پرش به محتوا

ابوریحان بیرونی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
 
(۱۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{جعبه اطلاعات مفهوم
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =ابوریحان بیرونی.jpg|300px|thumb|left
| تصویر            =ابوریحان بیرونی۱۰.png|300px|thumb|left
| زیرنویس تصویر    =سردیس ابوریحیان بیرونی
| زیرنویس تصویر    =مجسمه ابوریحان بیرونی در پارک لاله تهران
| image_alt        =
| image_alt        =مجسمه ابوریحان بیرونی در پارک لاله تهران
| فایل پادکست      =ابوریحان بیرونی.ogg
| فایل پادکست      =ابوریحان بیرونی.ogg
| حجم فایلپادکست    =8/78 
| حجم فایلپادکست    =۸/۷۸
| تاریخ پادکست      =26-2-1405 
| تاریخ پادکست      =۲۶-۲-۱۴۰۵
| زیرنویس عنوان    =
| زیرنویس عنوان    =
 
| عنوان اصلی        =
| عنوان اصلی        =  
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان انگلیسی    =  
| عنوان عربی        =
| عنوان عربی        =  
| عنوان علمی        =
| عنوان علمی        =  
| شاخه علمی        =
| شاخه علمی        =  
| نوع مفهوم        =
| نوع مفهوم        =  
| معنای اصطلاحی      =
| معنای اصطلاحی      =  
| حوزه کاربرد      =
| حوزه کاربرد      =  
| گستره جغرافیایی  =
| گستره جغرافیایی  =  
| منشأ تاریخی      =
| منشأ تاریخی      =  
| نخستین کاربرد    =
 
| ریشه واژه        =
| نخستین کاربرد    =  
| مرتبط با          =
| ریشه واژه        =  
| اهمیت            =
| مرتبط با          =  
| مبدع              =
| اهمیت            =  
| مروج              =
| مبدع              =  
| مقدس برای        =
| مروج              =  
| مورد احترام      =
| مقدس برای        =  
| آثار مرتبط        =
| مورد احترام      =  
| آثار مرتبط        =  
}}
}}
{{درشت|'''ابوریحان بیرونی،'''}} دانشمند بزرگ ایرانی در قرن چهارم و پنجم هجری.
{{درشت|'''ابوریحان بیرونی،'''}} دانشمند نامدار ایرانی در قرن چهارم و پنجم هجری.


