'''{{درشت|خلیج فارس؛}}''' آبراه پراهمیت جهان در جنوب ایران.
| تصویر =پرونده:خلیج فارس.jpg
| زیرنویس تصویر =تصویر ماهوارهای خلیج فارس
| image_alt =تصویر ماهوارهای خلیج فارس
| فایل پادکست =خلیج فارس.ogg
| حجم فایلپادکست =11/7
| تاریخ پادکست =7-3-1405
| زیرنویس عنوان =
پدیدهٔ زمینشناختیِ پیشروندگی آبهای آزاد در کنار دشتهای جنوبی ایران، موقعیت جغرافیایی مهمی را در این منطقه از کره زمین، ایجاد کرده است. مالکیت جزایر مسکونیِ [[کیش]]، [[قشم]]، تنب بزرگ، تنب کوچک، ابوموسی، لاوان، هندرابی، سیری، لارک، [[جزیره هرمز|هرمز]]، هنگام، خارگ، شیف، مینو و خورموسی، دست برتر [[ایران]] در خلیج فارس را نسبت به همسایگان جنوبی این دریا تثبیت کرده است. خلیج فارس از جهت اقتصادی، نظامی، فرهنگی و بهویژه دربردارندگی منابع مهم انرژی در جهان، مورد توجه است. در سنگنوشتهها و آثار برجای مانده از دوران باستان، این خلیج با نام «دریای پارس» معرفی شده است. پژوهشگران [[مسلمان]] نیز در قدیمیترین آثار خود، از آبهای جنوب ایران با نام «البحر الفارسی» و «الخلیج الفارسی» یاد کردهاند.
| عنوان اصلی =
| عنوان انگلیسی =
| عنوان عربی =
| عنوان علمی =
| شاخه علمی =
| نوع مفهوم =
| معنای اصطلاحی =
| حوزه کاربرد =
| گستره جغرافیایی =
| منشأ تاریخی =
==مفهومشناسی خلیج فارس==
| نخستین کاربرد =
خلیج به معنای بخشی از دریا است که در خشکی پیش رفته باشد و سه طرف آن را خشکی فرا بگیرد.<ref>[https://vajehyab.com/moein/خلیج فرهنگ معین، لغتنامه، ذیل واژه خلیج.]</ref> شاخاب، آبکند، کنداب و آبگیر از اسامی دیگر خلیج است.<ref>[https://vajehyab.com/?q=خلیج&d=en فرهنگ جامع واژگان مترادف و متضاد زبان فارسی، ذیل واژه خلیج.]</ref>
| ریشه واژه =
| مرتبط با =
| اهمیت =
| مبدع =
| مروج =
| مقدس برای =
| مورد احترام =
| آثار مرتبط =
}}
'''{{درشت|خلیج فارس؛}}''' پهنهٔ آبی پراهمیت جهان در جنوب ایران.
==پیشینه خلیج فارس==
خلیج فارس، پهنهای آبی در [[خاورمیانه]] و میان [[ایران]] و [[شبهجزیره عربستان]] است که با مساحتی حدود ۲۳۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع. این آبراهِ راهبردی از شرق از طریق [[تنگه هرمز]] به [[دریای عمان]] و [[اقیانوس هند]]، و از غرب به دهانهٔ [[اروندرود]] میپیوندد. نام این خلیج در تمامی اسناد، نقشههای معتبر تاریخی و دستورالعملهای [[سازمان ملل متحد]]، همواره خلیج فارس (یا معادلهای آن) بوده است. خلیج فارس بهدلیل دربرداشتن بخش عمدهای از ذخایر شناختهشدهٔ [[نفت]] و [[گاز طبیعی|گاز]] جهان، از اهمیت ژئوپلیتیکی، اقتصادی و نظامی برخوردار است. از نظر جغرافیایی، سواحل شمالی آن در مالکیت ایران است و تنها بخش کوچکی از گوشهٔ شمال غربی به [[کویت]] و [[عراق]] تعلق دارد.
زمینشناسان معتقدند ۳۵ میلیون سال پیش بر اثر جنبشهای شبهجزیرهٔ هندوستان در دنبالهٔ شکاف مکران (عمان)، دریای پارس در کنار دشتهای جنوبی ایران تشکیل شد و به مرور زمان، شکل کنونی خود را یافت.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/165 پارساپور، «پیدایش دریای پارس (خلیج فارس)»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: 26 خرداد 1401ش.]</ref> پیشینهٔ دریانوردی در این خلیج، دستکم به دو هزار سال پیش از میلاد بازمیگردد. فنیقیها، در جزیرهها و سرزمینهای پیرامون [[خلیج فارس]] زندگی و دریانوردی میکردند.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/NEWSVIEW/402 روشندلی، «بررسی 3 هزار سال دریانوردی ایرانیان»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ درج مطلب: 5 اسفند 1397ش.]</ref>
==موقعیت جغرافیایی خلیج فارس==
== معرفی خلیج فارس ==
خلیج فارس در ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقهٔ عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقهٔ طول شرقی از نصفالنهار گرینویچ قرار دارد و توسط تنگهٔ هرمز به [[دریای عمان]] و از طریق آن با دریاهای آزاد ارتباط دارد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/8738 مجتهدزاده، «خلیج فارس»، سایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: 26 خرداد 1401ش.]</ref> طول خلیج فارس از تنگهٔ هرمز تا آخرین نقطهٔ پیشروی آن در جهت غرب در حدود ۸۰۵ کیلومتر است. عریضترین بخش آن ۲۹۰ کیلومتر است.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/166 پارساپور، «جغرافیای دریای پارس (خلیج فارس)»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید، 26 خرداد 1401ش.]</ref>
خلیج فارس پهنهای آبی است که در امتداد [[دریای عمان]] و میان ایران و شبهجزیره عربستان قرار دارد. مساحت آن حدود ۲۳۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع بوده و از سوی شرق از طریق [[تنگه هرمز|تنگهٔ هرمز]] به دریای عمان و اقیانوس هند متصل میشود. در غرب، مرز آن به رودخانهٔ اروندرود میرسد که از پیوند رودهای [[دجله]]، [[فرات]] و [[رودخانه کارون|کارون]] تشکیل میشود.
==جزایر خلیج فارس==
حداکثر عمق خلیج فارس ۱۸۲ متر در منطقهٔ رأسالمسندم و حداقل عمق آن حدود ۳۰ متر در دهانهٔ اروندرود است.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/خلیج-فارس-ترس-تحریف-چرا «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، وبسایت جهاننیوز.]</ref> طول این خلیج از تنگهٔ هرمز تا آخرین نقطهٔ پیشروی آن در جهت غرب، تقریباً ۸۰۵ کیلومتر و پهنای آن در عریضترین بخش حدود ۲۹۰ کیلومتر است.<ref>[https://www.tinn.ir/بخش-دریایی-49/283585-نگاهی-کامل-به-موقعیت-تاریخی-خلیج-فارس «نگاهی کامل به موقعیت تاریخی خلیج فارس»، وبسایت تیننیوز.]</ref> همچنین خلیج فارس در موقعیت جغرافیایی ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقهٔ عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقهٔ طول شرقی از [[نصفالنهار گرینویچ]] واقع شده است.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/8738 مجتهدزاده، «خلیج فارس»، وبسایت دانشنامه جهان اسلام.]</ref>
جزایر خلیج فارس متعدد هستند و کشورهایی مانند ایران، بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان و امارات متحده عربی در این خلیج گسترده، جزیره دارند. جزایر مسکونی تحت مالکیت ایران عبارتاند از: [[کیش]]، [[قشم]]، تنب بزرگ، تنب کوچک، ابوموسی، لاوان، هندرابی، سیری، لارک، هرمز، هنگام، خارگ، شیف، مینو و خورموسی.
