پرش به محتوا

آب‌انبار: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
دیداریویکی‌متن
زهرا فاضل (بحث | مشارکت‌ها)
۹۵۷ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی «{{درشت|'''آب‌انبار'''}}؛ جایی سرپوشیده برای ذخیره کردن آب آب‌انبار، مکانی است که برای ذخیره کردن آب، در زیر زمین ساخته می‌شود. در بیش‌تر نقاط ایران، این بنا را «آب‌انبار»<ref>گلزاری، کرمانشاهان ـ کردستان، ۱۳۵۷ش، ص۵۳؛{{سخ}} افسر، تاریخ بافت قدی...» ایجاد کرد
 
 
(۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{درشت|'''آب‌انبار'''}}؛ جایی سرپوشیده برای ذخیره کردن آب
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =
| زیرنویس تصویر    =
| image_alt        =
| فایل پادکست      =آب انبار.ogg
| حجم فایلپادکست    =۱۰/۶
| تاریخ پادکست      =۱۹-۲-۱۴۰۵
| زیرنویس عنوان    = جایی سرپوشیده برای ذخیره کردن [[آب]]


آب‌انبار، مکانی است که برای ذخیره کردن آب، در زیر زمین ساخته می‌شود. در بیش‌تر نقاط [[ایران]]، این بنا را «آب‌انبار»<ref>گلزاری، کرمانشاهان ـ کردستان، ۱۳۵۷ش، ص۵۳؛{{سخ}}
| عنوان اصلی        = آب‌انبار
افسر، تاریخ بافت قدیمی شیراز، ۱۳۵۳ش، ص۲۱۹؛{{سخ}}
| عنوان انگلیسی    =
افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص74، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص86 و 665-669؛{{سخ}}
| عنوان عربی        =
مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص217 و 218؛{{سخ}}
| عنوان علمی        =
آیت‌الله‌زادهٔ شیرازی، «آب‌انبارهای حاشیهٔ کویر»، ۱۳۴۹ش، ص30-36.</ref> و در برخی نقاط دیگر آن را آب‌دان، آب‌گیر،<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/آب+انبار-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه آب‌انبار، سایت واژه‌یاب.]</ref> حوض‌انبار، «انبار»، «حوض»،<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۵۶؛{{سخ}}
| شاخه علمی        = [[معماری]]، [[مهندسی آب]]، [[تاریخ معماری]]
شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۶۴۳؛{{سخ}}
| نوع مفهوم        = سازه و تأسیسات ذخیره آب
افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص74؛{{سخ}}
| معنای اصطلاحی      = سازه‌ای زیرزمینی برای ذخیره و نگهداری آب که بیشتر در مناطق کم‌آب و کویری ساخته می‌شود
مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص۲۱۳؛{{سخ}}
| حوزه کاربرد      = ذخیره و تأمین آب در مناطق کم‌آب، شهرها، روستاها و مسیرهای کاروانی
ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۶۵ و ۱۲۲.</ref> «برکه»،<ref>نراقی، آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، ۱۳۶۳ش، ص۱۵۸ و ۳۰۳–۳۰۴؛{{سخ}}
| گستره جغرافیایی  = [[ایران]]، [[مصر]]، [[ترکمنستان]]، [[فلسطین]]
افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص455، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص651؛{{سخ}}
| منشأ تاریخی      = در ایران، هزاره دوم پیش از میلاد در محوطه چغازنبیل
مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص۲۱۱–۲۱۲.</ref> «مصنع»،<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۳۶ و ۱۴۳؛{{سخ}}
 
ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۶۵، ۱۲۲ و ۱۶۸.</ref> «مصنعه»،<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۵۷ و ۱۵۹؛{{سخ}}
| نخستین کاربرد    =
افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص104 و 222، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص652 و 655.</ref> «منبع»،<ref>نراقی، آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، ۱۳۶۳ش، ص۳۰۷.</ref> «مرغی» یا «مرغِک» و «هَود» نامیده‌اند. آب‌انبار، در سرزمین‌های دیگر نیز حضور دارد و آن را با نام‌های مَصنَع (در مصر)، سردابه (در ترکمنستان)، خَزان (در فلسطین) و حوض (در هرات) می‌خوانند.<ref>ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۵۰، مایل هروی، «برکه‌های هرات»، ۱۳۵۰ق، ص۳۷.</ref> آب‌انبار، یکی از عناصر اصلی در مناطق کویری مانند [[یزد]]، [[کاشان]]، میناب، لار، [[استان فارس]] و [[هرمزگان]] بوده است. آب‌انبار در گذشته، به‌منظور ذخیره آب در ایام کم‌آبی یا مقاومت در برابر دشمن، هنگام محاصرهٔ جنگی ساخته می‌شد. خنک ماندن آب در تابستان، یکی دیگر از کارکردهای آب‌انبار بود.
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          = [[قنات]]، [[چشمه]]، [[بادگیر]]، [[پاشیر]]
| اهمیت            = تأمین آب در مناطق کم‌آب، نگهداری بهداشتی آب و نقش مهم در معماری و زندگی شهری و روستایی مناطق خشک
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
{{درشت|'''آب‌انبار'''}}؛ جایی سرپوشیده برای ذخیره کردن آب.
 
آب‌انبار سازه‌ای زیرزمینی برای ذخیرهٔ [[آب]] در مناطق کم‌آب و کویری است. علاوه بر [[ایران]]، نمونه‌های آب‌انبار در [[مصر]]، [[ترکمنستان]] و [[فلسطین]] وجود دارد. کارکرد اصلی آن تأمین آب در زمان کم‌آبی، مقاومت در برابر محاصرهٔ جنگی و خنک نگه‌داشتن آب در تابستان بوده است. پیشینهٔ ساخت آب‌انبار در ایران به هزارهٔ دوم پیش از میلاد در [[چغازنبیل]] می‌رسد و پس از [[ورود اسلام به ایران]]، به دلیل تأکید آموزه‌های اسلام بر [[بهداشت]] و [[طهارت]]، ساخت آب‌انبار رونق گرفت. آب‌انبارها از بخش‌هایی چون مخزن، پاشیر (محل شیر)، سردر، بادگیر و پلکان ساخته می‌شدند. مصالح اصلی آن‌ها سنگ، آجر، آهک و ساروج بود. آب‌انبار از نظر کاربری به انواع خصوصی، عمومی، میان‌راهی و بیابانی تقسیم می‌شود. آب مورد نیاز آب‌انبار از [[قنات]]، [[چشمه]] یا سیلاب‌های فصلی تأمین می‌شد و برای جلوگیری از گندیدگی آب از [[آهک]]، [[نمک]]، [[ماهی]]، [[زغال]] و [[خشت]] استفاده می‌کردند. امروزه برخی آب‌انبارهای تاریخی در ایران به [[رستوران]] یا [[موزه]] تبدیل شده‌اند.
 
== معرفی آب‌انبار ==
آب‌انبار، مکانی است که برای ذخیره کردن آب، در زیر زمین ساخته می‌شود. در بیش‌تر نقاط [[ایران]]، این بنا را آب‌انبار<ref>گلزاری، کرمانشاهان ـ کردستان، ۱۳۵۷ش، ص۵۳؛ افسر، تاریخ بافت قدیمی شیراز، ۱۳۵۳ش، ص۲۱۹؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص74، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص86 و 665-669؛ مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص217 و 218؛ آیت‌الله‌زادهٔ شیرازی، «آب‌انبارهای حاشیهٔ کویر»، ۱۳۴۹ش، ص30-36.</ref> و در برخی نقاط دیگر آن را آب‌دان، آب‌گیر،<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/آب+انبار-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه آب‌انبار.]</ref> حوض‌انبار، انبار، حوض،<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۵۶؛ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۶۴۳؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص74؛ مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص۲۱۳؛ ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۶۵ و ۱۲۲.</ref> برکه،<ref>نراقی، آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، ۱۳۶۳ش، ص۱۵۸ و ۳۰۳–۳۰۴؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص455، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص651؛ مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص۲۱۱–۲۱۲.</ref> مصنع،<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۳۶ و ۱۴۳؛ ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۶۵، ۱۲۲ و ۱۶۸.</ref> مصنعه،<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۵۷ و ۱۵۹؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص104 و 222، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص652 و 655.</ref> منبع، مرغی یا مرغِک و هَود نامیده‌اند.<ref>نراقی، آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، ۱۳۶۳ش، ص۳۰۷.</ref> آب‌انبار، در سرزمین مصر با نام مَصنَع، در ترکمنستان با نام سردابه، در فلسطین با نام خَزان و در هرات با نام حوض، شناخته می‌شود.<ref>ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۵۰؛ مایل هروی، «برکه‌های هرات»، ۱۳۵۰ق، ص۳۷.</ref> آب‌انبار، یکی از عناصر اصلی در مناطق کویری مانند [[یزد]]، [[کاشان]]، [[میناب]]، [[لار]]، [[استان فارس]] و [[هرمزگان]] بوده است و در گذشته، به‌منظور ذخیرهٔ آب در ایام کم‌آبی یا مقاومت در برابر دشمن، هنگام محاصرهٔ جنگی ساخته می‌شد. خنک ماندن آب در تابستان، یکی دیگر از کارکردهای آب‌انبار بود.<ref>[https://namatek.com/آب-انبار-چیست/ «آشنایی کامل با آب انبار و طریقه ساخت آن»، وب‌سایت نماتک.]</ref>