ابوریحان بیرونی با تألیف آثار عمیق و جامع خود، نقش بی‌بدیلی در شکل‌دهی به زیرساخت‌های فکری و علمی تمدن اسلامی ایفا کرد. آثار او نه تنها در جهان [[اسلام]] تأثیری ماندگار گذاشت، بلکه به‌عنوان میراثی علمی به تمدن جهانی انتقال یافت و پایه‌های دانش نوین را تقویت کرد. برای مثال کتاب «تحقیق ماللهند» به‌عنوان نمونه‌ای برجسته، رویکردی نظام‌مند در مطالعهٔ فرهنگ و ادیان دیگر جوامع ارائه داد که نشان‌دهندهٔ نگاه گسترده و دقیق او به پدیده‌های انسانی است. بیرونی با سبک زندگی مبتنی بر تحقیق، دقت علمی و تعهد به ثبت واقعیت‌ها، الگویی پایدار از یک دانشمند [[مسلمان]] را به نمایش گذاشت که تا امروز برای پژوهشگران و اندیشمندان الهام‌بخش است.
ابوریحان محمد بن احمد بیرونی در سال ۳۶۲ق در حومهٔ شهر کاث، پایتخت [[خوارزم]]، زاده شد. او از [[کودکی]] به علم‌آموزی پرداخت و صرف‌ونحو، فقه، کلام، ریاضیات، نجوم، پزشکی و دین‌شناسی را فراگرفت. [[ابونصر منصور]]، ریاضی‌دان بزرگ خوارزمی، نقش مؤثری در پرورش او داشت. بیرونی در ۱۷سالگی با ابزاری ساده، ارتفاع خورشید را اندازه گرفت و عرض جغرافیایی زادگاهش را محاسبه کرد. او به دلیل تولد در بیرون شهر یا اقامت طولانی در خارج از زادگاهش به بیرونی ملقب شد. در پی ناامنی‌ها، به [[بخارا]]، [[ری]]، [[گرگان]] و سپس خوارزم سفر کرد و مورد حمایت حاکمانی چون [[قابوس بن وشمگیر]] و آل‌مأمون قرار گرفت. پس از تصرف گرگانج توسط [[محمود غزنوی]]، به [[غزنی]] منتقل شد و حدود ۳۵ سال پایانی عمر را در دربار [[غزنویان]] گذراند. بیرونی سیزده سال در [[هند]] به پژوهش پرداخت، [[زبان سانسکریت]] آموخت و مهم‌ترین اثر خود، [[تحقیق ماللهند]] را دربارهٔ [[فرهنگ]]، [[دین]] و رسوم هندوان نوشت. از ۱۸۰ اثر او در [[ریاضیات]]، [[نجوم]]، [[جغرافیا]]، [[پزشکی]] و [[دین‌شناسی]] میتوان به [[الآثار الباقیه]]، [[قانون مسعودی]] و [[التفهیم لاوائل صناعة التنجیم|التفهیم]] اشاره کرد. او [[روش تحقیق تجربی]] را پایه گذاشت، با مشاهده و آزمایش به نقد باورهای پیشینیان پرداخت، قطر [[زمین]] را محاسبه کرد، [[وزن مخصوص]] فلزات را سنجید، [[چاه آرتزین|چاه‌های آرتزین]] را توضیح داد، ابزارهای رصدی ساخت و به [[گفت‌وگوی بین‌فرهنگی]] توجه ویژه داشت. روز [[۱۳ شهریور|سیزدهم شهریور]] در [[ایران]] به نام او ثبت شده، دهانه‌ای در ماه و سیارکی به نام او [[نام‌گذاری]] شده، و تندیس‌اش در [[دفتر سازمان ملل متحد در وین]] نصب است.


==نام‌گذاری به ابوریحان بیرونی==
== تولد و تحصیلات ==
نام این دانشمند [[مسلمان]]، «محمد»، کنیهٔ او «ابوریحان»، و به «بیرونی» ملقب است. علت لقب‌گذاری او به بیرونی را تولد وی در بیرون (خارج) از شهر خوارزم دانسته‌اند. برخی معتقدند که چون ابوریحان بیشتر عمرش را خارج از زادگاه خود گذرانده، به بیرونی مشهور شده است. از او در منابع با عناوین «ابوریحان محمد بن احمد بیرونی خوارزمی» یاد می‌شود.<ref>[http://pajoohe.ir/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C__a-31560.aspx محمدزاده، «ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت پژوهه.]</ref>
محمد بیرونی، در سال ۳۶۲ق در حومهٔ شهر کاث، پایتخت [[خوارزمشاهیان]] متولد شد. او در [[کودکی]] یا [[نوجوانی]]، [[پدر]] خود، احمد را از دست داد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> بیرونی [[علم‌آموزی]] را از کودکی آغاز کرد و صرف‌ونحو، [[فقه اسلامی|فقه]]، کلام، جغرافیا، ریاضیات، نجوم، شیمی، پزشکی و دین‌شناسی را یادگرفت. تحصیلات او در خوارزم بود و در تمام مدت تحصیل، آموخته‌های خود را با تکرار و تمرین، تثبیت می‌کرد و می‌نوشت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> ابونصر منصور، ریاضی‌دان و منجم خوارزمی در پرورش و تحصیل او نقش مؤثری داشت. ابوریحان در ۱۷ سالگی با استفاده از یک حلقهٔ مدرج، ارتفاع نصف‌النهاری [[خورشید]] را در کاث اندازه گرفت و براساس آن [[عرض جغرافیایی]] زادگاه خود را محاسبه کرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/98752/ابوریحان-بیرونی-و-آثار-او?rcids=78275,2143,49961,86326,99505,99506,3175,99626,99456,99587,99540,99742,99768,99422,98778,98774,99426,105980,106044,106005,99694,99423,99024 «ابوریحان بیرونی و آثار او»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
==زندگی‌نامه ابوریحان بیرونی==