جزایر غیرمسکونی تحت مالکیت ایران عبارتاند از: شتور، فرور بزرگ، فرور کوچک، ناز، خارکو، عباسک، میرمهنا، فارسی، نخیلو، تهمادو، امالکرم، شیخ الکرامه، مُطاف، مرغی، چراغی، امسیله، سهدندون، مولیات، بونه، دارا و قبر ناخدا.<ref>[https://www.kojaro.com/2020/6/23/180215/iranian-island-khalijefars/#:~:text=جزایر%20خلیج%20فارس%20متعدد%20هستند%20و%20کشورهایی%20٠اÙÙد,Ø بهزادی منش، «با جزایر ایرانی خلیج فارس آشنا شوید»، سایت کجارو، تاریخ درج مطلب: 10اردیبهشت 1400ش.]</ref>
تمام ضلع شمالی خلیج فارس در قلمرو ساحلی ایران است و تنها بخش کوچکی از گوشهٔ شمالغربی آن به کشورهای کویت و عراق تعلق دارد. کف این خلیج، پوشیده از برآمدگیهای سنگی و صخرههای مرجانی است که آن را به یکی از مناطق اصلی [[صید مروارید]] تبدیل کرده است. تنوع زیستی خلیج فارس قابل توجه است و بیش از ۱۵۰ گونهٔ مختلف [[ماهی]] در آن زندگی میکنند.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/خلیج-فارس-ترس-تحریف-چرا «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، وبسایت جهاننیوز.]</ref>
برخی از این جزایر بهعنوان زیستگاه مرجانهای دریایی، محل تخمگذاری پرستوهای دریایی و لاکپشتها و همچنین زیستگاه انواع پرندگان مهاجر، از اهمیت ویژه جهانی برخوردارند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/836/1/خلیج-فارس «خلیج فارس»، سایت تابناک؛ ویکی تابناک، تاریخ بازدید: 26 خرداد 1401ش.]</ref>
=== جزایر ===
جزایر مسکونی که تحت مالکیت ایران هستند، عبارتند از: [[جزیره کیش|کیش]]، [[جزیره قشم|قشم]]، [[تنب بزرگ]]، [[جزیره ابوموسی|ابوموسی]]، لاوان، هندرابی، سیری، لارک، [[جزیره هرمز|هرمز]]، هنگام، [[جزیره خارک|خارک]]، شیف، مینو و خورموسی. جزایر غیرمسکونی تحت مالکیت ایران نیز شامل شتور، فرور بزرگ، فرور کوچک، هندورابی، [[تنب کوچک]]، ناز، خارکو، شیف، عباسک، میرمهنا، فارسی، نخیلو، تهمادو، امالکرم، شیخ الکرامه، مُطاف، خرو، مرغی، چراغی، امسیله، سهدندون، مولیات، بونه، دارا و قبر ناخدا است.<ref>[https://www.iotco.ir/fa/newsagency/775/نگاهی-به-جزایر-ایرانی-خلیج-فارس «نگاهی به جزایر ایرانی خلیج فارس»، وبسایت شرکت پایانههای نفتی ایران.]</ref>
==قدمت نام خلیج فارس==
=== کشورهای حاشیه ===
[[پرونده:خلیج فارس۱.png|جایگزین=نام خلیج فارس روی نقشهای که توسط دریانوردان فرانسوی ترسیم شده|بندانگشتی|نام خلیج فارس روی نقشهای که توسط دریانوردان فرانسوی در سال ۱۵۲۰م (۸۹۹ش) ترسیم شده است.]]
اصطلاح «کشورهای حاشیه خلیج فارس» از منظر جغرافیایی شامل تمامی کشورهای دارای مرز ساحلی با این پهنهٔ آبی است که در این میان، ایران، طولانیترین خط ساحلی را دارد.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/خلیج-فارس-ترس-تحریف-چرا «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، وبسایت جهاننیوز.]</ref> با وجود آنکه عراق نیز در این آبراه دارای ساحل است، اما در کاربرد رایج، این اصطلاح عمدتاً تنها به شش کشور عربی شامل [[عربستان سعودی]]، [[عمان]]، [[امارات متحده عربی]]، [[کویت]]، [[قطر]] و [[بحرین]] اطلاق میشود.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/829136/کشورهای-حاشیه-خلیج-فارس-از-زاویه-مسکو-وحدت-جغرافیایی-و-چندپارگی-سیاسی «کشورهای حاشیه خلیج فارس از زاویه مسکو؛ وحدت جغرافیایی و چندپارگی سیاسی»، خبرگزاری دفاع مقدس.]</ref>
آثار برجای مانده از یونانیان، قدیمترین منابعی هستند که به دریای «پرس»، سرزمین «پارسه»، «پرسای» و «پرسپولیس»، (شهر یا مملکت پارسیان) اشاره کردهاند.<ref>[http://tarikhirani.ir/fa/news/63/نام-خلیج-فارس-در-منابع-تاریخی بهمن، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، سایت تاریخ ایرانی، تاریخ درج مطلب: 27 آذر 1389ش.]</ref> در سنگنوشتهٔ داریوش هخامنشی متعلق به سال ۵۱۸ تا ۵۰۵ پیش از میلاد، نام دریای پارس ذکر شده است.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/NEWSVIEW/66 «داریوش بزرگ نخستین نگهبان دریایی پارس»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ درج مطلب: 9 خرداد 1388ش.]</ref> پژوهشگران مسلمان نیز در آثار و نوشتههای خود از آبهای جنوب [[ایران]] به نامهای «البحر الفارسی»، «بحر مکران»، «الخلیج الفارسی» و «خلیج فارس» یاد کردهاند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/123357/نام-خلیج-فارس-در-منابع-تاریخی بهمن، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: 27 آذر 1389ش.]</ref>
در کلیهٔ موافقتنامههایی که پرتغال، اسپانیا، بریتانیا، هلند، فرانسه و آلمان با دولت [[ایران]] طی سالهای ۱۵۰۷م تا ۱۵۶۰م داشتند، از عبارت «خلیج الفارسی» و در متن انگلیسی از اصطلاح «Persian Gulf» استفاده شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/123357/نام-خلیج-فارس-در-منابع-تاریخی بهمن، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: 27 آذر 1389ش.]</ref> سازمان ملل متحد در سه نوبت، نام رسمی و تغییرناپذیر آبراه جنوبی ایران را «خلیج فارس» اعلام کرده<ref>[http://tarikhirani.ir/fa/news/694/نگاهی-به-نام-های-تاریخی-خلیج-فارس- «نگاهی به نامهای تاریخی خلیج فارس»، سایت تاریخ ایرانی، تاریخ درج مطلب: 9 اردیبهشت 1390ش.]</ref> و طی دستورالعمل این سازمان در سال ۱۹۹۴م، استفاده از نام صحیح «خلیج فارس» برای همه کشورها الزامی شده است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/241147/دستور-سازمان-ملل-درباره-نام-خلیج-فارس «دستور سازمان ملل دربارة نام خلیج فارس»، سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 10 اردیبهشت 1391ش.]</ref>
== پیدایش و پیشینه تاریخی ==
[[پرونده:خلیج فارس۴.jpg|جایگزین=اولین نقشه جهانی با نام خلیج فارس|بندانگشتی|نقشهای بازسازیشده از جغرافیای اراتوستن (۱۹۴ پیش از میلاد)، از جهان شناختهشدهٔ آن روزگار، اراتوستن نخستین نویسندهٔ خارجی است که از نام ایران و خلیج فارس یاد کرده است. او ایران را آریانا و خلیج فارس را Persian Gulf نامیده است.]]
زمینشناسان بر این باورند که پیدایش خلیج فارس به حدود ۳۰ میلیون سال پیش بازمیگردد. شکلگیری آن در اثر فشارهای ناشی از فعالیتهای آتشفشانی فلات ایران و مقاومت فلات عربستان در برابر این فشارها رخ داده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1435163/تبیین-علل-اهمیت-خلیج-فارس-و-تنگه-هرمز-در-امنیت-ایران-با-تحلیل-فرایند-سلسله-مراتبی-ahp طایر، «تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران، با تحلیل فرایند سلسهمراتبی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۳۳.]</ref>
==تحریف نام خلیج فارس==
=== نقش تاریخی و تمدنی ===
[[پرونده:خلیج فارس۲.jpg|جایگزین=تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»|بندانگشتی|تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»]]
مهارت در دریانوردی و تسلط بر این راه آبی، به پیدایش و رشد تمدنها، رونق بازرگانی دریایی و شکلگیری دولتهایی مانند ایلام، اکد، سومر، کلده، بابل و آشور انجامیده است. حاکمان کرانههای شمالی و جنوبی همواره در پی تسلط بر این شبکهٔ تجاری حیاتی بودهاند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، 1393ش، ص69.]</ref>
به دنبال ملی شدن صنعت نفت ایران در سال ۱۹۵۰م و خلع ید شرکتهای انگلیسی و قطع ارتباط میان [[ایران]] و انگلیس، این کشور به منظور تلافی، کتابی را به نام «Golden Bulbs at Arabic Gulf» در سال ۱۹۵۷م به چاپ رسانید، این کتاب سرآغازی بر تحریف نام خلیج فارس بود.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/826 عجم، «اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: 26 خرداد 1401ش.]</ref> همچنین پس از تحریف نام خلیج فارس در اطلس مشهور جهانی «نشنال جئوگرافیک»، خشم و اعتراض عمومی در داخل و خارج ایران، نسبت به این تحریف صورت گرفت که منجر به جبران و عذرخواهی مدیر مؤسسه از ملت ایران شد.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/826 عجم، «اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: 26 خرداد 1401ش.]</ref> بههمین دلیل در سال ۱۳۸۴ش، روز ۱۰ اردیبهشت از سوی دولت ایران، روز ملی «خلیج فارس» نامگذاری شد.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/826 عجم، «اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: 26 خرداد 1401ش.]</ref>
==اهمیت خلیج فارس==
=== دوران باستان ===
[[پرونده:خلیج فارس۳.jpg|جایگزین=توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه|بندانگشتی|توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه پس از ورود به آبهای سرزمینی ایران]]
* '''[[هخامنشیان]]''': با درک اهمیت راههای دریایی به هند، برای کنترل خلیج فارس کوشیدند.