== پیشینه آب‌انبار ==
== پیشینه آب‌انبار ==
مشاهدهٔ گودال‌هایی که به‌صورت طبیعی، از آب باران و سیلاب‌ها پُر می‌شدند، آدمی را به فکر ذخیرهٔ آب با این روش انداخت. در ایران باستان، مصر، یونان، روم و بین‌النهرین، آب در انبارهایی که سرپوشیده بود و نفوذ آلودگی و تبخیر آب در آن، غیرممکن می‌نمود، نگهداری می‌شد.<ref>فرشاد، مهدی، تاریخ مهندسی در ایران، تهران، نشر بلخ، ۱۳۶۲ش، ص۲۱۷ و ۲۱۸.</ref> قدمت ساخت آب انبارها در سرزمین فلسطین نیز به دوران نَبَطیان برمی‌گردد.
مشاهدهٔ گودال‌هایی که به‌صورت طبیعی، از آب باران و سیلاب‌ها پُر می‌شدند، آدمی را به فکر ذخیرهٔ آب با این روش انداخت. در [[ایران باستان]]، مصر، یونان، روم و بین‌النهرین، آب در انبارهایی که سرپوشیده بود و نفوذ آلودگی و تبخیر آب در آن، غیرممکن بود، نگهداری می‌شد. قدمت ساخت آب‌انبارها در سرزمین [[فلسطین]] نیز به دوران نَبَطیان برمی‌گردد. مناطق مرکزی ایران، همواره با مشکل کمبود آب مواجه بوده است، به‌همین دلیل، آب از ارزش بیشتری برخوردار بود. در برخی نقاط، ستایش‌هایی برای ایزد نگهبان آب، [[آناهیتا]]، صورت می‌گرفت. در همین مناطق مرکزی، ساخت آب‌انبارها، در جاهایی که آب دائمی یا فصلی وجود داشت، به‌مرور زمان توسعه می‌یافت. از کهن‌ترین نمونه‌های به‌جا مانده از گذشته، آب‌انباری است که در محوطهٔ [[چغازنبیل|چُغازنبیل]] وجود دارد. مورخان، قدمت این بنا را به هزارهٔ دوم قبل از میلاد نسبت می‌دهند. پس از [[ورود اسلام به ایران]]، به‌دلیل تأکید [[آموزه‌های دینی]] بر [[بهداشت]] و [[طهارت]]، ساخت مخازن نگهداری آب، همچون [[حوض]]، آب‌انبار، و خزینهٔ حمام‌ها رونق یافت و به یک عنصر اساسی در کنار [[مسجد|مساجد]] یا در نزدیک‌ترین نقطه به آن‌ها تبدیل شد. با تکامل و توسعهٔ [[کشاورزی]] و [[تجارت]]، ساخت این نوع از بناها در مسیر جاده‌های تجاری و کاروان‌رو گسترش یافت.<ref>فرشاد، تاریخ مهندسی در ایران، ۱۳۶۲ش، ص۲۱۷ و ۲۱۸.</ref>
 
مناطق مرکزی ایران، همواره با مشکل کمبود آب مواجه بوده است، به‌همین دلیل، آب از ارزش بیشتری برخوردار بود. در برخی از نقاط، ستایش‌هایی برای ایزد نگهبان آب، [[آناهیتا]]، صورت می‌گرفت. در همین مناطق مرکزی، ساخت آب‌انبارها، در جاهایی که آب دائمی یا فصلی وجود داشت، به‌مرور زمان توسعه می‌یافت. از کهن‌ترین نمونه‌های به‌جا مانده از گذشته، آب‌انباری است که در محوطهٔ چُغازنبیل وجود دارد. مورخان، قدمت این بنا را به هزارهٔ دوم قبل از میلاد نسبت می‌دهند.
پس از ورود اسلام به ایران، به‌دلیل تأکید [[آموزه‌های دینی]] بر موضوع [[بهداشت]] و [[طهارت]]، ساخت مخازن نگهداری آب، همچون حوض، آب‌انبار، و خزینهٔ حمام‌ها رونق یافت و به یک عنصر اساسی در کنار [[مسجد|مساجد]] یا در نزدیک‌ترین نقطه به آن‌ها تبدیل شد. با تکامل و توسعهٔ [[کشاورزی]] و [[تجارت]]، ساخت این نوع از بناها در مسیر جاده‌های تجاری و کاروان‌رو گسترش یافت.


== معماری آب‌انبار ==
== معماری آب‌انبار ==
همراه با توسعه [[اسلام]]، ساخت مخازن استوانه‌ای، در [[ایران]] رایج شد. این نوع از مخازن، هم از نظر هزینه و هم از نظر مقاومت، گزینهٔ بهتری نسبت به سایر انواع معماری آب‌انبارها بود. یکی از تحولات معماری آب‌انبارها در ایرانِ پس از اسلام، استفاده از مخازن ستون‌دار، به روش غرب بود که ظرفیت نگهداری آب را افزایش می‌داد. آب‌انبارهای ستون‌دار، باعث شد تا سقف این بناها، هم‌کف زمین قرار گیرند و ساختمانی دیگر همچون [[مسجد|مساجد]] یا [[مدرسه|مدارس]] بر روی آن‌ها ساخته شوند.
همراه با توسعه دین [[اسلام]]، ساخت مخازن استوانه‌ای، در [[ایران]] رایج شد. این نوع مخازن، هم از نظر هزینه و هم از نظر مقاومت، گزینهٔ بهتری نسبت به سایر انواع معماری آب‌انبارها بود. یکی از تحولات معماری آب‌انبارها در ایرانِ پس از اسلام، استفاده از مخازن ستون‌دار، به روش غرب بود که ظرفیت نگهداری آب را افزایش می‌داد. آب‌انبارهای ستون‌دار، باعث شد تا سقف این بناها، هم‌کف زمین قرار گیرند و ساختمانی دیگر همچون [[مسجد]] یا [[مدرسه]] بر روی آن‌ها ساخته شوند. معماری آب‌انبارها، به‌ویژه در قسمت سردرها و [[کتیبه]]‌ها چشم‌گیر بوده و آن‌ها را برخوردار از ارزش‌های فرهنگی، هنری، فنی و تاریخی کرده است.<ref>ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص2ـ3.</ref> [[آب‌انبار حاج‌کاظم]] در [[قزوین]] که در ۱۲۵۶ق بنا شده، سردر بسیار زیبا با قوس جناغی بلند، طاق‌نماهای متعدد و کاشی‌های تزئینی بی‌نظیری دارد.<ref>ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص۴.</ref> امروزه، از برخی آب‌انبارهای سنتی، به‌عنوان [[رستوران]]، [[چای‌خانه]]، [[تئاتر]] و [[موزه]] استفاده می‌کنند. نمونه‌هایی از آب‌انبارهای تاریخی ساخته شده در [[ایران]] عبارت‌اند از: آب‌انباری مربوط به سده‌های ۵ و ۶ق در نزدیکی شهر مَرو؛ آب‌انباری در نزدیکی رباط تحملج با گنجایش ۱۵۰ هزار لیتر آب؛ آب‌انباری در [[یزد]] که در زمان شاه‌شجاع ساخته شده و همچنان آباد و مورد استفاده است؛ حوض زمزم، در مسیر هرات که به‌دستور شاهرخ، پسر تیمور، بنا شد؛<ref>ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص۳۷ و ۴۱.</ref> آب‌انبار جنک که در پشت [[مسجد جامع یزد]] بنا شده است.<ref>افشار، یادگارهای یزد، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص۶۵۴.</ref>
معماری آب‌انبارها، به‌ویژه در قسمت سردرها و کتیبه‌های الحاقی به آن‌ها نیز بسیار چشم‌گیر بوده و آن‌ها را صاحب ارزش‌های فرهنگی، هنری، فنی و تاریخی کرده است.<ref>ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص2ـ3.</ref> آب‌انبار حاج‌کاظم، در قزوین که در ۱۲۵۶ق بنا گردیده، سردر بسیار زیبا با قوس جناغی بلند، طاق‌نماهای متعدد و کاشی‌های تزئینی بی‌نظیری دارد.<ref>ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص۴.</ref> امروزه، از برخی آب‌انبارهای سنتی، به‌عنوان [[رستوران]]، [[چای‌خانه]]، [[تئاتر]] و [[موزه]] استفاده می‌کنند.