===تولید===
== نام‌گذاری ==
محمد بیرونی، در سال ۳۶۲ق در حومهٔ شهر «کاث» پایتخت «[[خوارزمشاهیان]]» متولد شد. او در [[کودکی]] یا [[نوجوانی]] [[پدر]] خود را از دست داد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
نام این دانشمند [[مسلمان]]، محمد، کنیهٔ او ابوریحان، و به بیرونی ملقب است. علت لقب‌گذاری او به بیرونی را تولد وی در بیرون از شهر خوارزم دانسته‌اند. برخی معتقدند که چون ابوریحان بیشتر عمرش را خارج از زادگاه خود گذرانده، به بیرونی مشهور شده است. از او در منابع به نام «ابوریحان محمد بن احمد بیرونی خوارزمی» یاد می‌شود.<ref>[http://pajoohe.ir/ابوریحان-بیرونی__a-31560.aspx محمدزاده، «ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت پژوهه.]</ref>


===تحصیلات===
== سفرها ==
بیرونی [[علم‌آموزی]] را از کودکی آغاز کرد و صرف‌ونحو، [[فقه اسلامی|فقه]]، کلام، جغرافیا، ریاضیات، نجوم، شیمی، پزشکی و دین‌شناسی را یادگرفت.  تحصیلات او در خوارزم بود و در تمام مدت تحصیل، آموخته‌های خود را با تکرار و تمرین، تثبیت می‌کرد و با قلم می‌نوشت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> «ابونصر منصور»، ریاضی‌دان بزرگ و منجم خوارزمی در پرورش و تحصیل او نقش مؤثری داشت. ابوریحان در ۱۷ سالگی با استفاده از یک حلقهٔ مدرج، ارتفاع «نصف‌النهاری» خورشید را در کاث اندازه گرفت و بر اساس آن عرض جغرافیایی زادگاه خود را محاسبه کرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/98752/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%88?rcids=78275,2143,49961,86326,99505,99506,3175,99626,99456,99587,99540,99742,99768,99422,98778,98774,99426,105980,106044,106005,99694,99423,99024 «ابوریحان بیرونی و آثار او»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
[[پرونده:ابوریحان بیرونی۰۱.png|جایگزین=تصویری از جلد کتاب آثار باقیه |بندانگشتی|تصویری از جلد کتاب آثار باقیه ]]
ابوریحان بیرونی تا حدود ۲۵سالگی زادگاه خود را ترک نکرد و در این مدت به تکمیل پژوهش‌های علمی، به‌ویژه در ستاره‌شناسی و رصد، پرداخت. با وقوع ناامنی‌ها و جنگ‌های داخلی، در سال ۳۸۷ق به [[بخارا]]، پایتخت [[سامانیان]]، رفت و در آنجا مورد حمایت منصور سامانی قرار گرفت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> او در سفر به [[ری]] با دو ستاره‌شناس و ریاضی‌دان ایرانی دیدار کرد و رساله‌ای دربارهٔ یکی از ابزارهای رصد نگاشت. همچنین نزد اسپهبد ابوالعباس مرزبان بن رستم بن شروین رفت و کتاب «مقالید علم الهیئة» را به نام او تألیف کرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>


==نقش ابوریحان بیرونی در فرهنگ و تمدن اسلامی==
بیرونی در ۳۸۸ق به دربار قابوس بن وشمگیر زیاری در طبرستان و گرگان راه یافت و نخستین اثر مهم خود، «[[آثار الباقیه|الآثار الباقیه عن القرون الخالیه]]» را که دربارهٔ [[گاه‌شماری]] تاریخی و علمی است، حدود سال ۳۹۱ق به نام او تدوین کرد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> وی در ۳۹۴ق و هم‌زمان با اقتدار آل‌مأمون، به زادگاه خود در گرگانج خوارزم بازگشت و حدود هفت سال به‌عنوان مشاور ابوالعباس مأمون بن مأمون خدمت کرد. در این دوره با حمایت دربار به پژوهش‌های علمی پرداخت، [[خسوف]] [[۱۴ رمضان]] ۳۹۴ق را در گرگانج رصد کرد و با پشتیبانی مالی پادشاه ابزاری رصدی موسوم به حلقهٔ شاهیه ساخت. تألیف کتاب «تسطیح الصور» نیز به این دوره بازمی‌گردد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>