خلیج فارس از جهت اقتصادی، نظامی و فرهنگی و همچنین بهعنوان منبع مهم انرژی جهان و محور ارتباط بین اروپا، آفریقا، آسیایجنوبی و جنوب شرقی از دیرباز مورد توجه قدرتهای جهانی و بازرگانان دنیا بوده است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/836/1/خلیج-فارس «خلیج فارس»، سایت تابناک؛ ویکی تابناک، تاریخ بازدید: 26 خرداد 1401ش.]</ref>
* '''اسکندر مقدونی''': ناچار به بررسی و شناسایی این آبراه شد.
#اهمیت اقتصادی؛ وجود منابع عظیم نفت و گاز در خلیج فارس و کشورهای همجوار آن، علّت واقعی اهمیّت اقتصادی این منطقه است.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/607 «اقتصاد خلیج فارس»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: 28 خرداد 1401ش.]</ref> این منطقه با ۷۳۰ میلیارد بشکه نفت و ۷۰ تریلیون متر مکعب گاز طبیعی، «مخزن نفت و گاز جهان» نامگذاری شده است.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/555#:~:text=طبق%20آخرین%20برآوردها%20حوزه%20خلیج%20فارس%20درحدود%20730,منطقه%20خلیج%20فارس%20دراستراتژیهای%20جدید%20انرژی،ناشی%20از%20دوچیزاست%3A رضایی، «خلیج فارس و ژئوپلتیک نفت و گاز»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: 28 خرداد 1401ش.]</ref>
* '''[[اشکانیان]]''': بهدلیل تمرکز بر تجارت زمینی با چین، از توجه به مسیرهای دریایی خلیج فارس کاستند.
#همیت نظامی-راهبردی؛ وجود پایگاههای نظامی متعدد دریایی، هوایی و زمینی در منطقهٔ خلیج فارس که عمدتاً متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و همچنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی در آن، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را نمایان میسازد.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/index.asp?p=pages&ID=606&Sub=164 «موقعیت نظام خلیج فارس»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: 28 خرداد 1401ش.]</ref>
* '''[[ساسانیان]]''': با اجرای برنامههای شهرسازی در دو سوی خلیج، حضور خود را نهادینه کردند. فتح یمن، سلطهٔ بیرقابت ایران ساسانی را بر تجارت خلیج فارس و حتی دریای سرخ تکمیل و برتری تجاری این آبراه را احیا کرد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سیر تحولات تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، ۱۳۹۳ش، ص۷۹-۸۰.]</ref>
#اهمیت فرهنگی و ایدئولوژیکی؛ منطقهٔ خلیج فارس، همواره گهوارهٔ تمدنهای درخشان بشری بوده و اقوام بسیاری چون ایلامیها، سومریها، کلدانیها، آشوریها، بابلیها، مصریها، کنتانیها و فنیقیها، فرهنگ خویش را از این منطقه به دیگر نقاط جهان صادر میکردند.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/686 «اهمیت استراتژیک منطقه خلیج فارس»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: 28 خرداد 1401ش.]</ref>
=== دوران اسلامی ===
[[پرونده:خلیج فارس۱.png|alt=نام خلیج فارس روی نقشهی دریانوردان فرانسوی|بندانگشتی|نام خلیج فارس روی نقشهای که توسط دریانوردان راسوی در سال۱۵۲۰م (۸۹۹ش) ترسیم شده است.]]در صدر اسلام، تمامی خلیج فارس به قلمرو جهان اسلام پیوست. سپس:
* '''دیلمیان''': نخستین سلسله ایرانی که بر کل خلیج مسلط شدند.
* '''سلجوقیان و اتابکان فارس''': پس از دیلمیان بر منطقه چیره شدند.
* '''دوران صفوی''': در قرن دهم هجری، پرتغالیها جزایر را تصرف کردند، اما شاه عباس، [[بحرین]] را آزاد و جزایری مانند [[جزیره هرمز|هرمز]] را بازپس گرفت.
* '''افشاریه و زندیه''': [[نادرشاه افشار]] با بیرونراندن افغانستانیها و [[کریمخان زند]] با شکست رقیبان، بر تمام کرانهها و جزایر خلیج فارس تسلط یافتند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/نگاهی-اجمالی-به-پیشینۀ-تاریخی-خلیج-فارس-حبیبالله-محمودیان محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
== قدمت نام خلیج فارس ==
آثار برجای مانده از یونانیان، قدیمیترین منابعی هستند که به دریای پرس، سرزمین پارسه، پرسای و پرسپولیس (شهر یا مملکت پارسیان)، اشاره کردهاند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/نگاهی-اجمالی-به-پیشینۀ-تاریخی-خلیج-فارس-حبیبالله-محمودیان محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در سنگنوشتهٔ داریوش هخامنشی متعلق به سال ۵۰۵ تا ۵۱۸ پیش از میلاد، نام دریای پارس ذکر شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، 1393ش، ص70.]</ref> با استناد به اسناد و نقشههای تاریخی از سدههای هفتم و هشتم پیش از میلاد تا دورهٔ اوج جغرافیا در جهان، همهٔ دانشمندان، پژوهشگران و نقشهکشهای نامدار، در اشاره به خلیج واقع در جنوب ایران، از نامهایی چون دریای پارس، خلیج فارس، سینوس پرسیکوس، بحرالفارس، ماره پرسیکوس و پرشین گلف، استفاده کردهاند که همگی بر مفهوم خلیج فارس یا دریای فارس، دلالت دارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/349716/پیشینه-خلیج-فارس-و-تفاوت-ان-با-دریای-فارس کیانی هفتلنگ، «پیشینه خلیج فارس و تفاوت آن با دریای فارس»، 1385ش، ص33.]</ref>
=== تأیید بینالمللی ===
[[پرونده:خلیج فارس۲.jpg|alt=تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام «خلیج فارس»|بندانگشتی|تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»]]
در کلیهٔ موافقتنامههایی که [[پرتغال]]، [[اسپانیا]]، [[بریتانیا]]، [[هلند]]، [[فرانسه]] و [[آلمان]] با دولت [[ایران]] طی سالهای ۱۵۰۷م تا ۱۵۶۰م داشتند، از عبارت «خلیج الفارسی» و در متن انگلیسی از اصطلاح «Persian Gulf» استفاده شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/123357/نام-خلیج-فارس-در-منابع-تاریخی بهمن، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، همشهریآنلاین].</ref> [[سازمان ملل متحد]] نیز با انتشار اسناد رسمی خود در سالهای ۱۹۷۱م، ۱۹۸۴م و ۱۹۹۰م، در سه نوبت، نام خلیج فارس را بهعنوان نام رسمی و تاریخی این آبراه بینالمللی بهرسمیت شناخته و تأیید کرده است.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1129104/خلیج-فارس-مستندترین-عنوان-در-تاریخ-و-اسناد-جهان حیدری، «خلیج فارس مستندترین عنوان در تاریخ و اسناد جهان»، جوان آنلاین.]</ref> طی دستورالعمل این سازمان در سال ۱۹۹۴م، استفاده از نام صحیح خلیج فارس برای تمام کشورها الزامی شده است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/241147/دستور-سازمان-ملل-درباره-نام-خلیج-فارس «دستور سازمان ملل دربارة نام خلیج فارس»، وبسایت تابناک].</ref>
== تحریف نام خلیج فارس ==
نخستین پیشنهاد تغییر نام خلیج فارس به خلیج عربی از سوی یک مستشار انگلیسی مقیم [[بحرین]] و مشاور شخصی حاکم آن زمان بحرین مطرح شد. وی این پیشنهاد را در دههٔ ۱۹۳۰م به مقامات بلندپایهٔ خود در لندن ارائه کرد. سپس در سال ۱۹۵۷م، کتابی با عنوان: «Golden Bulbs at Arabic Gulf»، به معنی حباب طلایی: مستندی دربارهٔ خلیج عربی، در لندن منتشر شد. این کتاب، باعث رواج نام خلیج عربی شد و زمینه تقابل سیاسی کشورهای عربی با ایران را فراهم کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1429692/خلیج-فارس-چه-کسی-برای-نخستین-بار-نام-ساختگی-خلیج-عربی-را-بر-سر-زبان-ها-انداخت گرامی، «خلیج فارس؛ چه کسی برای نخستین بار نام ساختگی خلیج عربی را بر سر زبانها انداخت؟»، ۱۳۹۶ش، ص۲۹۵-۲۹۶.]</ref> همچنین برخی کشورهای عربزبان مانند [[امارات متحده عربی]]، [[کویت]] و [[عربستان سعودی]] با تأکید بر اختلافات موجود بر سر [[جزایر سهگانه خلیج فارس]]، از نام خلیج عربی استفاده میکنند.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-سیاسی-9/710721-اردیبهشت-روزملی-خلیج-فارس «چرا امروز 10 اردیبهشت را روز ملی خلیجفارس نامگذاری کردند؟»، وبسایت اعتمادآنلاین.]</ref>
