آب‌انبار: تفاوت میان نسخه‌ها

آب‌انبار سازه‌ای زیرزمینی برای ذخیرهٔ [[آب]] در مناطق کم‌آب و کویری است. علاوه بر [[ایران]]، نمونه‌های آب‌انبار در [[مصر]]، [[ترکمنستان]] و [[فلسطین]] وجود دارد. کارکرد اصلی آن تأمین آب در زمان کم‌آبی، مقاومت در برابر محاصرهٔ جنگی و خنک نگه‌داشتن آب در تابستان بوده است. پیشینهٔ ساخت آب‌انبار در ایران به هزارهٔ دوم پیش از میلاد در [[چغازنبیل]] می‌رسد و پس از [[ورود اسلام به ایران]]، به دلیل تأکید آموزه‌های اسلام بر [[بهداشت]] و [[طهارت]]، ساخت [[آب‌انبار]] رونق گرفت. آب‌انبارها از بخش‌هایی چون مخزن، پاشیر (محل شیر)، سردر، بادگیر و پلکان ساخته می‌شدند. مصالح اصلی آن‌ها سنگ، آجر، آهک و ساروج بود. آب‌انبار از نظر کاربری به انواع خصوصی، عمومی، میان‌راهی و بیابانی تقسیم می‌شود. آب مورد نیاز آب‌انبار از [[قنات]]، [[چشمه]] یا سیلاب‌های فصلی تأمین می‌شد و برای جلوگیری از گندیدگی آب از [[آهک]]، [[نمک]]، [[ماهی]]، [[زغال]] و [[خشت]] استفاده می‌کردند. امروزه برخی آب‌انبارهای تاریخی در ایران به [[رستوران]] یا [[موزه]] تبدیل شده‌اند.

آب‌انبار، مکانی است که برای ذخیره کردن آب، در زیر زمین ساخته می‌شود. در بیش‌تر نقاط [[ایران]]، این بنا را آب‌انبار<ref>گلزاری، کرمانشاهان ـ کردستان، ۱۳۵۷ش، ص۵۳؛ افسر، تاریخ بافت قدیمی شیراز، ۱۳۵۳ش، ص۲۱۹؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص74، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص86 و 665-669؛ مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص217 و 218؛ آیت‌الله‌زادهٔ شیرازی، «آب‌انبارهای حاشیهٔ کویر»، ۱۳۴۹ش، ص30-36.</ref> و در برخی نقاط دیگر آن را آب‌دان، آب‌گیر،<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/آب+انبار-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه آب‌انبار.]</ref> حوض‌انبار، انبار، حوض،<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۵۶؛ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۶۴۳؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص74؛ مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص۲۱۳؛ ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۶۵ و ۱۲۲.</ref> برکه،<ref>نراقی، آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، ۱۳۶۳ش، ص۱۵۸ و ۳۰۳–۳۰۴؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص455، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص651؛ مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ۱۳۵۶ش، ص۲۱۱–۲۱۲.</ref> مصنع،<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۳۶ و ۱۴۳؛ ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۶۵، ۱۲۲ و ۱۶۸.</ref> مصنعه،<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۹۲۱م، ص۱۵۷ و ۱۵۹؛ افشار، یادگارهای یزد، ج۱، ۱۳۴۸ش، ص104 و 222، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص652 و 655.</ref> منبع، مرغی یا مرغِک و هَود نامیده‌اند.<ref>نراقی، آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، ۱۳۶۳ش، ص۳۰۷.</ref> آب‌انبار، در سرزمین‌ مصر با نام‌ مَصنَع، در ترکمنستان با نام سردابه، در فلسطین با نام خَزان و در هرات با نام حوض، شناخته می‌شود.<ref>ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۵۴ش، ص۵۰؛ مایل هروی، «برکه‌های هرات»، ۱۳۵۰ق، ص۳۷.</ref> آب‌انبار، یکی از عناصر اصلی در مناطق کویری مانند [[یزد]]، [[کاشان]]، [[میناب]]، [[لار]]، [[استان فارس]] و [[هرمزگان]] بوده است و در گذشته، به‌منظور ذخیرهٔ آب در ایام کم‌آبی یا مقاومت در برابر دشمن، هنگام محاصرهٔ جنگی ساخته می‌شد. خنک ماندن آب در تابستان، یکی دیگر از کارکردهای آب‌انبار بود.<ref>[https://namatek.com/آب-انبار-چیست/ «آشنایی کامل با آب انبار و طریقه ساخت آن»، وب‌سایت نماتک.]</ref>

