در فصلنامۀ فرهنگی تربیتی زنان و خانواده، سال سیزدهم، شمارۀ 44، پاییز 1397ش.
• هاشمی، سیدعلیرضا، «تغيير الگو و عناصر فرهنگي از خانوادۀ گسترده به خانواده هسته‌ای»، در فصلنامۀ فرهنگ مردم ایران، شمارۀ 31، زمستان 1391ش.
• یوسفی‌فر، طاهره و همکاران، «تأثیرپذیری سبک زندگی از تربیت و باورهای اسلامی با رویکرد جامعه‌شناختی»، وب‌سایت پژوهش‌های معنوی، تاریخ درج مطلب: 6 تیر 1398ش.