پس از تحریف نام خلیج فارس در اطلس مشهور جهانی نشنال جئوگرافیک در سال ۱۳۸۳ش، خشم و اعتراض عمومی در داخل و خارج ایران، به این تحریف صورت گرفت که منجر به جبران و عذرخواهی مدیر مؤسسه از ملت ایران شد.<ref>[https://www.irna.ir/amp/6752959/ «بیبیسی: مؤسسه "نشنال جئوگرافیک" نام خلیج فارس را بر اطلس خود ثبت کرد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
== اهمیت خلیج فارس ==
خلیجفارس، بزرگترین و مهمترین کانون ارتباطی میان [[اروپا]]، [[آفریقا]]، آسیای جنوبی و جنوبشرقی است و بخشی از شبکهای گستردهتر را تشکیل میدهد که [[اقیانوس اطلس]]، [[دریای مدیترانه]]، [[دریای سرخ]] و [[اقیانوس هند]] را بههم پیوند میدهد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/نگاهی-اجمالی-به-پیشینۀ-تاریخی-خلیج-فارس-حبیبالله-محمودیان محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
# '''اهمیت اقتصادی:''' خلیج فارس، بهعنوان اصلیترین مخزن نفتی جهان، نقشی سرنوشتساز در اقتصاد جهانی ایفا میکند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1435163/تبیین-علل-اهمیت-خلیج-فارس-و-تنگه-هرمز-در-امنیت-ایران-با-تحلیل-فرایند-سلسله-مراتبی-ahp طایر، «تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران، با تحلیل فرایند سلسهمراتبی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۳۵.]</ref> این منطقه با ۷۳۰ میلیارد بشکه [[نفت]] و ۷۰ تریلیون مترمکعب [[گاز طبیعی]]، مخزن نفت و گاز جهان نامگذاری شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/2043850/خلیج-پارس-نامی-به-وسعت-تاریخ-نگاهی-به-خلیج-فارس-در-زبانهای «خلیج پارس نامی به وسعت تاریخ، نگاهی به خلیج فارس در زبانهای مختلف»، خبرگزاری مهر.]</ref> خلیج فارس نزدیک به ۶۳درصد کل ذخایر نفتی شناختهشدهٔ جهان را در خود جای داده است. همچنین قریب به ۳۰درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان در این منطقه قرار دارد و شریان حیاتی اقتصاد غرب یعنی بیش از ۲۵درصد نفت جهان، روزانه از این آبراه عبور میکند. به همین دلیل، این منطقه برای نظام [[سرمایهداری]] و بهویژه برای [[ایالات متحده آمریکا|ایالات متحدهٔ آمریکا]] از اهمیت حیاتی برخوردار است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/خلیج-فارس-امنیت-منطقه-ای-و-اهداف-سیاسیت-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران باقری، «خلیج فارس امنیت منطقهای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.]</ref> خلیج فارس از لحاظ ذخایر نفت در مقایسه با دیگر مناطق جهان، از مزایای متعددی برخوردار است؛ ازجمله: استخراج آسان، هزینههای تولید پایین، ظرفیت مازاد تولید، کیفیت بالای نفت خام، سهولت در حملونقل، بازدهی بالای چاهها و پتانسیل قابل توجه برای اکتشاف میادین نفتی جدید.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/خلیج-فارس-ترس-تحریف-چرا «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، وبسایت جهاننیوز.]</ref>
# '''اهمیت نظامی-راهبردی:''' وجود پایگاههای نظامی متعدد دریایی، هوایی و زمینی در منطقهٔ خلیج فارس که اغلب متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و همچنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی در آن، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را نمایان میسازد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/2043850/خلیج-پارس-نامی-به-وسعت-تاریخ-نگاهی-به-خلیج-فارس-در-زبانهای «خلیج پارس نامی به وسعت تاریخ، نگاهی به خلیج فارس در زبانهای مختلف»، خبرگزاری مهر.]</ref> از دلایل راهبردیِ مهم خلیج فارس، وجود [[تنگه هرمز|تنگهٔ هرمز]] است که گذرگاه انرژی جهان محسوب میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/خلیج-فارس-امنیت-منطقه-ای-و-اهداف-سیاسیت-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران باقری، «خلیج فارس امنیت منطقهای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص118.]</ref> خلیج فارس بهعنوان مهمترین کانون راهبردی در [[خاورمیانه]]، سه قاره [[آسیا]]، [[اروپا]] و [[آفریقا]] را به یکدیگر پیوند میدهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/995265/اهمیت-خلیج-فارس-و-تلاش-برای-جعل-نام-جدید ثواقب، «اهمیت خلیج فارس و تلاش برای جعل نام جدید»، 1391ش، ص7.]</ref>
# '''اهمیت تاریخی و فرهنگی:''' خلیج فارس از دیرباز بهعنوان خاستگاه تمدنهای بزرگی چون تمدن پارسی و شریعت اسلامی دارای اهمیت تاریخی است. از نظر فرهنگی نیز این منطقه با میزبانی از ملیتهای گوناگون و تعامل میان آنها، نقشی برجسته در تبادل فرهنگها و اندیشهها ایفا کرده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/995265/اهمیت-خلیج-فارس-و-تلاش-برای-جعل-نام-جدید ثواقب، «اهمیت خلیج فارس و تلاش برای جعل نام جدید»، 1391ش، ص1 و 5.]</ref> افزون بر این، خلیج فارس کانون ظهور و گسترش دین [[اسلام]] بهشمار میرود و [[اندیشه اسلامی|اندیشهٔ اسلامی]] از این منطقه به غرب، شرق و حتی قاره آمریکا راه یافته است. این خلیج در قلب [[جهان اسلام]] قرار دارد و فاصله آن تا کرانههای شرقی و غربی جهان اسلام تقریباً یکسان است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1435163/تبیین-علل-اهمیت-خلیج-فارس-و-تنگه-هرمز-در-امنیت-ایران-با-تحلیل-فرایند-سلسله-مراتبی-ahp طایر، «تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران، با تحلیل فرایند سلسهمراتبی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۳۶.]</ref>
== بحرانها و جنگهای مؤثر بر امنیت خلیج فارس ==
# '''جنگ ایران و عراق و تأسیس شورای همکاری خلیج فارس:''' [[شورای همکاری خلیج فارس]] پس از شروع [[جنگ ایران و عراق]] با حضور شش کشور عربی حوزهٔ خلیج فارس شامل [[امارات متحده عربی]]، [[بحرین]]، [[عربستان سعودی]]، [[عمان]]، [[قطر]] و [[کویت]] در سال ۱۹۸۱م بدون حضور [[ایران]] و [[عراق]] تشکیل شد. کشورهای عضو، ضمن حمایت از عراق، سعی داشتند [[جنگ ایران و عراق|جنگ]] را کنترل کرده و از گسترش آن به کشورهای عضو جلوگیری کنند. با پذیرش [[قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت|قطعنامه ۵۹۸]] توسط ایران در سال ۱۳۶۷ش، دورهٔ جدیدی در روابط منطقهای آغاز شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/خلیج-فارس-امنیت-منطقه-ای-و-اهداف-سیاسیت-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران باقری، «خلیج فارس امنیت منطقهای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.]</ref>
# '''جنگ خلیج فارس:''' [[جنگ خلیج فارس]] که از نظر حجم تجهیزات و گستردگی ائتلاف، بزرگترین نبرد پس از [[جنگ جهانی دوم]] در قرن بیستم محسوب میشود، در پی حملهٔ عراق به کویت در مرداد ۱۳۶۹ش آغاز شد.<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1421097360000422612/مقایسه-جبهه-ائتلاف-جنگ-اول-خلیج-فارس-با-ائتلاف-مبارزه-با-داعش «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس.]</ref> نامگذاری این جنگ به خلیج فارس از آن رو است که جنگ بین عراق و کویت در محدوده آبی سرزمینی طرفین در خلیج فارس، رخ داد.<ref>[https://karimeh.com/News/fa/2/107/جنگ%20خلیج%20فارس%20War%20Gulf%20Persian اشرفی، «جنگ خلیج فارس War Gulf Persian»، وبسایت اندیشکده مطالعات راهبردی کریمه.]