نمونه‌هایی از آب‌انبارهای تاریخی ساخته شده در [[ایران]] عبارت‌اند از: آب‌انباری مربوط به سده‌های ۵ و ۶ق، در نزدیکی شهر مَرو؛ آب‌انباری در نزدیکی رباط تحملج با گنجایش ۱۵۰ هزار لیتر آب؛ آب‌انباری در [[یزد]]، که در زمان شاه‌شجاع ساخته شده و همچنان آباد و مورد استفاده است؛ حوض زمزم، در مسیر هرات که به‌دستور شاهرخ، پسر تیمور، بنا شد؛<ref>ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص۳۷ و ۴۱.</ref> آب‌انبار جنک که در پشت مسجد جامع یزد بنا شده است.<ref>افشار، یادگارهای یزد، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص۶۵۴.</ref>
=== عناصر تشکیل‌دهنده ساختمان آب‌انبار ===
آب‌انبارها معمولاً از سنگ، [[آجر]]، [[آهک]] و [[ساروج]] ساخته می‌شدند. ساختمان آب‌انبارها نیز با توجه به شرایط آب و هوایی منطقه، متفاوت هستند. قسمت‌های مختلف یک آب‌انبار شامل موارد زیر است:
# '''مخزن''' (خزینه)؛ که محل انبار کردن آب و بخش اصلی آب‌انبار است. مخازن، معمولاً در داخل زمین قرار می‌گیرند.
# '''پاشیر'''؛ محل قرار گرفتن شیر متصل به مخزن است که شکل آن معمولاً به‌صورت مربع، یا مربع مستطیل و ۸ ضلعی است.
# '''سردر'''؛ ورودی آب‌انبار است که راه‌پله‌ای عمیق در آن قرار دارد. برخی از سازندگان و معماران این بنا، در ساخت آن از [[کاربندی]]، [[کاشی‌کاری]] و [[کتیبه]]‌های کوچک و بزرگ برای تزئین سردرها استفاده می‌کردند.
# '''بادگیر''' (خیشخان)؛ از [[بادگیر]]ها، به‌منظور گردش هوا در داخل این فضا و خنک شدن آب آن استفاده می‌کنند.
# '''پلکان'''؛ تعداد پله‌های این پلکان، به‌عمق آب‌انبارها و افراد مصرف‌کننده از آن، بستگی دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/306653/بررسی-بنای-بومی-و-فرهنگی-آب-انبار-با-تأکید-بر-آب-انبارهای-کاشان خیرخواه آرانی، «بررسی بنای بومی و فرهنگی آب‌انبار»، 1385ش.]</ref>