===پایه‌گذاری روش علمی تجربی و عقلانی===
در ۴۰۷ق، با تصرف گرگانج به‌دست [[سلطان محمود غزنوی]]، بیرونی به [[غزنی]] منتقل شد و حدود ۳۵ سال پایانی عمر خود را در دربار محمود و جانشینان او، از جمله [[مسعود غزنوی|مسعود]] و مودود غزنوی، گذراند. او در این دربار به‌عنوان منجم و دانشمند شناخته می‌شد. روابط بیرونی با محمود چندان نزدیک نبود و او حضور خود در دربار را گاه با تعبیراتی کنایه‌آمیز یاد کرده است؛ با این حال در دورهٔ جانشینان محمود از احترام و توجه بیشتری برخوردار شد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
بیرونی با تأکید بر مشاهده، آزمایش و استدلال منطقی، پایه‌های روش علمی مدرن را تقویت کرد. او به جای تکیه بر نظریات پیشینیان، به آزمایش‌های عملی پرداخت و تعصب و تقلید محض در غیر مسایل [[تقلید فقهی|فقهی]] را نقد کرد. این نگرش امروزه به‌عنوان اساس پژوهش‌های علمی در سراسر جهان شناخته می‌شود و سبک زندگی مبتنی بر عقلانیت و تجربه‌گرایی را ترویج می‌دهد.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»،  1387ش، ص۸۰-۸۹.</ref>


===تقویت گفت‌وگوی بین‌فرهنگی و مطالعات تطبیقی===
== فعالیت‌های علمی و آثار ==
بیرونی در کتاب‌هایی مانند تحقیق ماللهند به مطالعهٔ تطبیقی ادیان، فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف پرداخت. او با تسلط بر زبان‌های متعدد، زمینه‌ساز تعامل فرهنگی بین شرق و غرب شد. این رویکرد امروزه در حوزه‌های مردم‌شناسی و مطالعات بین‌فرهنگی الهام‌بخش است و به درک متقابل ملت‌ها و کاهش تعصبات کمک می‌کند.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»،  1387ش، ص۸۰-۸۹.</ref>
[[پرونده:ابوریحان بیرونی۱.jpg|جایگزین=یک طراحی از کتاب التفهیم ابوریحان بیرونی|بندانگشتی|یک طراحی از کتاب التفهیم ابوریحان بیرونی. در این نمایه، شماری از گام‌های ماه به تصویر کشیده شده است.]]
ابوریحان بیرونی ۱۸۰ اثر در قالب [[کتاب]] و [[مقاله]] در موضوعات [[ریاضی]]، [[ستاره‌شناسی]]، [[فقه اسلامی|فقه]]، [[کلام]]، [[پزشکی]]، [[داروشناسی]]، [[جغرافیا]]، [[شیمی]] و [[صرف‌ونحو]] نوشته است که ۱۱۰ اثر آن در رشتهٔ ریاضیات و [[نجوم]] است.<ref>[https://www.irna.ir/news/82214874/نگاهی-به-آثار-و-فعالیت-های-ابوریحان-بیرونی-خالق-نظریه-های-ماندگار «نگاهی به آثار و فعالیت‌های ابوریحان بیرونی خالق نظریه‌های ماندگار»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> بیشترین اقامت و فعالیت‌های علمی، تحقیقات و تألیفات بیرونی در غزنی و در جریان حملهٔ محمود غزنوی به هند صورت گرفته است:


===پیشرفت در علوم دقیقه و کاربردهای عملی===
* در سال‌های اول حضور خود در غزنی تألیف کتاب «تحدید نهایات الاماکن» را شروع کرد که در سال ۴۱۶ق به پایان رسید.
بیرونی در زمینه‌های نجوم، ریاضیات، جغرافیا و فیزیک نوآوری‌های بزرگی ارائه داد. دستاوردهای او در محاسبهٔ محیط زمین، ساخت ابزارهای دقیق رصدی و پژوهش در مورد وزن مخصوص مواد، پایه‌های علوم مدرن و فناوری‌های امروزی مانند سیستم‌های ناوبری و نقشه‌برداری را تقویت کرده است.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»،  1387ش، ص۸۰-۸۹.</ref>
* پس از [[خورشیدگرفتگی]] در ۴۰۹ق رصدهای مختلفی انجام داد که تا ۴۱۲ق به‌طول انجامید.
* در تحقیقی که انجام داد، اعلام کرد که خورشید در [[قطب شمال]] غروب نمی‌کند.
* در زمان اقامت خود در قلعه نندنه در هند، روش خود برای محاسبه قطر زمین را با [[اسطرلاب]] آزمایش کرد و مقاله‌ای درباره آن نوشت.
* در ۴۱۸ق، «رسالهٔ استخراج الاوتار» را به پایان رساند و در سال ۴۲۰ق کتاب [[التفهیم لاوائل صناعة التنجیم]] را به درخواست ریحانه بنت حسین خوارزمی به دو زبان [[زبان عربی|عربی]] و [[زبان فارسی|فارسی]] نوشت.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> این کتاب که چند قرن، کتاب درسی برای تعلیم ریاضیات و نجوم بوده، اصطلاحات ستاره‌شناسی را توضیح داده است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/178838/%D8%AA%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%B1-143-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%B0%D9%87%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82 «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>
* به پاس احترام [[سلطان مسعود غزنوی]]، کتاب [[قانون مسعودی|القانون المسعودی]] را به‌نام او نگاشت.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> در این کتاب بسیاری از عقیده‌های گذشتگان دربارهٔ نجوم بررسی شده و امکان [[حرکت انتقالی زمین|حرکت زمین به دور خورشید]] پذیرفته شده است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/178838/%D8%AA%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%B1-143-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%B0%D9%87%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82 «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>
* در ۴۲۷ق، رساله‌ای دربارهٔ آثار [[زکریای رازی]] نگاشت و فهرست آثار خود را نیز در آخر آن اضافه کرد.
* در زمان سلطنت مودود بن مسعود از حمایت شاه برخوردار بود و کتاب «دستور» و «الجماهیر» را به نام او نوشت.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>


==خاستگاه اندیشه‌ای ابوریحان بیرونی==
ابوریحان در بیشتر جنگ‌های سلطان محمود غزنوی در هند، او را همراهی کرد و سیزده سال در هند به پژوهش پرداخت و [[زبان سانسکریت]] را که زبان مقدس هندوان بود، فراگرفت. او هنگام اقامت در هند، کتاب‌هایی دربارهٔ ریاضی، فلسفه و پزشکی را از زبان هندی به عربی ترجمه کرد. همچنین، طول و عرض جغرافیایی مناطق مختلف هند را با روش ابداعی خود به دست آورد. مهم‌ترین دستاورد ابوریحان در [[هند]]، مطالعات [[انسان‌شناسی|انسان‌شناختی]] او و تألیف کتاب [[تحقیق‌ ماللهند]] است که شهرت جهانی دارد.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/178838/تبلور-143-کتاب-ارزشمند-ذهنی-خلاق «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> این کتاب دربارهٔ مذاهب، عادات و رسوم هندوان نوشته شده و جامع‌ترین کتاب عصر قدیم دربارهٔ تاریخ فلسفه، سنت‌ها و اوضاع اجتماعی در هند است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/178838/%D8%AA%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%B1-143-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%B0%D9%87%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82 «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>
===محیط علمی و فرهنگی===
ابوریحان بیرونی در سال‌های آخر دوران نوزایی اسلامی زندگی می‌کرد که جامعهٔ علمی، متفکران اصیل و کتابخانه‌های غنی در ماوراءالنهر، خوارزم، [[خراسان]] قدیم، ری، بغداد و [[سیستان]] وجود داشت. مراکز علمی این مناطق که ابوریحان به آنجا [[مهاجرت]] و زندگی کرده است، محل بحث، تدریس و تألیف در زمینه‌های علوم عقلی، نقلی و تجربی بود. در آن زمان، خراسان، سیستان، ری و بغداد به لحاظ علمی و فرهنگی جدای از هم نبودند و اندیشه‌ها به آسانی از یک نقطه به محل دیگر منتقل می‌شد.<ref>[https://ahmadiamin.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref>
===نفوذ مکتب عقل‌گرای بلخ===
خراسان قدیم در عصر ابوریحان، تحت نفوذ علمی و فرهنگی مکتب عقل‌گرای [[بلخ]] بود. به‌همین دلیل دربار سامانیان در [[بخارا]]، و دربار آل‌عراق و آل‌مأمون در خوارزم، محل تجمع دانشمندان علوم عقلی بود و کتاب‌های ارزشمندی در رشته‌های گوناگون در [[کتابخانه|کتابخانه‌های]] دربار وجود داشت.<ref>[https://ahmadiamin.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref>
===رابطه با اندیشمندان===
بیرونی در [[مسافرت|مسافرت‌های]] خود با دانشمندان بزرگی مانند کوشیار گیلانی، [[ابومحمود خجندی]]، ابوالوفای بوزجانی و [[ابن‌سینا]] دیدار و مباحثه کرد. این تعاملات مستقیم، بستری برای تبادل اندیشه و رشد علمی او فراهم کرد.<ref>[https://ahmadiamin.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref>