</ref> صدام حسین با انگیزههایی مانند تصاحب ذخایر نفتی کویت، حل بحران اقتصادی و بدهیهای کلان به کویت، حمله و آن را در مدت کوتاهی اشغال کرد. با صدور قطعنامهٔ ۶۷۸ در نوامبر ۱۹۹۰م توسط [[سازمان ملل متحد]]، ائتلافی میان کشورها به سرکردگی [[ایالات متحده]] با حدود ۶۰۰٬۰۰۰ نفر نیرو و هزاران هواپیما، تانک و ناوگان دریایی صورت گرفت و پس از ۴۲ روز برتری هوایی، تنها با ۱۰۰ ساعت عملیات زمینی به پیروزی انجامید. ارتش عراق بهسرعت متلاشی و [[کویت]] در فوریهٔ ۱۹۹۱م آزاد شد.<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1421097360000422612/مقایسه-جبهه-ائتلاف-جنگ-اول-خلیج-فارس-با-ائتلاف-مبارزه-با-داعش «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس.]</ref> اهمیت این جنگ از آن رو است که برخی تحلیلگران سیاسی، وقوع آن را نقطهٔ عطفی در تداوم حضور نظامی ایالات متحده در خلیج فارس برای دهههای آینده دانستهاند.<ref>[https://karimeh.com/News/fa/2/107/جنگ%20خلیج%20فارس%20War%20Gulf%20Persian اشرفی، «جنگ خلیج فارس War Gulf Persian»، وبسایت اندیشکده مطالعات راهبردی کریمه.]</ref>
# '''جنگ عراق و آمریکا:''' پس از [[حملات ۱۱ سپتامبر]]، ائتلافی به رهبری آمریکا و [[بریتانیا]] با طرح اتهاماتی مبنی بر حمایت [[عراق]] از [[تروریسم]] و در اختیار داشتن سلاحهای کشتار جمعی، در مارس ۲۰۰۳م آمریکا به این کشور حمله کرد که به سقوط حکومت [[صدام حسین]] انجامید.<ref>[https://jangaavaran.ir/golf-war1991/ تارخ، «جنگ دوم خلیج فارس، عملیات اشغال عراق توسط آمریکا در سال 2003 میلادی»، وبسایت جنگاوران.]</ref>
# '''اختلافات ارضی ایران و [[امارات متحده عربی]]:''' پس از پایان جنگ عراق با ایران، روابط ایران و شورای همکاری خلیج فارس تحت تأثیر ادعاهای ارضی امارات متحده عربی علیه [[جزایر سهگانه خلیج فارس]] قرار گرفت. اوج این ادعاها در نخستین اجلاس سران شورا پس از طرح این مسئله در سال ۱۳۷۱ش، مشاهده شد. جمهوری اسلامی ایران همواره بر اصولی چون حسن همجواری، گسترش روابط دوستانه با همسایگان و حل مسالمتآمیز اختلافات تأکید داشته و با خویشتنداری، تنشزدایی و اعتمادسازی کوشید تا [[حسن نیت]] خود را نشان دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/خلیج-فارس-امنیت-منطقه-ای-و-اهداف-سیاسیت-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران باقری، «خلیج فارس امنیت منطقهای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص120.]</ref>
# [[پرونده:جنگ_منطقهای۲.jpg|جایگزین=دود سیاه در مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در بحرین|بندانگشتی|ستونهایی از دود سیاه بر فراز منطقهای در نزدیکی مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در بحرین]]'''حضور نظامی ایالات متحده در منطقه خلیج فارس:''' آمریکا در هر شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس، دارای پایگاههای نظامی یا حق استفاده از تأسیسات دفاعی است. این پایگاهها در درگیریهای نظامی منطقهای نقش پشتیبانی لجستیک و راداری ایفا کردهاند.<ref>[https://www.jamaran.news/بخش-بین-الملل-15/1706326-پایگاه-های-آمریکا-در-خلیج-فارس-اهداف-یا-عوامل-بازدارنده «پایگاههای آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، پایگاه اطلاعرسانی و خبری جماران- تهران.]</ref> در [[عملیات وعده صادق#عملیات وعده صادق ۱|عملیات وعده صادق ۱]] و [[عملیات وعده صادق#عملیات وعده صادق ۲|۲]] و نیز [[جنگ دوازدهروزه|جنگ دوازده روزه]] نقش فعال پایگاههای آمریکا در منطقه آشکار شد. این پایگاهها در مقابله، با موشکها، پشتیبانی راداری و سوخترسانی مشارکت داشتند. ایران تا آن زمان از حمله به این پایگاهها خودداری کرده بود و تنها یک پایگاه آمریکایی در قطر را در پاسخ به [[حمله آمریکا به تأسیسات هستهای ایران|حملهٔ آمریکا]] به [[تأسیسات هستهای فردو]]، هدف قرار داده بود.<ref>[https://www.irna.ir/news/86122465/فرازمند-کشورهای-حاشیه-خلیج-فارس-منطق-قدرت-را-خوب-می-فهمد «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب میفهمند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> پس از اینکه آمریکا بههمراه [[اسرائیل]]، جنگی نظامی را علیه ایران آغاز کرد، ایران نیز در پاسخدهی محدودیتی قائل نشد و در [[جنگ رمضان]]<ref>[https://www.jamaran.news/بخش-بین-الملل-15/1706326-پایگاه-های-آمریکا-در-خلیج-فارس-اهداف-یا-عوامل-بازدارنده «پایگاههای آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، پایگاه اطلاعرسانی و خبری جماران- تهران.]</ref> پایگاهها و منافع آمریکا در منطقه را مستقیماً مورد هدف قرار داد<ref>[https://www.irna.ir/news/86122465/فرازمند-کشورهای-حاشیه-خلیج-فارس-منطق-قدرت-را-خوب-می-فهمد «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب میفهمند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> و مدیریت [[تنگه هرمز|تنگهٔ هرمز]] را به دست گرفت. این اقدام بر [[بازار انرژی]] جهان<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1351721/مرحله-جدید-مدیریت-تنگه-هرمز عظیمنیا، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، جوانآنلاین.]</ref> ازجمله [[ایالات متحده آمریکا]]، [[اروپا]]، [[چین]]، [[هند]] و کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس تأثیر گسترده داشت.<ref>[https://www.irna.ir/news/86139666/بحران-تنگه-هرمز-اقتصاد-جهانی-در-کما «بحران تنگه هرمز؛ اقتصاد جهانی در کما»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> مدیریت جدید این آبراه توسط ایران، ابزاری برای تنظیمگری اقتصادی محسوب میشود؛ زیرا این امر به ایران امکان میدهد بر جریان انرژی، نظارت مستقیم داشته باشد.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1351721/مرحله-جدید-مدیریت-تنگه-هرمز عظیمنیا، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، جوانآنلاین.]</ref> در پی این کنترل، حساب رسمی سازمان مدیریت آبراهه خلیجفارس (PGSA) برای اطلاعرسانی فعالیتهای این سازمان، راهاندازی شد که به ارائهٔ آخرین اخبار و اطلاعات دربارهٔ تنگه هرمز و تحولات منطقهای میپردازد.<ref>[https://www.isna.ir/news/1405022816622/آغاز-به-کار-حساب-مدیریت-آبراهه-خلیج-فارس «آغاز به کار حساب «مدیریت آبراهه خلیج فارس»»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
== روز ملی خلیج فارس ==
== روز ملی خلیج فارس ==
در سده شانزدهم میلادی، پرتغال با تسلط بر جزیره هرمز بر خلیج فارس چیرگی یافت. در سال ۱۶۲۲م، نیروهای ایرانی به رهبری امامقلیخان این جزیره را آزاد کردند و حاکمیت ایران را بازگرداندند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6816009/%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA «روز ملی خلیج فارس؛ تلاقی تاریخ، هویت و حاکمیت»، خبرگزاری مهر.]</ref> به پاس این پیروزی از سال 1384ش دهم اردیبهشت بهعنوان روز ملی خلیج فارس در تقویم رسمی ایران ثبت شده است.<ref>[https://snn.ir/fa/news/1256291/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%DB%B1%DB%B0-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «استاد دانشگاه: روز ملی خلیج فارس، نمادی از مقاومت و پایداری ایرانیان است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
{{اصلی|روز ملی خلیج فارس}}