== انواع آب‌انبار ==
== انواع آب‌انبار ==
آب‌انبارها را براساس ظاهر، شکل مخازن، نوع پوشش مخازن، عناصر به‌کار رفته در ساخت آن‌ها، نوع دسترسی به مخازن، فضاهای ارتباط‌دهنده، نحوهٔ آب‌رسانی به مخازن و تزئینات آن به انواع مختلفی تقسیم می‌کنند. برخی دیگر نیز، آب‌انبارها را براساس خصوصیات منطقه‌ای و سلیقهٔ سازندگان آن‌ها، بررسی کرده‌اند.
آب‌انبارها را بر اساس ظاهر، شکل مخازن، نوع پوشش مخازن، عناصر به‌کار رفته در ساخت آن‌ها، نوع دسترسی به مخازن، فضاهای ارتباط‌دهنده، نحوهٔ آب‌رسانی به مخازن و تزئینات آن به انواع مختلفی تقسیم می‌کنند. برخی دیگر نیز، آب‌انبارها را بر اساس خصوصیات منطقه‌ای و سلیقهٔ سازندگان آن‌ها، بررسی کرده‌اند.
# '''آب‌انبارهای خصوصی'''؛ این نوع از آب‌انبارها در خانه‌های شخصی، شهری یا روستایی و در زیر ساختمان خانه یا حیاط ساخته می‌شدند.<ref>سیرو، کاروان‌سراهای ایران و ساختمان‌های کوچک میان‌راه‌ها، ۱۳۴۹ش، ص۲۲۴.</ref>
* '''آب‌انبارهای خصوصی'''؛ این نوع از آب‌انبارها در خانه‌های شخصی، شهری یا روستایی و در زیر ساختمان [[خانه]] یا [[حیاط]] ساخته می‌شدند.<ref>سیرو، کاروان‌سراهای ایران و ساختمان‌های کوچک میان‌راه‌ها، ۱۳۴۹ش، ص۲۲۴.</ref>
# '''آب‌انبارهای عمومی'''؛ این بناها، بیش‌تر به‌منظور استفادهٔ عموم مردم در شهرها، روستاها، دژها، بیابان‌ها و در مسیر جاده‌ها، توسط افراد خیّر یا پادشاهان و امیران ساخته شده‌اند.
* '''آب‌انبارهای عمومی'''؛ این بناها، بیش‌تر به‌منظور استفادهٔ عموم مردم در شهرها، روستاها، دژها، بیابان‌ها و در مسیر جاده‌ها، توسط افراد خیّر یا پادشاهان و امیران ساخته شده‌اند.
# '''آب‌انبارهای شهری'''؛ این بناها، معمولاً در محله‌های شهری، به‌ویژه در کنار اماکن مذهبی، تجاری، آموزشی و رفاهی ساخته می‌شدند. گنجایش این نوع از آب‌انبارها، بیش‌تر بوده است. معروف‌ترین آب‌انبارهای شهری در ایران، آب‌انبار میدان سیداسمعیل، معیر، صاحب‌دیوان، بابانوذر، یوزباشی، سیدولی، امام‌زاده یحیی، چهل‌تن و کوچه غریبان در [[تهران]]؛ آب‌انبار سیدحسین صباغ و خان در [[کاشان]]؛ آب‌انبار مصلی در [[نائین]]؛ آب‌انبارهای مصلی، عتیق بزرگ و کوچک در [[یزد]] و آب‌انبار حاجی ملک در [[بیرجند]] هستند.
* '''آب‌انبارهای شهری'''؛ این بناها، معمولاً در محله‌های شهری، به‌ویژه در کنار [[اماکن مذهبی]]، تجاری، آموزشی و رفاهی ساخته می‌شدند. گنجایش این نوع از آب‌انبارها، بیش‌تر بوده است. معروف‌ترین آب‌انبارهای شهری در ایران عبارت‌اند از:
# '''آب‌انبارهای روستایی'''؛ معماری این آب‌انبارها، نسبت به آب‌انبارهای شهری بسیار ساده‌تر و فاقد تزئینات و پیرایه‌ها هستند. آب‌انبار حاج سیدحسین در خِتک و آب‌انبار دو راه در آبادی رحمت‌آباد [[یزد]]، از این نمونه هستند.<ref>افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص222، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص85ـ86.</ref>
# [[تهران]]: آب‌انبار میدان سیداسمعیل، معیر، صاحب‌دیوان، بابانوذر، یوزباشی، سیدولی، امام‌زاده یحیی، چهل‌تن و کوچه غریبان؛
# '''آب‌انبارهای قلعه‌ای'''؛ این نوع از آب‌انبارها، بسیار ساده، با مخزن‌هایی نسبتاً کوچک و عمیق بوده‌اند. آب‌انبار قلعهٔ حسام‌آباد در اسدآباد [[همدان]]،<ref>گلزاری، کرمانشاهان ـ کردستان، ۱۳۵۷ش، ص۹۱.</ref> و آب‌انبارهای قلعه گرامور سمام واقع در [[قشم]]<ref>ستوده، از آستارا تا استارباد، ج2، ۱۳۵۱ش، ص340.</ref> از این نوع آب‌انبارها هستند. معماری آب‌انبارهای داخل کاروان‌سراها نیز متأثر از معماری آب‌انبارهای قلعه‌ای بوده است. روی طاق مخازن نسبتاً کوچک این آب‌انبارها، کاملاً مسطح بوده که به‌منظور بارگیری کاروان‌ها استفاده می‌شده است.<ref>سیرو، کاروان‌سراهای ایران و ساختمان‌های کوچک میان‌راه‌ها، ۱۳۴۹ش، ص۲۲۹.</ref>
# [[کاشان]]: آب‌انبار سیدحسین صباغ و خان؛
# '''آب‌انبارهای میان‌راهی'''؛ این بناها، در مسیر جاده‌های کاروان‌رو، با مخازنی استوانه‌ای و پوشش گنبدی شکل ساخته می‌شدند. در برخی از این بناها نیز، مکانی برای استراحت مسافران و خواندن [[نماز]] در نظر گرفته می‌شد. آب‌انبار حاجی‌حسین عطار در جاده قدیم [[یزد]] به سمت [[مشهد]] از این نوع است.<ref>افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص187 و 407، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص44.</ref>
# [[نائین]]: آب‌انبار مصلی؛
# '''آب‌انبارهای بیابانی'''؛ این آب‌انبارها برای فراهم کردن آب برای دام‌ها در بیابان‌های خشک ساخته می‌شدند. آب‌انبارهایی نیز در دل کوه، به‌منظور ذخیرهٔ آب ساخته می‌شد که مخازن آن‌ها را با قلم و چکش در دل سنگ کنده و سقف آن‌ها را نیز به‌صورت طاق ضربی درمی‌آوردند.
# [[یزد]]: آب‌انبارهای مصلی، عتیق بزرگ و کوچک؛
# [[بیرجند]]: [[آب‌انبار حاج‌ملک]].
* '''آب‌انبارهای روستایی'''؛ معماری این آب‌انبارها، نسبت به آب‌انبارهای شهری بسیار ساده‌تر و فاقد تزئینات و پیرایه‌ها هستند. آب‌انبار حاج سیدحسین در خِتک و آب‌انبار دو راه در آبادی رحمت‌آباد [[یزد]]، از این نمونه هستند.<ref>افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص222، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص85ـ86.</ref>
* '''آب‌انبارهای قلعه‌ای'''؛ این نوع از آب‌انبارها، بسیار ساده، با مخزن‌هایی نسبتاً کوچک و عمیق بوده‌اند. آب‌انبار قلعهٔ حسام‌آباد در اسدآباد [[همدان]]،<ref>گلزاری، کرمانشاهان ـ کردستان، ۱۳۵۷ش، ص۹۱.</ref> و آب‌انبارهای قلعه گرامور سمام واقع در [[جزیره قشم|قشم]]<ref>ستوده، از آستارا تا استارباد، ج2، ۱۳۵۱ش، ص340.</ref> از این نوع آب‌انبارها هستند. معماری آب‌انبارهای داخل [[کاروان‌سرا]]ها نیز متأثر از معماری آب‌انبارهای قلعه‌ای بوده است. روی طاق مخازن نسبتاً کوچک این آب‌انبارها، کاملاً مسطح بود و برای بارگیری کاروان‌ها استفاده می‌شده است.<ref>سیرو، کاروان‌سراهای ایران و ساختمان‌های کوچک میان‌راه‌ها، ۱۳۴۹ش، ص۲۲۹.</ref>
* '''آب‌انبارهای میان‌راهی'''؛ این بناها، در مسیر جاده‌های کاروان‌رو، با مخازنی استوانه‌ای و پوشش گنبدی شکل ساخته می‌شدند. در برخی از این بناها نیز، مکانی برای استراحت مسافران و خواندن [[نماز]] در نظر گرفته می‌شد. آب‌انبار حاجی‌حسین عطار در جاده قدیم [[یزد]] به سمت [[مشهد]] از این نوع است.<ref>افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص187 و 407، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص44.</ref>
* '''آب‌انبارهای بیابانی'''؛ این آب‌انبارها برای فراهم کردن آب برای دام‌ها در بیابان‌های خشک ساخته می‌شدند. آب‌انبارهایی نیز در دل کوه، به‌منظور ذخیرهٔ آب ساخته می‌شد که مخازن آن‌ها را با قلم و چکش در دل سنگ کنده و سقف آن‌ها را نیز به‌صورت طاق‌ضربی درمی‌آوردند.<ref>[https://archilearn.net/blog/تعریف-آب-انبار-اب-انبار-چیست/ کریمی‌پناه، «تعریف آب انبار، آب انبار چیست»، وب‌سایت آرچی‌لرن.]</ref>


== آب‌رسانی به آب‌انبارها ==
== آب‌رسانی به آب‌انبارها ==
آب‌انبارهایی که در مناطق کوهستانی، دشت‌ها و نزدیک به چشمه‌ها و [[قنات]]‌ها ساخته می‌شدند را به‌وسیلهٔ مَجرایی از آب [[قنات]] یا چشمه پُر می‌کردند. آب‌رسانی‌ها، معمولاً در [[فصل زمستان]] و پیش از جاری شدن سیل انجام می‌شد. حجم آب جاری نیز به‌وسیلهٔ دریچه‌ای که در مسیر جریان آب قرار دارد، کنترل و تعیین می‌شد.
آب‌انبارهایی که در مناطق کوهستانی، دشت‌ها و نزدیک به [[چشمه]]‌ها و [[قنات]]‌ها ساخته می‌شدند را به‌وسیلهٔ مَجرایی از آب قنات یا چشمه پُر می‌کردند. آب‌رسانی‌ها، معمولاً در فصل [[زمستان]] و پیش از جاری شدن سیل انجام می‌شد. حجم آب جاری نیز به‌وسیلهٔ دریچه‌ای که در مسیر جریان آب قرار دارد، کنترل و تعیین می‌شد. آب‌انبارهای ساخته شده در مسیرهای کاروانی نیز از سیلاب‌های بهاری پُر می‌شد. در مسیر این سیلاب‌ها که از طغیان [[رودخانه]]‌ها حاصل می‌شد، خاکریزهایی مورب‌شکل می‌ساختند تا آب گردآمده در پشت این خاکریزها از طریق مجرایی خاص به‌سمت آب انبارها هدایت شود. در برخی از آب‌انبارها، یک مجرای خروجی نیز تعبیه می‌شد تا آب اضافی از آب‌انبار خارج شده و به آن صدمه نزند. در مناطق جنوبی ایران، جوی‌های فرعی متعددی در مسیر سیلاب‌ها ساخته شده تا آب آن، در این جوی‌های کوچک جمع شود و به آب‌انبار بریزد. گاهی در مناطقی از [[ایران]]، سه تا چهار آب‌انبار نزدیک به‌هم را به‌وسیلهٔ نهری به یکدیگر وصل کرده‌اند تا آب اضافی در هرکدام از آن‌ها به باقی آب‌انبارها بریزد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/237954/آب-انبار?entryviewid=241955 عالم‌زاده و دیگران، «آب انبار»، مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
 
آب‌انبارهای ساخته شده در مسیرهای کاروانی نیز از سیلاب‌های بهاری پُر می‌شد. در مسیر این سیلاب‌ها که از طغیان رودخانه‌ها حاصل می‌شود، خاکریزهایی مورب‌شکل می‌ساختند تا آب گردآمده در پشت این خاکریزها از طریق مجرایی خاص به سمت آب انبارها هدایت شود. در برخی از آب‌انبارها، یک مجرای خروجی نیز تعبیه می‌شد تا آب اضافی از آب‌انبار خارج شده و به آن صدمه نزند. در مناطق جنوبی ایران، جوی‌های فرعی متعددی در مسیر سیلاب‌ها ساخته شده تا آب آن، در این جوی‌های کوچک جمع شود و به آب‌انبار بریزد. گاهی در مناطقی از [[ایران]]، سه تا چهار آب‌انبار نزدیک به‌هم را به‌وسیلهٔ نهری به یکدیگر وصل کرده‌اند تا آب اضافی در هرکدام از آن‌ها به باقی آب‌انبارها بریزد.