===مطالعات میدانی===
== دیدگاه‌ها ==
همراهی با لشکرکشی‌های محمود غزنوی به هند، امکان آشنایی عمیق با زبان سانسکریت، فرهنگ، ادیان و دانش هندوان را برای او فراهم کرد. این سفرها پایهٔ تألیف کتاب «[[تحقیق ماللهند]]» شد. اقامت در شهرهایی مانند ری، بخارا، جرجان و [[غزنی|غزنه]]، او را با سنت‌های علمی و فرهنگی مختلف آشنا کرد و دامنهٔ [[فرهنگ مطالعه در ایران|مطالعه]] ابوریحان را گسترش داد.<ref>بیرونی، تحدید نهایات الاماکن، ۱۹۶۲م، ج۱، ص۲۲-۲۳.</ref>
ابوریحان با این‌که اعتقاد راسخ به دین [[اسلام]] و [[قرآن]] داشت، به وجود نوعی [[معنویت]] مشترک میان ادیان نیز قائل بود. براساس این دیدگاه، ادیان با وجود تفاوت آنها در [[خداشناسی]]، شریعت و مراسم [[عبادت|عبادی]] از وحدت معنوی برخودارند که به‌صورت‌های مختلف تجلی پیدا کرده است. با توجه به نوع [[زندگی]]، آثار و فعالیت‌های علمی ابوریحان، نگاه او به [[انسان]]، فرامذهبی و فرادینی بوده است. [[دین‌داری]] مانع علاقهٔ او به آزاداندیشی و باور به انسانیت مشترک نشد.<ref>[https://ahmadiamin.com/مقاله/ابوریحان-بیرونی-و-انسان-گرایی/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref>


===دیدار از مراکز فرهنگی===
دیدگاه ابوریحان درباره عقل، با دیدگاه فیلسوفان یکسان است و به عقل بسیار بها می‌دهد. او عقل را منبع مستقل علم و معرفت می‌داند و به همین دلیل به تحصیل معرفت از راه عقل تأکید می‌کند. از نظر او کمال انسان نیز در رشد عقلانی او است. نگاه ابوریحان به علم، مانند دانشمندان امروزی بوده است. او مرجعیت رسمی در ساحت اندیشه را قبول نداشت. به همین دلیل منتقد پیروان [[ارسطو]] بود که برای وی مرجعیت فکری قائل‌اند و احتمال خطا در نظریه‌های او را ضعیف می‌دانند.<ref>[https://ahmadiamin.com/مقاله/ابوریحان-بیرونی-و-انسان-گرایی/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref>
ابوریحان اهل سفر بود و مراکز مهم فرهنگی و کتابخانه‌های خوارزم و [[خراسان]] را از نزدیک دیده و در آن جاها تحقیق کرده است. وی همچنین در قلمرو آل‌بویه در ری که مرکز مهم سیاسی و فرهنگی آن زمان بود همراه با تتبع کامل دیدن کرده است.<ref>[https://ahmadiamin.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref>