در سدهٔ شانزدهم میلادی، [[پرتغال]] با تسلط بر [[جزیره هرمز]] بر خلیج فارس تسلط یافت. در سال ۱۶۲۲م، نیروهای ایرانی به رهبری امامقلیخان این جزیره را آزاد کردند و حاکمیت ایران را بازگرداندند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6816009/روز-ملی-خلیج-فارس-تلاقی-تاریخ-هویت-و-حاکمیت «روز ملی خلیج فارس؛ تلاقی تاریخ، هویت و حاکمیت»، خبرگزاری مهر.]</ref> به پاس این پیروزی، از سال ۱۳۸۴ش روز [[۱۰ اردیبهشت]] بهعنوان [[روز ملی خلیج فارس]] در تقویم رسمی ایران ثبت شده است.<ref>[https://snn.ir/fa/news/1256291/چرا-۱۰-اردیبهشت-روز-ملی-خلیج-فارس-است «استاد دانشگاه: روز ملی خلیج فارس، نمادی از مقاومت و پایداری ایرانیان است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
==پانویس==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
==منابع==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* «اقتصاد خلیج فارس»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «آغاز به کار حساب «مدیریت آبراهه خلیج فارس»»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* «اهمیت استراتژیک منطقة خلیج فارس»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
* اشرفی، مرتضی، «جنگ خلیج فارس War Gulf Persian»، وبسایت اندیشکده مطالعات راهبردی کریمه، تاریخ بازدید: ۲ خرداد ۱۴۰۵ش.
* «خلیج فارس»، ویکی تابناک، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «استاد دانشگاه: روز ملی خلیج فارس، نمادی از مقاومت و پایداری ایرانیان است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «داریوش بزرگ نخستین نگهبان دریایی پارس»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ درج مطلب: ۹ خرداد ۱۳۸۸ش.
* باقری، علیاکبر، «خلیج فارس امنیت منطقهای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، معرفت، شماره ۱۱۵، تیر ۱۳۸۶ش.
* «دستور سازمان ملل دربارة نام خلیج فارس»، سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
* «بحران تنگه هرمز؛ اقتصاد جهانی در کما»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* «موقعیت نظام خلیج فارس»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
* بهمن، شعیب، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، همشهریآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۸۹ش.
* بهزادی منش، مینا، «با جزایر ایرانی خلیج فارس آشنا شوید»، سایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
* «بیبیسی: مؤسسه نشنال جئوگرافیک نام خلیج فارس را بر اطلس خود ثبت کرد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۳۸۳ش.
* بهمن، شعیب، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، سایت تاریخ ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۸۹ش.
* «پایگاههای آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، پایگاه اطلاعرسانی و خبری جماران- تهران، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* بهمن، شعیب، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۸۹ش.
* تارخ، حمید، «جنگ دوم خلیج فارس، عملیات اشغال عراق توسط آمریکا در سال ۲۰۰۳ میلادی»، وبسایت جنگاوران، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آگوست ۲۰۲۰م.
* «نگاهی به نامهای تاریخی خلیج فارس»، سایت تاریخ ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۰ش.
* ثواقب، جهانبخش، «اهمیت خلیج فارس و تلاش برای جعل نام جدید»، تاریخ روابط خارجی، شمارهٔ ۵۱، تابستان ۱۳۹۱ش.
* پارساپور، روزبه، «پیدایش دریای پارس (خلیج فارس)»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «چرا امروز ۱۰ اردیبهشت را روز ملی خلیجفارس نامگذاری کردند؟»، اعتمادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* پارساپور، روزبه، «جغرافیای دریای پارس (خلیج فارس)»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «خلیج پارس نامی به وسعت تاریخ، نگاهی به خلیج فارس در زبانهای مختلف»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۰ش.
* خداپرستی، فرجالله، فرهنگ جامع واژگان مترادف و متضاد زبان فارسی، تهران، دانشنامة فارس، ۱۳۷۶ش.
* «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، وبسایت جهاننیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۱ش.
* رضایی، مسعود، «خلیجفارس و ژئوپلتیک نفت و گاز»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «دستور سازمان ملل دربارة نام خلیج فارس»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
* روشندلی، محمدرضا، «بررسی ۳ هزار سال دریانوردی ایرانیان»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۳۹۷ش.
* «روز ملی خلیج فارس؛ تلاقی تاریخ، هویت و حاکمیت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* عجم، محمد، «اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
* طایر، محمد، «تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران، با تحلیل فرایند سلسهمراتبی»، علوم و فنون نظامی، شمارهٔ ۲۷، بهار ۱۳۹۳ش.
* مجتهدزاده، پیروز، «خلیج فارس»، سایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب میفهمند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ فروردین ۱۴۰۵ش.
* معین، محمد، فرهنگ معین، در وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
* کشاورز، محمد، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، مطالعات خلیج فارس، سال اول، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۳۹۳ش.
* «کشورهای حاشیه خلیج فارس از زاویه مسکو؛ وحدت جغرافیایی و چندپارگی سیاسی»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* کیانی هفت لنگ، کیانوش، «پیشینه خلیج فارس و تفاوت آن با دریای فارس ۱۳۸۵»، یاد تابستان، شماره ۸۰، ۱۳۸۵ش.
* گرامی، بهرام، «خلیج فارس؛ چه کسی برای نخستین بار نام ساختگی خلیج عربی را بر سر زبانها انداخت؟»، بخارا، شمارهٔ ۲۱، آذر و دی ۱۳۹۶ش.
** عظیمنیا، وحید، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، جوانآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
* مجتهدزاده، پیروز، «خلیج فارس»، وبسایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* محمودیان، حبیبالله، «نگاهی اجمالی به پیشینهٔ تاریخی خلیج فارس»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۳۹۳ش.
* «نگاهی به جزایر ایرانی خلیج فارس»، وبسایت شرکت پایانههای نفتی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۳ش.
* «نگاهی کامل به موقعیت تاریخی خلیج فارس»، وبسایت تیننیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مهر ۱۴۰۳ش.
خلیج فارس، پهنهای آبی در خاورمیانه و میان ایران و شبهجزیره عربستان است که با مساحتی حدود ۲۳۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع. این آبراهِ راهبردی از شرق از طریق تنگه هرمز به دریای عمان و اقیانوس هند، و از غرب به دهانهٔ اروندرود میپیوندد. نام این خلیج در تمامی اسناد، نقشههای معتبر تاریخی و دستورالعملهای سازمان ملل متحد، همواره خلیج فارس (یا معادلهای آن) بوده است. خلیج فارس بهدلیل دربرداشتن بخش عمدهای از ذخایر شناختهشدهٔ نفت و گاز جهان، از اهمیت ژئوپلیتیکی، اقتصادی و نظامی برخوردار است. از نظر جغرافیایی، سواحل شمالی آن در مالکیت ایران است و تنها بخش کوچکی از گوشهٔ شمال غربی به کویت و عراق تعلق دارد.
معرفی خلیج فارس
خلیج فارس پهنهای آبی است که در امتداد دریای عمان و میان ایران و شبهجزیره عربستان قرار دارد. مساحت آن حدود ۲۳۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع بوده و از سوی شرق از طریق تنگهٔ هرمز به دریای عمان و اقیانوس هند متصل میشود. در غرب، مرز آن به رودخانهٔ اروندرود میرسد که از پیوند رودهای دجله، فرات و کارون تشکیل میشود.