== آب‌برداری از آب‌انبارها ==
== آب‌برداری از آب‌انبارها ==
بیش‌تر آب‌انبارهای عمومی و خصوصی دارای قسمتی به‌نام «پاشیر» هستند. پاشیر، اطاقکی است هم‌سطح با کف مخزنِ آب‌انبار، در این اطاقک شیری تعبیه شده برای استفاده از آب و نیز گودالی کوچک در زیر شیر که فاضلاب را به چاه وصل می‌کند. در این اطاقک، پلکانی نیز وجود دارد که آب‌انبار را به حیاط ساختمان متصل می‌کند. آب‌انبارهای عمومی، گاهی بیش از یک شیر و چند چاله فاضلاب دارند.<ref>گلزاری، کرمانشاهان ـ کردستان، ۱۳۵۷ش، ص۵۳.</ref> برخی از آب‌انبارها نیز، به‌منظور راحتی دررفت و آمد، بیش از یک پلکان، قرار می‌دادند. در آب‌انباری در یزد، دو پلکان وجود داشت که یکی از آن‌ها مخصوص [[مسلمان|مسلمانان]] و دیگری مخصوص استفادهٔ [[زردشتی|زردشتیان]] بود.<ref>افشار، یادگارهای یزد، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص86.</ref> گاهی نیز یکی از راه‌پله‌ها برای استفادهٔ شخصی (خصوصی) و دیگری برای استفادهٔ عموم مردم بود.<ref>توسلی، ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، ۱۳۵۳ش، ص۹۱.</ref>
بیش‌تر آب‌انبارهای عمومی و خصوصی دارای قسمتی به‌نام پاشیر هستند. پاشیر، اطاقکی است هم‌سطح با کف مخزنِ آب‌انبار، در این اطاقک، شیری تعبیه شده برای استفاده از آب و نیز گودالی کوچک در زیر شیر که [[فاضلاب|پساب]] را به چاه وصل می‌کند. در این اطاقک، پلکانی وجود دارد که آب‌انبار را به [[حیاط]] ساختمان متصل می‌کند. آب‌انبارهای عمومی، گاهی بیش از یک شیر و چند چاله پساب دارند.<ref>گلزاری، کرمانشاهان ـ کردستان، ۱۳۵۷ش، ص۵۳.</ref> برخی از آب‌انبارها نیز، به‌منظور راحتی دررفت و آمد، بیش از یک پلکان، قرار می‌دادند. در آب‌انباری در یزد، دو پلکان وجود داشت که یکی از آن‌ها مخصوص [[مسلمانان]] و دیگری مخصوص استفادهٔ [[زردشتیان]] بود.<ref>افشار، یادگارهای یزد، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص86.</ref> گاهی نیز یکی از راه‌پله‌ها برای استفادهٔ خصوصی و دیگری برای استفادهٔ عموم [[مردم]] بود. در برخی از آب‌انبارها نیز، امکان دسترسی مستقیم به آب وجود داشته و افراد به‌طور مستقیم از مخزن، آب برمی‌داشتند.<ref>توسلی، ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، ۱۳۵۳ش، ص۹۱.</ref>
 
در برخی از آب‌انبارها نیز، امکان دسترسی مستقیم به آب وجود داشته و افراد به‌طور مستقیم از مخزن آب برمی‌داشتند.
 
== عناصر تشکیل‌دهنده ساختمان آب‌انبار ==
آب‌انبارها معمولاً از سنگ، آجر، آهک و ساروج ساخته می‌شدند. ساختمان آب‌انبارها نیز با توجه به محل قرارگیری آن‌ها (شرایط آب و هوایی منطقه) متفاوت هستند. قسمت‌های مختلف یک آب‌انبار شامل موارد زیر است:
# '''مخزن''' (خزینه)؛ که محل انبار کردن آب و بخش اصلی آب‌انبار است. مخازن، معمولاً در داخل زمین قرار می‌گیرند.
# '''پاشیر'''؛ محل قرار گرفتن شیر متصل به مخزن است که شکل آن معمولاً به‌صورت مربع، یا مربع مستطیل و ۸ ضلعی است.
# '''سردر'''؛ ورودی آب‌انبار است که راه‌پله‌ای عمیق در آن قرار دارد. برخی از سازندگان و معماران این بنا، در ساخت آن از کاربندی، [[کاشی‌کاری]]، کتیبه‌های کوچک و بزرگ برای تزئین سردرها استفاده می‌کردند.
# '''بادگیر''' (خیشخان)؛ از بادگیرها، به‌منظور گردش هوا در داخل این فضا و خنک شدن آب آن استفاده می‌کنند.
# '''پلکان'''؛ تعداد پله‌های این پلکان، به‌عمق آب‌انبارها و افراد مصرف‌کننده از آن، بستگی دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/306653/بررسی-بنای-بومی-و-فرهنگی-آب-انبار-با-تأکید-بر-آب-انبارهای-کاشان خیرخواه آرانی، «بررسی بنای بومی و فرهنگی آب‌انبار»، 1385ش.]</ref>


== بهداشت آب در آب‌انبارها ==
== بهداشت آب در آب‌انبارها ==
علاوه‌بر بادگیرها، که به تسویهٔ هوای داخل آب‌انبارها کمک می‌کند، از تدابیری دیگر نیز به‌منظور جلوگیری از گندیدگی آب‌ها استفاده می‌شود: ۱. استفاده از آهک و نمک؛ ۲. ماهی (برای رفع باکتری‌های موجود در آب)؛ ۳. زغال (برای خاصیت بوگیری آن)؛ ۴. خشت (برای رسوب‌زدایی املاح آب).<ref>به‌فروز، پژوهشی در مساکن روستایی منطقه بیابانی شرق کاشان، 1356ش، ص90.</ref>
علاوه بر بادگیرها، که به تسویهٔ هوای داخل آب‌انبارها کمک می‌کند، از تدابیر دیگری به‌منظور جلوگیری از گندیدگی آب‌ها استفاده می‌شود:
# استفاده از [[آهک]] و [[نمک]]؛
# [[ماهی]] برای رفع [[باکتری]]‌های موجود در آب؛
# [[زغال]] برای خاصیت بوگیری آن؛
# [[خشت]] برای رسوب‌زدایی املاح آب.<ref>به‌فروز، پژوهشی در مساکن روستایی منطقه بیابانی شرق کاشان، 1356ش، ص90.</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
خط ۶۲: خط ۸۲:


== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «آشنایی کامل با آب انبار و طریقه ساخت آن»، وب‌سایت نماتک، تاریخ بازدید: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* آیت‌الله‌زاده شیرازی، باقر، «آب‌انبارهای حاشیهٔ کویر»، مجلهٔ باستان‌شناسی و هنر ایران، شماره ۵، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۴۹ش.
* آیت‌الله‌زاده شیرازی، باقر، «آب‌انبارهای حاشیهٔ کویر»، مجلهٔ باستان‌شناسی و هنر ایران، شماره ۵، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۴۹ش.
* ابن‌بلخی، فارس‌نامه، به‌تحقیق گای لسترنج و رینولد الن نیکلسون، لندن، گیب، ۱۹۲۱م.
* ابن‌بلخی، فارس‌نامه، به‌تحقیق گای لسترنج و رینولد الن نیکلسون، لندن، گیب، ۱۹۲۱م.
خط ۶۹: خط ۹۱:
* توسلی، محمود، ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، تهران، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، ۱۳۵۳ش.
* توسلی، محمود، ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، تهران، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، ۱۳۵۳ش.
* خیرخواه آرانی، رضا، «بررسی بنای بومی و فرهنگی آب‌انبار»، اصفهان، فرهنگ اصفهان، شماره ۳۱، ۱۳۸۵ش.
* خیرخواه آرانی، رضا، «بررسی بنای بومی و فرهنگی آب‌انبار»، اصفهان، فرهنگ اصفهان، شماره ۳۱، ۱۳۸۵ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۵ دی ۱۴۰۰ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۵ دی ۱۴۰۰ش.
* ستوده، منوچهر، از آستارا تا استارباد، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۱ش.
* ستوده، منوچهر، از آستارا تا استارباد، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۱ش.
* سیرو، ماکسیم، کاروان‌سراهای ایران و ساختمان‌های کوچک میان‌راه‌ها، ترجمهٔ عیسی بهنام، تهران، سازمان ملی حفاظت آثار باستانی، ۱۳۴۹ش.
* سیرو، ماکسیم، کاروان‌سراهای ایران و ساختمان‌های کوچک میان‌راه‌ها، ترجمهٔ عیسی بهنام، تهران، سازمان ملی حفاظت آثار باستانی، ۱۳۴۹ش.
* شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۶۳ش.
* شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۶۳ش.
* عالم‌زاده، هادی و دیگران، «آب انبار»، مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۳۹۸ش.
* کریمی‌پناه، جعفر، «تعریف آب انبار، آب انبار چیست»، وب‌سایت آرچی‌لرن، تاریخ بازدید: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* گلزاری، مسعود، کرمانشاهان ـ کردستان، تهران، انجمن آثار ملی، شماره۱۴۷، ۱۳۵۷ش.
* گلزاری، مسعود، کرمانشاهان ـ کردستان، تهران، انجمن آثار ملی، شماره۱۴۷، ۱۳۵۷ش.
* فرشاد، مهدی، تاریخ مهندسی در ایران، تهران، نشر بلخ، ۱۳۶۲ش.
* فرشاد، مهدی، تاریخ مهندسی در ایران، تهران، بلخ، ۱۳۶۲ش.
* مایل هروی، غلامرضا، «برکه‌های هرات»، مجلهٔ آریانا، کابل، ۱۳۵۰ق.
* مایل هروی، غلامرضا، «برکه‌های هرات»، مجلهٔ آریانا، کابل، ۱۳۵۰ق.
* مخلصی، محمدعلی، آثار تاریخی سمنان، تهران، ]بی‌نا[، ۱۳۵۶ش.
* مخلصی، محمدعلی، آثار تاریخی سمنان، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۶ش.
* ناصرخسرو، ابومعین، سفرنامه، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۴ش.
* ناصرخسرو، ابومعین، سفرنامه، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۴ش.
* نراقی، حسن، آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۶۳ش.
* نراقی، حسن، آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۶۳ش.
* ورجاوند، پرویز، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، هنر و مردم، شماره ۱۶۸، تهران، ۱۳۵۷ش.
* ورجاوند، پرویز، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، هنر و مردم، شماره ۱۶۸، تهران، ۱۳۵۷ش.
{{پایان منابع}}
{{معماری ایرانی}}
[[رده:عناصر شهری]]
[[رده:عناصر معماری ایرانی]]

نسخهٔ کنونی تا ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۴۱

آب‌انبار


عنوان اصلیآب‌انبار
شاخه علمیمعماری، مهندسی آب، تاریخ معماری
نوع مفهومسازه و تأسیسات ذخیره آب
معنای اصطلاحیسازه‌ای زیرزمینی برای ذخیره و نگهداری آب که بیشتر در مناطق کم‌آب و کویری ساخته می‌شود
حوزه کاربردذخیره و تأمین آب در مناطق کم‌آب، شهرها، روستاها و مسیرهای کاروانی
گستره جغرافیاییایران، مصر، ترکمنستان، فلسطین
منشأ تاریخیدر ایران، هزاره دوم پیش از میلاد در محوطه چغازنبیل
مرتبط باقنات، چشمه، بادگیر، پاشیر
اهمیتتأمین آب در مناطق کم‌آب، نگهداری بهداشتی آب و نقش مهم در معماری و زندگی شهری و روستایی مناطق خشک
زیرنویس عنوانجایی سرپوشیده برای ذخیره کردن آب

آب‌انبار؛ جایی سرپوشیده برای ذخیره کردن آب.

آب‌انبار سازه‌ای زیرزمینی برای ذخیرهٔ آب در مناطق کم‌آب و کویری است. علاوه بر ایران، نمونه‌های آب‌انبار در مصر، ترکمنستان و فلسطین وجود دارد. کارکرد اصلی آن تأمین آب در زمان کم‌آبی، مقاومت در برابر محاصرهٔ جنگی و خنک نگه‌داشتن آب در تابستان بوده است. پیشینهٔ ساخت آب‌انبار در ایران به هزارهٔ دوم پیش از میلاد در چغازنبیل می‌رسد و پس از ورود اسلام به ایران، به دلیل تأکید آموزه‌های اسلام بر بهداشت و طهارت، ساخت آب‌انبار رونق گرفت. آب‌انبارها از بخش‌هایی چون مخزن، پاشیر (محل شیر)، سردر، بادگیر و پلکان ساخته می‌شدند. مصالح اصلی آن‌ها سنگ، آجر، آهک و ساروج بود. آب‌انبار از نظر کاربری به انواع خصوصی، عمومی، میان‌راهی و بیابانی تقسیم می‌شود. آب مورد نیاز آب‌انبار از قنات، چشمه یا سیلاب‌های فصلی تأمین می‌شد و برای جلوگیری از گندیدگی آب از آهک، نمک، ماهی، زغال و خشت استفاده می‌کردند. امروزه برخی آب‌انبارهای تاریخی در ایران به رستوران یا موزه تبدیل شده‌اند.

معرفی آب‌انبار

آب‌انبار، مکانی است که برای ذخیره کردن آب، در زیر زمین ساخته می‌شود. در بیش‌تر نقاط ایران، این بنا را آب‌انبار[۱] و در برخی نقاط دیگر آن را آب‌دان، آب‌گیر،[۲] حوض‌انبار، انبار، حوض،[۳] برکه،[۴] مصنع،[۵] مصنعه،[۶] منبع، مرغی یا مرغِک و هَود نامیده‌اند.[۷] آب‌انبار، در سرزمین مصر با نام مَصنَع، در ترکمنستان با نام سردابه، در فلسطین با نام خَزان و در هرات با نام حوض، شناخته می‌شود.[۸] آب‌انبار، یکی از عناصر اصلی در مناطق کویری مانند یزد، کاشان، میناب، لار، استان فارس و هرمزگان بوده است و در گذشته، به‌منظور ذخیرهٔ آب در ایام کم‌آبی یا مقاومت در برابر دشمن، هنگام محاصرهٔ جنگی ساخته می‌شد. خنک ماندن آب در تابستان، یکی دیگر از کارکردهای آب‌انبار بود.[۹]

پیشینه آب‌انبار

مشاهدهٔ گودال‌هایی که به‌صورت طبیعی، از آب باران و سیلاب‌ها پُر می‌شدند، آدمی را به فکر ذخیرهٔ آب با این روش انداخت. در ایران باستان، مصر، یونان، روم و بین‌النهرین، آب در انبارهایی که سرپوشیده بود و نفوذ آلودگی و تبخیر آب در آن، غیرممکن بود، نگهداری می‌شد. قدمت ساخت آب‌انبارها در سرزمین فلسطین نیز به دوران نَبَطیان برمی‌گردد. مناطق مرکزی ایران، همواره با مشکل کمبود آب مواجه بوده است، به‌همین دلیل، آب از ارزش بیشتری برخوردار بود. در برخی نقاط، ستایش‌هایی برای ایزد نگهبان آب، آناهیتا، صورت می‌گرفت. در همین مناطق مرکزی، ساخت آب‌انبارها، در جاهایی که آب دائمی یا فصلی وجود داشت، به‌مرور زمان توسعه می‌یافت. از کهن‌ترین نمونه‌های به‌جا مانده از گذشته، آب‌انباری است که در محوطهٔ چُغازنبیل وجود دارد. مورخان، قدمت این بنا را به هزارهٔ دوم قبل از میلاد نسبت می‌دهند. پس از ورود اسلام به ایران، به‌دلیل تأکید آموزه‌های دینی بر بهداشت و طهارت، ساخت مخازن نگهداری آب، همچون حوض، آب‌انبار، و خزینهٔ حمام‌ها رونق یافت و به یک عنصر اساسی در کنار مساجد یا در نزدیک‌ترین نقطه به آن‌ها تبدیل شد. با تکامل و توسعهٔ کشاورزی و تجارت، ساخت این نوع از بناها در مسیر جاده‌های تجاری و کاروان‌رو گسترش یافت.[۱۰]