===تسلط بر زبان‌ها و منابع متنوع===
== روش تحقیق ==
بیرونی به زبان‌های [[زبان فارسی|فارسی]]، [[زبان عربی|عربی]]، سانسکریت و تا حدی یونانی و سریانی مسلط بود. این تسلط، امکان مطالعهٔ مستقیم آثار علمی و فلسفی فرهنگ‌های مختلف را به او داد. او از منابع یونانی، هندی، ایرانی و اسلامی بهره می‌برد و به مقایسهٔ انتقادی این منابع می‌پرداخت.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»،  1387ش، ص۸۰-۸۹.</ref>
روش تحقیق ابوریحان بیرونی در [[علوم تجربی]]، شباهت زیادی با روش علوم تجربی به‌شکل امروزی دارد و روش و مبانی فلسفهٔ ارسطو در علوم تجربی را با نگاه انتقادی قبول دارد. روش او به روش علم تجربی مرسوم در انقلاب علمی در غرب نزدیک است که ویژگی آن غیریقینی بودن علوم طبیعی است.<ref>صدر فراتی، «برهان انی در روش علمی ابوریحان بیرونی»، 1401ش، ص121.</ref> مشهورترین تحقیقات بیرونی در موضوع مردم‌شناسی با استقرا و روش‌های کمی صورت گرفته است. او در تحقیق [[علوم انسانی]] نیز به کابرد مشاهدهٔ مستقیم، تجربه، تحلیل داده‌ها و تبیین قضایا بها می‌دهد. در روش تحقیق بیرونی، مشاهده، بنیان کار تحقیق است؛ اما روش‌های دیگری ازجمله استدلال عقلی را هم به تناسب موضوع به کار می‌برد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/98748/روش-های-پژوهش-ابوریحان-بیرونی-در-علوم-انسانی جعفرنیا، «روش‌های پژوهش ابوریحان بیرونی در علوم انسانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>


===روش علمی تجربی و انتقادی===
== نوآوری‌ها ==
بیرونی به جای تکیه بر نظریات پیشینیان، به آزمایش‌های عملی اهمیت می‌داد. این نگاه تجربی، او را از بسیاری از معاصرانش متمایز می‌کرد. او به‌شدت با تعصب و تقلید از آرای پیشینیان مخالف بود و بر استقلال فکری و پژوهشی تأکید داشت.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»،  1387ش، ص۸۰-۸۹.</ref>
{| class="wikitable"
!دستاورد
!توضیح
|-
|پایه‌گذاری روش علمی
|به‌کارگیری ریاضیات به‌عنوان زبان تحلیل در [[علوم طبیعی]] و تلفیق برهان ریاضی با تجربهٔ حسی.
|-
|تدوین اصول نقشه‌کشی
|ابداع قواعدی برای تسطیح کره بر سطح مستوی و توسعهٔ نقشه‌های استوانه‌ای در [[نقشه‌نگاری|کارتوگرافی]].
|-
|تبیین چاه‌های آرتزین
|توضیح علمی علت فوران آب از چاه‌های تحت فشار پیش از طرح آن در [[اروپا]].
|-
|احیای گاه‌شماری‌های باستانی
|ثبت و تحلیل نظام‌های تقویمی ایرانیان باستان، خوارزمیان و سغدیان.
|-
|اختراع ابزارهای رصدی
|طراحی و معرفی بیش از ده ابزار نجومی برای [[استهلال|رؤیت هلال]].
|-
|تعیین تاریخ ساسانیان
|تعیین تاریخ تأسیس سلسلهٔ ساسانی با مطالعهٔ متون مانوی، از جمله «شاپورگان».
|-
|معرفی ریاضیات هندی
|معرفی نظام اعداد و شیوه‌های محاسبات هندی به جهان اسلام.
|-
|آزمایش علمی دربارهٔ الماس
|رد باور سمی بودن [[الماس]] از طریق آزمایش عملی.
|-
|بررسی ویژگی [[زمرد]]
|انجام آزمایش طولانی‌مدت و رد باور عامیانه دربارهٔ تأثیر زمرد بر مار.
|-
|بررسی منشأ [[کانال سوئز]]
|طرح این دیدگاه که حفر کانال میان رود [[نیل]] و [[دریای سرخ]] به فرمان [[داریوش هخامنشی]] انجام شده است.
|-
|محاسبات طول جغرافیایی
|استفاده از پدیدهٔ خسوف برای اندازه‌گیری اختلاف [[طول جغرافیایی]] میان نقاط مختلف.
|-
|تعیین فاصلهٔ شهرها
|ارائهٔ روشی برای محاسبهٔ فاصلهٔ میان شهرها بر پایهٔ [[دستگاه مختصات جغرافیایی|مختصات جغرافیایی]].
|-
|اندازه‌گیری قطر زمین
|محاسبهٔ قطر کرهٔ زمین با بهره‌گیری از روش انحطاط افق.
|-
|اندازه‌گیری ارتفاع کوه‌ها
|ارائهٔ روشی علمی برای تعیین ارتفاع کوه‌ها.
|-
|اندازه‌گیری وزن مخصوص
|سنجش [[وزن مخصوص]]  ۱۸ فلز و کانی با ابزار مخروطی و طرح مفهوم [[چگالی]] برای اولین بار.<ref>[http://pajuhesh.irc.ir/product/magazine/show.text/id/1336/order/112 «نوآوری‌های ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت ادارۀ کل پژوهش‌های اسلامی رسانه.]</ref>
|-
|ترجمهٔ اصطلاحات دارویی
|انتقال و معادل‌یابی اصطلاحات دارویی یونانی به عربی و فارسی.
|-
|دیدگاه‌های زمین‌شناختی
|طرح دیدگاه‌هایی دربارهٔ پیدایش جهان، شکل‌گیری لایهٔ سطحی زمین و تبدیل دریاها به خشکی.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/کیمیای-دانش-تولد-ابوریحان-بیرونی مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
|}