حداکثر عمق خلیج فارس ۱۸۲ متر در منطقهٔ رأسالمسندم و حداقل عمق آن حدود ۳۰ متر در دهانهٔ اروندرود است.[۱] طول این خلیج از تنگهٔ هرمز تا آخرین نقطهٔ پیشروی آن در جهت غرب، تقریباً ۸۰۵ کیلومتر و پهنای آن در عریضترین بخش حدود ۲۹۰ کیلومتر است.[۲] همچنین خلیج فارس در موقعیت جغرافیایی ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقهٔ عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقهٔ طول شرقی از نصفالنهار گرینویچ واقع شده است.[۳]
تمام ضلع شمالی خلیج فارس در قلمرو ساحلی ایران است و تنها بخش کوچکی از گوشهٔ شمالغربی آن به کشورهای کویت و عراق تعلق دارد. کف این خلیج، پوشیده از برآمدگیهای سنگی و صخرههای مرجانی است که آن را به یکی از مناطق اصلی صید مروارید تبدیل کرده است. تنوع زیستی خلیج فارس قابل توجه است و بیش از ۱۵۰ گونهٔ مختلف ماهی در آن زندگی میکنند.[۴]
جزایر
جزایر مسکونی که تحت مالکیت ایران هستند، عبارتند از: کیش، قشم، تنب بزرگ، ابوموسی، لاوان، هندرابی، سیری، لارک، هرمز، هنگام، خارک، شیف، مینو و خورموسی. جزایر غیرمسکونی تحت مالکیت ایران نیز شامل شتور، فرور بزرگ، فرور کوچک، هندورابی، تنب کوچک، ناز، خارکو، شیف، عباسک، میرمهنا، فارسی، نخیلو، تهمادو، امالکرم، شیخ الکرامه، مُطاف، خرو، مرغی، چراغی، امسیله، سهدندون، مولیات، بونه، دارا و قبر ناخدا است.[۵]
کشورهای حاشیه
اصطلاح «کشورهای حاشیه خلیج فارس» از منظر جغرافیایی شامل تمامی کشورهای دارای مرز ساحلی با این پهنهٔ آبی است که در این میان، ایران، طولانیترین خط ساحلی را دارد.[۶] با وجود آنکه عراق نیز در این آبراه دارای ساحل است، اما در کاربرد رایج، این اصطلاح عمدتاً تنها به شش کشور عربی شامل عربستان سعودی، عمان، امارات متحده عربی، کویت، قطر و بحرین اطلاق میشود.[۷]
پیدایش و پیشینه تاریخی
نقشهای بازسازیشده از جغرافیای اراتوستن (۱۹۴ پیش از میلاد)، از جهان شناختهشدهٔ آن روزگار، اراتوستن نخستین نویسندهٔ خارجی است که از نام ایران و خلیج فارس یاد کرده است. او ایران را آریانا و خلیج فارس را Persian Gulf نامیده است.
زمینشناسان بر این باورند که پیدایش خلیج فارس به حدود ۳۰ میلیون سال پیش بازمیگردد. شکلگیری آن در اثر فشارهای ناشی از فعالیتهای آتشفشانی فلات ایران و مقاومت فلات عربستان در برابر این فشارها رخ داده است.[۸]
نقش تاریخی و تمدنی
مهارت در دریانوردی و تسلط بر این راه آبی، به پیدایش و رشد تمدنها، رونق بازرگانی دریایی و شکلگیری دولتهایی مانند ایلام، اکد، سومر، کلده، بابل و آشور انجامیده است. حاکمان کرانههای شمالی و جنوبی همواره در پی تسلط بر این شبکهٔ تجاری حیاتی بودهاند.[۹]
دوران باستان
هخامنشیان: با درک اهمیت راههای دریایی به هند، برای کنترل خلیج فارس کوشیدند.
اسکندر مقدونی: ناچار به بررسی و شناسایی این آبراه شد.
اشکانیان: بهدلیل تمرکز بر تجارت زمینی با چین، از توجه به مسیرهای دریایی خلیج فارس کاستند.
ساسانیان: با اجرای برنامههای شهرسازی در دو سوی خلیج، حضور خود را نهادینه کردند. فتح یمن، سلطهٔ بیرقابت ایران ساسانی را بر تجارت خلیج فارس و حتی دریای سرخ تکمیل و برتری تجاری این آبراه را احیا کرد.[۱۰]
دوران اسلامی
نام خلیج فارس روی نقشهای که توسط دریانوردان راسوی در سال۱۵۲۰م (۸۹۹ش) ترسیم شده است.
در صدر اسلام، تمامی خلیج فارس به قلمرو جهان اسلام پیوست. سپس:
دیلمیان: نخستین سلسله ایرانی که بر کل خلیج مسلط شدند.
سلجوقیان و اتابکان فارس: پس از دیلمیان بر منطقه چیره شدند.
دوران صفوی: در قرن دهم هجری، پرتغالیها جزایر را تصرف کردند، اما شاه عباس، بحرین را آزاد و جزایری مانند هرمز را بازپس گرفت.
افشاریه و زندیه: نادرشاه افشار با بیرونراندن افغانستانیها و کریمخان زند با شکست رقیبان، بر تمام کرانهها و جزایر خلیج فارس تسلط یافتند.[۱۱]
قدمت نام خلیج فارس
آثار برجای مانده از یونانیان، قدیمیترین منابعی هستند که به دریای پرس، سرزمین پارسه، پرسای و پرسپولیس (شهر یا مملکت پارسیان)، اشاره کردهاند.[۱۲] در سنگنوشتهٔ داریوش هخامنشی متعلق به سال ۵۰۵ تا ۵۱۸ پیش از میلاد، نام دریای پارس ذکر شده است.[۱۳] با استناد به اسناد و نقشههای تاریخی از سدههای هفتم و هشتم پیش از میلاد تا دورهٔ اوج جغرافیا در جهان، همهٔ دانشمندان، پژوهشگران و نقشهکشهای نامدار، در اشاره به خلیج واقع در جنوب ایران، از نامهایی چون دریای پارس، خلیج فارس، سینوس پرسیکوس، بحرالفارس، ماره پرسیکوس و پرشین گلف، استفاده کردهاند که همگی بر مفهوم خلیج فارس یا دریای فارس، دلالت دارند.[۱۴]
تأیید بینالمللی
تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»
در کلیهٔ موافقتنامههایی که پرتغال، اسپانیا، بریتانیا، هلند، فرانسه و آلمان با دولت ایران طی سالهای ۱۵۰۷م تا ۱۵۶۰م داشتند، از عبارت «خلیج الفارسی» و در متن انگلیسی از اصطلاح «Persian Gulf» استفاده شده است.[۱۵]سازمان ملل متحد نیز با انتشار اسناد رسمی خود در سالهای ۱۹۷۱م، ۱۹۸۴م و ۱۹۹۰م، در سه نوبت، نام خلیج فارس را بهعنوان نام رسمی و تاریخی این آبراه بینالمللی بهرسمیت شناخته و تأیید کرده است.[۱۶] طی دستورالعمل این سازمان در سال ۱۹۹۴م، استفاده از نام صحیح خلیج فارس برای تمام کشورها الزامی شده است.[۱۷]
تحریف نام خلیج فارس
نخستین پیشنهاد تغییر نام خلیج فارس به خلیج عربی از سوی یک مستشار انگلیسی مقیم بحرین و مشاور شخصی حاکم آن زمان بحرین مطرح شد. وی این پیشنهاد را در دههٔ ۱۹۳۰م به مقامات بلندپایهٔ خود در لندن ارائه کرد. سپس در سال ۱۹۵۷م، کتابی با عنوان: «Golden Bulbs at Arabic Gulf»، به معنی حباب طلایی: مستندی دربارهٔ خلیج عربی، در لندن منتشر شد. این کتاب، باعث رواج نام خلیج عربی شد و زمینه تقابل سیاسی کشورهای عربی با ایران را فراهم کرد.[۱۸] همچنین برخی کشورهای عربزبان مانند امارات متحده عربی، کویت و عربستان سعودی با تأکید بر اختلافات موجود بر سر جزایر سهگانه خلیج فارس، از نام خلیج عربی استفاده میکنند.[۱۹]
پس از تحریف نام خلیج فارس در اطلس مشهور جهانی نشنال جئوگرافیک در سال ۱۳۸۳ش، خشم و اعتراض عمومی در داخل و خارج ایران، به این تحریف صورت گرفت که منجر به جبران و عذرخواهی مدیر مؤسسه از ملت ایران شد.[۲۰]