همراه با توسعه دین [[اسلام]]، ساخت مخازن استوانه‌ای، در [[ایران]] رایج شد. این نوع مخازن، هم از نظر هزینه و هم از نظر مقاومت، گزینهٔ بهتری نسبت به سایر انواع معماری آب‌انبارها بود. یکی از تحولات معماری آب‌انبارها در ایرانِ پس از اسلام، استفاده از مخازن ستون‌دار، به روش غرب بود که ظرفیت نگهداری آب را افزایش می‌داد. آب‌انبارهای ستون‌دار، باعث شد تا سقف این بناها، هم‌کف زمین قرار گیرند و ساختمانی دیگر همچون [[مسجد]] یا [[مدرسه]] بر روی آن‌ها ساخته شوند. معماری آب‌انبارها، به‌ویژه در قسمت سردرها و [[کتیبه|کتیبه‌ها]] چشم‌گیر بوده و آن‌ها را برخوردار از ارزش‌های فرهنگی، هنری، فنی و تاریخی کرده است.<ref>ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص2ـ3.</ref> [[آب‌انبار حاج‌کاظم]] در [[قزوین]] که در ۱۲۵۶ق بنا شده، سردر بسیار زیبا با قوس جناغی بلند، طاق‌نماهای متعدد و کاشی‌های تزئینی بی‌نظیری دارد.<ref>ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص۴.</ref> امروزه، از برخی آب‌انبارهای سنتی، به‌عنوان [[رستوران]]، [[چای‌خانه]]، [[تئاتر]] و [[موزه]] استفاده می‌کنند. نمونه‌هایی از آب‌انبارهای تاریخی ساخته شده در [[ایران]] عبارت‌اند از: آب‌انباری مربوط به سده‌های ۵ و ۶ق در نزدیکی شهر مَرو؛ آب‌انباری در نزدیکی رباط تحملج با گنجایش ۱۵۰ هزار لیتر آب؛ آب‌انباری در [[یزد]] که در زمان شاه‌شجاع ساخته شده و همچنان آباد و مورد استفاده است؛ حوض زمزم، در مسیر هرات که به‌دستور شاهرخ، پسر تیمور، بنا شد؛<ref>ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص۳۷ و ۴۱.</ref> آب‌انبار جنک که در پشت [[مسجد جامع یزد]] بنا شده است.<ref>افشار، یادگارهای یزد، ج۲، ۱۳۵۴ش، ص۶۵۴.</ref>

# '''سردر'''؛ ورودی آب‌انبار است که راه‌پله‌ای عمیق در آن قرار دارد. برخی از سازندگان و معماران این بنا، در ساخت آن از [[کاربندی]]، [[کاشی‌کاری]] و [[کتیبه|کتیبه‌های]] کوچک و بزرگ برای تزئین سردرها استفاده می‌کردند.

# '''بادگیر''' (خیشخان)؛ از [[بادگیر|بادگیرها]]، به‌منظور گردش هوا در داخل این فضا و خنک شدن آب آن استفاده می‌کنند.

 

# [[تهران]]: آب‌انبار میدان سیداسمعیل، معیر، صاحب‌دیوان، بابانوذر، یوزباشی، سیدولی، امام‌زاده یحیی، چهل‌تن و کوچه غریبان؛

# [[کاشان]]: آب‌انبار سیدحسین صباغ و خان؛  

# [[نائین]]: آب‌انبار مصلی؛  

* '''آب‌انبارهای قلعه‌ای'''؛ این نوع از آب‌انبارها، بسیار ساده، با مخزن‌هایی نسبتاً کوچک و عمیق بوده‌اند. آب‌انبار قلعهٔ حسام‌آباد در اسدآباد [[همدان]]،<ref>گلزاری، کرمانشاهان ـ کردستان، ۱۳۵۷ش، ص۹۱.</ref> و آب‌انبارهای قلعه گرامور سمام واقع در [[جزیره قشم|قشم]]<ref>ستوده، از آستارا تا استارباد، ج2، ۱۳۵۱ش، ص340.</ref> از این نوع آب‌انبارها هستند. معماری آب‌انبارهای داخل [[کاروان‌سرا|کاروان‌سراها]] نیز متأثر از معماری آب‌انبارهای قلعه‌ای بوده است. روی طاق مخازن نسبتاً کوچک این آب‌انبارها، کاملاً مسطح بود و برای بارگیری کاروان‌ها استفاده می‌شده است.<ref>سیرو، کاروان‌سراهای ایران و ساختمان‌های کوچک میان‌راه‌ها، ۱۳۴۹ش، ص۲۲۹.</ref>

آب‌انبارهایی که در مناطق کوهستانی، دشت‌ها و نزدیک به [[چشمه|چشمه‌ها]] و [[قنات]]‌ها ساخته می‌شدند را به‌وسیلهٔ مَجرایی از آب قنات یا چشمه پُر می‌کردند. آب‌رسانی‌ها، معمولاً در فصل [[زمستان]] و پیش از جاری شدن سیل انجام می‌شد. حجم آب جاری نیز به‌وسیلهٔ دریچه‌ای که در مسیر جریان آب قرار دارد، کنترل و تعیین می‌شد. آب‌انبارهای ساخته شده در مسیرهای کاروانی نیز از سیلاب‌های بهاری پُر می‌شد. در مسیر این سیلاب‌ها که از طغیان [[رودخانه|رودخانه‌ها]] حاصل می‌شد، خاکریزهایی مورب‌شکل می‌ساختند تا آب گردآمده در پشت این خاکریزها از طریق مجرایی خاص به‌سمت آب انبارها هدایت شود. در برخی از آب‌انبارها، یک مجرای خروجی نیز تعبیه می‌شد تا آب اضافی از آب‌انبار خارج شده و به آن صدمه نزند. در مناطق جنوبی ایران، جوی‌های فرعی متعددی در مسیر سیلاب‌ها ساخته شده تا آب آن، در این جوی‌های کوچک جمع شود و به آب‌انبار بریزد. گاهی در مناطقی از [[ایران]]، سه تا چهار آب‌انبار نزدیک به‌هم را به‌وسیلهٔ نهری به یکدیگر وصل کرده‌اند تا آب اضافی در هرکدام از آن‌ها به باقی آب‌انبارها بریزد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/237954/آب-انبار?entryviewid=241955 عالم‌زاده و دیگران، «آب انبار»، مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

علاوه بر بادگیرها، که به تسویهٔ هوای داخل آب‌انبارها کمک می‌کند، از تدابیر دیگری به‌منظور جلوگیری از گندیدگی آب‌ها استفاده می‌شود:  

 

# استفاده از [[آهک]] و [[نمک]]؛  

# [[ماهی]] برای رفع [[باکتری|باکتری‌های]] موجود در آب؛  

# [[زغال]] برای خاصیت بوگیری آن؛