معماری آب‌انبار

همراه با توسعه دین اسلام، ساخت مخازن استوانه‌ای، در ایران رایج شد. این نوع مخازن، هم از نظر هزینه و هم از نظر مقاومت، گزینهٔ بهتری نسبت به سایر انواع معماری آب‌انبارها بود. یکی از تحولات معماری آب‌انبارها در ایرانِ پس از اسلام، استفاده از مخازن ستون‌دار، به روش غرب بود که ظرفیت نگهداری آب را افزایش می‌داد. آب‌انبارهای ستون‌دار، باعث شد تا سقف این بناها، هم‌کف زمین قرار گیرند و ساختمانی دیگر همچون مسجد یا مدرسه بر روی آن‌ها ساخته شوند. معماری آب‌انبارها، به‌ویژه در قسمت سردرها و کتیبه‌ها چشم‌گیر بوده و آن‌ها را برخوردار از ارزش‌های فرهنگی، هنری، فنی و تاریخی کرده است.[۱۱] آب‌انبار حاج‌کاظم در قزوین که در ۱۲۵۶ق بنا شده، سردر بسیار زیبا با قوس جناغی بلند، طاق‌نماهای متعدد و کاشی‌های تزئینی بی‌نظیری دارد.[۱۲] امروزه، از برخی آب‌انبارهای سنتی، به‌عنوان رستوران، چای‌خانه، تئاتر و موزه استفاده می‌کنند. نمونه‌هایی از آب‌انبارهای تاریخی ساخته شده در ایران عبارت‌اند از: آب‌انباری مربوط به سده‌های ۵ و ۶ق در نزدیکی شهر مَرو؛ آب‌انباری در نزدیکی رباط تحملج با گنجایش ۱۵۰ هزار لیتر آب؛ آب‌انباری در یزد که در زمان شاه‌شجاع ساخته شده و همچنان آباد و مورد استفاده است؛ حوض زمزم، در مسیر هرات که به‌دستور شاهرخ، پسر تیمور، بنا شد؛[۱۳] آب‌انبار جنک که در پشت مسجد جامع یزد بنا شده است.[۱۴]

عناصر تشکیل‌دهنده ساختمان آب‌انبار

آب‌انبارها معمولاً از سنگ، آجر، آهک و ساروج ساخته می‌شدند. ساختمان آب‌انبارها نیز با توجه به شرایط آب و هوایی منطقه، متفاوت هستند. قسمت‌های مختلف یک آب‌انبار شامل موارد زیر است:

  1. مخزن (خزینه)؛ که محل انبار کردن آب و بخش اصلی آب‌انبار است. مخازن، معمولاً در داخل زمین قرار می‌گیرند.
  2. پاشیر؛ محل قرار گرفتن شیر متصل به مخزن است که شکل آن معمولاً به‌صورت مربع، یا مربع مستطیل و ۸ ضلعی است.
  3. سردر؛ ورودی آب‌انبار است که راه‌پله‌ای عمیق در آن قرار دارد. برخی از سازندگان و معماران این بنا، در ساخت آن از کاربندی، کاشی‌کاری و کتیبه‌های کوچک و بزرگ برای تزئین سردرها استفاده می‌کردند.
  4. بادگیر (خیشخان)؛ از بادگیرها، به‌منظور گردش هوا در داخل این فضا و خنک شدن آب آن استفاده می‌کنند.
  5. پلکان؛ تعداد پله‌های این پلکان، به‌عمق آب‌انبارها و افراد مصرف‌کننده از آن، بستگی دارد.[۱۵]

انواع آب‌انبار

آب‌انبارها را بر اساس ظاهر، شکل مخازن، نوع پوشش مخازن، عناصر به‌کار رفته در ساخت آن‌ها، نوع دسترسی به مخازن، فضاهای ارتباط‌دهنده، نحوهٔ آب‌رسانی به مخازن و تزئینات آن به انواع مختلفی تقسیم می‌کنند. برخی دیگر نیز، آب‌انبارها را بر اساس خصوصیات منطقه‌ای و سلیقهٔ سازندگان آن‌ها، بررسی کرده‌اند.

  • آب‌انبارهای خصوصی؛ این نوع از آب‌انبارها در خانه‌های شخصی، شهری یا روستایی و در زیر ساختمان خانه یا حیاط ساخته می‌شدند.[۱۶]
  • آب‌انبارهای عمومی؛ این بناها، بیش‌تر به‌منظور استفادهٔ عموم مردم در شهرها، روستاها، دژها، بیابان‌ها و در مسیر جاده‌ها، توسط افراد خیّر یا پادشاهان و امیران ساخته شده‌اند.
  • آب‌انبارهای شهری؛ این بناها، معمولاً در محله‌های شهری، به‌ویژه در کنار اماکن مذهبی، تجاری، آموزشی و رفاهی ساخته می‌شدند. گنجایش این نوع از آب‌انبارها، بیش‌تر بوده است. معروف‌ترین آب‌انبارهای شهری در ایران عبارت‌اند از:
  1. تهران: آب‌انبار میدان سیداسمعیل، معیر، صاحب‌دیوان، بابانوذر، یوزباشی، سیدولی، امام‌زاده یحیی، چهل‌تن و کوچه غریبان؛
  2. کاشان: آب‌انبار سیدحسین صباغ و خان؛
  3. نائین: آب‌انبار مصلی؛
  4. یزد: آب‌انبارهای مصلی، عتیق بزرگ و کوچک؛
  5. بیرجند: آب‌انبار حاج‌ملک.
  • آب‌انبارهای روستایی؛ معماری این آب‌انبارها، نسبت به آب‌انبارهای شهری بسیار ساده‌تر و فاقد تزئینات و پیرایه‌ها هستند. آب‌انبار حاج سیدحسین در خِتک و آب‌انبار دو راه در آبادی رحمت‌آباد یزد، از این نمونه هستند.[۱۷]
  • آب‌انبارهای قلعه‌ای؛ این نوع از آب‌انبارها، بسیار ساده، با مخزن‌هایی نسبتاً کوچک و عمیق بوده‌اند. آب‌انبار قلعهٔ حسام‌آباد در اسدآباد همدان،[۱۸] و آب‌انبارهای قلعه گرامور سمام واقع در قشم[۱۹] از این نوع آب‌انبارها هستند. معماری آب‌انبارهای داخل کاروان‌سراها نیز متأثر از معماری آب‌انبارهای قلعه‌ای بوده است. روی طاق مخازن نسبتاً کوچک این آب‌انبارها، کاملاً مسطح بود و برای بارگیری کاروان‌ها استفاده می‌شده است.[۲۰]
  • آب‌انبارهای میان‌راهی؛ این بناها، در مسیر جاده‌های کاروان‌رو، با مخازنی استوانه‌ای و پوشش گنبدی شکل ساخته می‌شدند. در برخی از این بناها نیز، مکانی برای استراحت مسافران و خواندن نماز در نظر گرفته می‌شد. آب‌انبار حاجی‌حسین عطار در جاده قدیم یزد به سمت مشهد از این نوع است.[۲۱]
  • آب‌انبارهای بیابانی؛ این آب‌انبارها برای فراهم کردن آب برای دام‌ها در بیابان‌های خشک ساخته می‌شدند. آب‌انبارهایی نیز در دل کوه، به‌منظور ذخیرهٔ آب ساخته می‌شد که مخازن آن‌ها را با قلم و چکش در دل سنگ کنده و سقف آن‌ها را نیز به‌صورت طاق‌ضربی درمی‌آوردند.[۲۲]

آب‌رسانی به آب‌انبارها

آب‌انبارهایی که در مناطق کوهستانی، دشت‌ها و نزدیک به چشمه‌ها و قنات‌ها ساخته می‌شدند را به‌وسیلهٔ مَجرایی از آب قنات یا چشمه پُر می‌کردند. آب‌رسانی‌ها، معمولاً در فصل زمستان و پیش از جاری شدن سیل انجام می‌شد. حجم آب جاری نیز به‌وسیلهٔ دریچه‌ای که در مسیر جریان آب قرار دارد، کنترل و تعیین می‌شد. آب‌انبارهای ساخته شده در مسیرهای کاروانی نیز از سیلاب‌های بهاری پُر می‌شد. در مسیر این سیلاب‌ها که از طغیان رودخانه‌ها حاصل می‌شد، خاکریزهایی مورب‌شکل می‌ساختند تا آب گردآمده در پشت این خاکریزها از طریق مجرایی خاص به‌سمت آب انبارها هدایت شود. در برخی از آب‌انبارها، یک مجرای خروجی نیز تعبیه می‌شد تا آب اضافی از آب‌انبار خارج شده و به آن صدمه نزند. در مناطق جنوبی ایران، جوی‌های فرعی متعددی در مسیر سیلاب‌ها ساخته شده تا آب آن، در این جوی‌های کوچک جمع شود و به آب‌انبار بریزد. گاهی در مناطقی از ایران، سه تا چهار آب‌انبار نزدیک به‌هم را به‌وسیلهٔ نهری به یکدیگر وصل کرده‌اند تا آب اضافی در هرکدام از آن‌ها به باقی آب‌انبارها بریزد.[۲۳]