اهمیت اقتصادی: خلیج فارس، بهعنوان اصلیترین مخزن نفتی جهان، نقشی سرنوشتساز در اقتصاد جهانی ایفا میکند.[۲۲] این منطقه با ۷۳۰ میلیارد بشکه نفت و ۷۰ تریلیون مترمکعب گاز طبیعی، مخزن نفت و گاز جهان نامگذاری شده است.[۲۳] خلیج فارس نزدیک به ۶۳درصد کل ذخایر نفتی شناختهشدهٔ جهان را در خود جای داده است. همچنین قریب به ۳۰درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان در این منطقه قرار دارد و شریان حیاتی اقتصاد غرب یعنی بیش از ۲۵درصد نفت جهان، روزانه از این آبراه عبور میکند. به همین دلیل، این منطقه برای نظام سرمایهداری و بهویژه برای ایالات متحدهٔ آمریکا از اهمیت حیاتی برخوردار است.[۲۴] خلیج فارس از لحاظ ذخایر نفت در مقایسه با دیگر مناطق جهان، از مزایای متعددی برخوردار است؛ ازجمله: استخراج آسان، هزینههای تولید پایین، ظرفیت مازاد تولید، کیفیت بالای نفت خام، سهولت در حملونقل، بازدهی بالای چاهها و پتانسیل قابل توجه برای اکتشاف میادین نفتی جدید.[۲۵]
اهمیت نظامی-راهبردی: وجود پایگاههای نظامی متعدد دریایی، هوایی و زمینی در منطقهٔ خلیج فارس که اغلب متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و همچنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی در آن، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را نمایان میسازد.[۲۶] از دلایل راهبردیِ مهم خلیج فارس، وجود تنگهٔ هرمز است که گذرگاه انرژی جهان محسوب میشود.[۲۷] خلیج فارس بهعنوان مهمترین کانون راهبردی در خاورمیانه، سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا را به یکدیگر پیوند میدهد.[۲۸]
اهمیت تاریخی و فرهنگی: خلیج فارس از دیرباز بهعنوان خاستگاه تمدنهای بزرگی چون تمدن پارسی و شریعت اسلامی دارای اهمیت تاریخی است. از نظر فرهنگی نیز این منطقه با میزبانی از ملیتهای گوناگون و تعامل میان آنها، نقشی برجسته در تبادل فرهنگها و اندیشهها ایفا کرده است.[۲۹] افزون بر این، خلیج فارس کانون ظهور و گسترش دین اسلام بهشمار میرود و اندیشهٔ اسلامی از این منطقه به غرب، شرق و حتی قاره آمریکا راه یافته است. این خلیج در قلب جهان اسلام قرار دارد و فاصله آن تا کرانههای شرقی و غربی جهان اسلام تقریباً یکسان است.[۳۰]
جنگ خلیج فارس:جنگ خلیج فارس که از نظر حجم تجهیزات و گستردگی ائتلاف، بزرگترین نبرد پس از جنگ جهانی دوم در قرن بیستم محسوب میشود، در پی حملهٔ عراق به کویت در مرداد ۱۳۶۹ش آغاز شد.[۳۲] نامگذاری این جنگ به خلیج فارس از آن رو است که جنگ بین عراق و کویت در محدوده آبی سرزمینی طرفین در خلیج فارس، رخ داد.[۳۳] صدام حسین با انگیزههایی مانند تصاحب ذخایر نفتی کویت، حل بحران اقتصادی و بدهیهای کلان به کویت، حمله و آن را در مدت کوتاهی اشغال کرد. با صدور قطعنامهٔ ۶۷۸ در نوامبر ۱۹۹۰م توسط سازمان ملل متحد، ائتلافی میان کشورها به سرکردگی ایالات متحده با حدود ۶۰۰٬۰۰۰ نفر نیرو و هزاران هواپیما، تانک و ناوگان دریایی صورت گرفت و پس از ۴۲ روز برتری هوایی، تنها با ۱۰۰ ساعت عملیات زمینی به پیروزی انجامید. ارتش عراق بهسرعت متلاشی و کویت در فوریهٔ ۱۹۹۱م آزاد شد.[۳۴] اهمیت این جنگ از آن رو است که برخی تحلیلگران سیاسی، وقوع آن را نقطهٔ عطفی در تداوم حضور نظامی ایالات متحده در خلیج فارس برای دهههای آینده دانستهاند.[۳۵]
جنگ عراق و آمریکا: پس از حملات ۱۱ سپتامبر، ائتلافی به رهبری آمریکا و بریتانیا با طرح اتهاماتی مبنی بر حمایت عراق از تروریسم و در اختیار داشتن سلاحهای کشتار جمعی، در مارس ۲۰۰۳م آمریکا به این کشور حمله کرد که به سقوط حکومت صدام حسین انجامید.[۳۶]
اختلافات ارضی ایران و امارات متحده عربی: پس از پایان جنگ عراق با ایران، روابط ایران و شورای همکاری خلیج فارس تحت تأثیر ادعاهای ارضی امارات متحده عربی علیه جزایر سهگانه خلیج فارس قرار گرفت. اوج این ادعاها در نخستین اجلاس سران شورا پس از طرح این مسئله در سال ۱۳۷۱ش، مشاهده شد. جمهوری اسلامی ایران همواره بر اصولی چون حسن همجواری، گسترش روابط دوستانه با همسایگان و حل مسالمتآمیز اختلافات تأکید داشته و با خویشتنداری، تنشزدایی و اعتمادسازی کوشید تا حسن نیت خود را نشان دهد.[۳۷]
ستونهایی از دود سیاه بر فراز منطقهای در نزدیکی مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در بحرینحضور نظامی ایالات متحده در منطقه خلیج فارس: آمریکا در هر شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس، دارای پایگاههای نظامی یا حق استفاده از تأسیسات دفاعی است. این پایگاهها در درگیریهای نظامی منطقهای نقش پشتیبانی لجستیک و راداری ایفا کردهاند.[۳۸] در عملیات وعده صادق ۱ و ۲ و نیز جنگ دوازده روزه نقش فعال پایگاههای آمریکا در منطقه آشکار شد. این پایگاهها در مقابله، با موشکها، پشتیبانی راداری و سوخترسانی مشارکت داشتند. ایران تا آن زمان از حمله به این پایگاهها خودداری کرده بود و تنها یک پایگاه آمریکایی در قطر را در پاسخ به حملهٔ آمریکا به تأسیسات هستهای فردو، هدف قرار داده بود.[۳۹] پس از اینکه آمریکا بههمراه اسرائیل، جنگی نظامی را علیه ایران آغاز کرد، ایران نیز در پاسخدهی محدودیتی قائل نشد و در جنگ رمضان[۴۰] پایگاهها و منافع آمریکا در منطقه را مستقیماً مورد هدف قرار داد[۴۱] و مدیریت تنگهٔ هرمز را به دست گرفت. این اقدام بر بازار انرژی جهان[۴۲] ازجمله ایالات متحده آمریکا، اروپا، چین، هند و کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس تأثیر گسترده داشت.[۴۳] مدیریت جدید این آبراه توسط ایران، ابزاری برای تنظیمگری اقتصادی محسوب میشود؛ زیرا این امر به ایران امکان میدهد بر جریان انرژی، نظارت مستقیم داشته باشد.[۴۴] در پی این کنترل، حساب رسمی سازمان مدیریت آبراهه خلیجفارس (PGSA) برای اطلاعرسانی فعالیتهای این سازمان، راهاندازی شد که به ارائهٔ آخرین اخبار و اطلاعات دربارهٔ تنگه هرمز و تحولات منطقهای میپردازد.[۴۵]
در سدهٔ شانزدهم میلادی، پرتغال با تسلط بر جزیره هرمز بر خلیج فارس تسلط یافت. در سال ۱۶۲۲م، نیروهای ایرانی به رهبری امامقلیخان این جزیره را آزاد کردند و حاکمیت ایران را بازگرداندند.[۴۶] به پاس این پیروزی، از سال ۱۳۸۴ش روز ۱۰ اردیبهشت بهعنوان روز ملی خلیج فارس در تقویم رسمی ایران ثبت شده است.[۴۷]