آب‌برداری از آب‌انبارها

بیش‌تر آب‌انبارهای عمومی و خصوصی دارای قسمتی به‌نام پاشیر هستند. پاشیر، اطاقکی است هم‌سطح با کف مخزنِ آب‌انبار، در این اطاقک، شیری تعبیه شده برای استفاده از آب و نیز گودالی کوچک در زیر شیر که پساب را به چاه وصل می‌کند. در این اطاقک، پلکانی وجود دارد که آب‌انبار را به حیاط ساختمان متصل می‌کند. آب‌انبارهای عمومی، گاهی بیش از یک شیر و چند چاله پساب دارند.[۲۴] برخی از آب‌انبارها نیز، به‌منظور راحتی دررفت و آمد، بیش از یک پلکان، قرار می‌دادند. در آب‌انباری در یزد، دو پلکان وجود داشت که یکی از آن‌ها مخصوص مسلمانان و دیگری مخصوص استفادهٔ زردشتیان بود.[۲۵] گاهی نیز یکی از راه‌پله‌ها برای استفادهٔ خصوصی و دیگری برای استفادهٔ عموم مردم بود. در برخی از آب‌انبارها نیز، امکان دسترسی مستقیم به آب وجود داشته و افراد به‌طور مستقیم از مخزن، آب برمی‌داشتند.[۲۶]

بهداشت آب در آب‌انبارها

علاوه بر بادگیرها، که به تسویهٔ هوای داخل آب‌انبارها کمک می‌کند، از تدابیر دیگری به‌منظور جلوگیری از گندیدگی آب‌ها استفاده می‌شود:

  1. استفاده از آهک و نمک؛
  2. ماهی برای رفع باکتری‌های موجود در آب؛
  3. زغال برای خاصیت بوگیری آن؛
  4. خشت برای رسوب‌زدایی املاح آب.[۲۷]

پانویس

  1. ↑ گلزاری، کرمانشاهان ـ کردستان، ۱۳۵۷ش، ص۵۳؛ افسر، تاریخ بافت قدیمی شیراز، ۱۳۵۳ش، ص۲۱۹؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص74، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص86 و 665-669؛ مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص217 و 218؛ آیت‌الله‌زادهٔ شیرازی، «آب‌انبارهای حاشیهٔ کویر»، ۱۳۴۹ش، ص30-36.
  2. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه آب‌انبار.
  3. ↑ ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۵۶؛ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۶۴۳؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص74؛ مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص۲۱۳؛ ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۶۵ و ۱۲۲.
  4. ↑ نراقی، آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، ۱۳۶۳ش، ص۱۵۸ و ۳۰۳–۳۰۴؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص455، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص651؛ مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص۲۱۱–۲۱۲.
  5. ↑ ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۳۶ و ۱۴۳؛ ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۶۵، ۱۲۲ و ۱۶۸.
  6. ↑ ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۵۷ و ۱۵۹؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص104 و 222، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص652 و 655.
  7. ↑ نراقی، آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، ۱۳۶۳ش، ص۳۰۷.
  8. ↑ ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۵۰؛ مایل هروی، «برکه‌های هرات»، ۱۳۵۰ق، ص۳۷.
  9. ↑ «آشنایی کامل با آب انبار و طریقه ساخت آن»، وب‌سایت نماتک.
  10. ↑ فرشاد، تاریخ مهندسی در ایران، ۱۳۶۲ش، ص۲۱۷ و ۲۱۸.
  11. ↑ ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص2ـ3.
  12. ↑ ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص۴.
  13. ↑ ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص۳۷ و ۴۱.
  14. ↑ افشار، یادگارهای یزد، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص۶۵۴.
  15. ↑ خیرخواه آرانی، «بررسی بنای بومی و فرهنگی آب‌انبار»، 1385ش.
  16. ↑ سیرو، کاروان‌سراهای ایران و ساختمان‌های کوچک میان‌راه‌ها، ۱۳۴۹ش، ص۲۲۴.
  17. ↑ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص222، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص85ـ86.
  18. ↑ گلزاری، کرمانشاهان ـ کردستان، ۱۳۵۷ش، ص۹۱.
  19. ↑ ستوده، از آستارا تا استارباد، ج2، ۱۳۵۱ش، ص340.
  20. ↑ سیرو، کاروان‌سراهای ایران و ساختمان‌های کوچک میان‌راه‌ها، ۱۳۴۹ش، ص۲۲۹.
  21. ↑ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص187 و 407، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص44.
  22. ↑ کریمی‌پناه، «تعریف آب انبار، آب انبار چیست»، وب‌سایت آرچی‌لرن.
  23. ↑ عالم‌زاده و دیگران، «آب انبار»، مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
  24. ↑ گلزاری، کرمانشاهان ـ کردستان، ۱۳۵۷ش، ص۵۳.
  25. ↑ افشار، یادگارهای یزد، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص86.
  26. ↑ توسلی، ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، ۱۳۵۳ش، ص۹۱.
  27. ↑ به‌فروز، پژوهشی در مساکن روستایی منطقه بیابانی شرق کاشان، 1356ش، ص90.

منابع

  • «آشنایی کامل با آب انبار و طریقه ساخت آن»، وب‌سایت نماتک، تاریخ بازدید: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
  • آیت‌الله‌زاده شیرازی، باقر، «آب‌انبارهای حاشیهٔ کویر»، مجلهٔ باستان‌شناسی و هنر ایران، شماره ۵، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۴۹ش.
  • ابن‌بلخی، فارس‌نامه، به‌تحقیق گای لسترنج و رینولد الن نیکلسون، لندن، گیب، ۱۹۲۱م.
  • افسر، کرامت‌الله، تاریخ بافت قدیمی شیراز، شماره ۱۰۵، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۳ش.
  • افشار، ایرج، یادگارهای یزد، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۴۸–۱۳۵۴ش.
  • به‌فروز، فاطمه، پژوهشی در مساکن روستایی منطقه بیابانی شرق کاشان، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۶ش.
  • توسلی، محمود، ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، تهران، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، ۱۳۵۳ش.
  • خیرخواه آرانی، رضا، «بررسی بنای بومی و فرهنگی آب‌انبار»، اصفهان، فرهنگ اصفهان، شماره ۳۱، ۱۳۸۵ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۵ دی ۱۴۰۰ش.
  • ستوده، منوچهر، از آستارا تا استارباد، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۱ش.
  • سیرو، ماکسیم، کاروان‌سراهای ایران و ساختمان‌های کوچک میان‌راه‌ها، ترجمهٔ عیسی بهنام، تهران، سازمان ملی حفاظت آثار باستانی، ۱۳۴۹ش.
  • شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۶۳ش.
  • عالم‌زاده، هادی و دیگران، «آب انبار»، مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۳۹۸ش.
  • کریمی‌پناه، جعفر، «تعریف آب انبار، آب انبار چیست»، وب‌سایت آرچی‌لرن، تاریخ بازدید: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
  • گلزاری، مسعود، کرمانشاهان ـ کردستان، تهران، انجمن آثار ملی، شماره۱۴۷، ۱۳۵۷ش.
  • فرشاد، مهدی، تاریخ مهندسی در ایران، تهران، بلخ، ۱۳۶۲ش.
  • مایل هروی، غلامرضا، «برکه‌های هرات»، مجلهٔ آریانا، کابل، ۱۳۵۰ق.
  • مخلصی، محمدعلی، آثار تاریخی سمنان، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۶ش.
  • ناصرخسرو، ابومعین، سفرنامه، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۴ش.
  • نراقی، حسن، آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۶۳ش.
  • ورجاوند، پرویز، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، هنر و مردم، شماره ۱۶۸، تهران، ۱۳۵۷ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=آب‌انبار&oldid=45739»