===علاقه به تاریخ علم و تبادل فرهنگی===
== نقش ابوریحان بیرونی در فرهنگ و تمدن اسلامی ==
بیرونی در آثار خود به تاریخ علم و سیر تکامل نظریات توجه ویژه‌ای داشت. او به مقایسهٔ باورها، [[آداب]] و علوم فرهنگ‌های مختلف علاقه‌مند بود و این رویکرد، زمینه‌ساز رشد مردم‌شناسی و دین‌پژوهی تطبیقی در آثار او شد.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، 1387ش، ص۸۰-۸۹.</ref>
[[پرونده:ابوریحان بیرونی۲.jpg|جایگزین=تصویری از جلد کتاب تحقیق ماللهند |بندانگشتی|تصویری از جلد کتاب تحقیق ماللهند ]]
بیرونی با تأکید بر مشاهده، آزمایش و استدلال منطقی، پایه‌های روش علمی تجربی را تقویت کرد. او به‌جای تکیه بر نظریات پیشینیان، به آزمایش‌های عملی پرداخت و تعصب و تقلید محض در غیر مسایل [[تقلید فقهی|فقهی]] را نقد کرد. این نگرش، امروزه به‌عنوان اساس پژوهش‌های علمی در سراسر جهان شناخته می‌شود و سبک زندگی مبتنی بر عقلانیت و تجربه‌گرایی را ترویج می‌دهد.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، 1387ش، ص۸۰–۸۹.</ref>


===پشتیبانی حاکمان===
بیرونی در کتاب‌هایی مانند تحقیق ماللهند به مطالعهٔ تطبیقی ادیان، فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف پرداخت. او با تسلط بر زبان‌های متعدد، زمینه‌ساز تعامل فرهنگی بین شرق و غرب شد. این رویکرد امروزه در حوزه‌های مردم‌شناسی و مطالعات بین‌فرهنگی الهام‌بخش است و به درک متقابل ملت‌ها و کاهش تعصبات کمک می‌کند.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، 1387ش، ص۸۰–۸۹.</ref> بیرونی در زمینه‌های نجوم، ریاضیات، جغرافیا و فیزیک نوآوری‌های بزرگی ارائه داد. دستاوردهای او در محاسبهٔ محیط زمین، ساخت ابزارهای دقیق رصدی و پژوهش در مورد وزن مخصوص مواد، پایه‌های علوم مدرن و فناوری‌های امروزی مانند سیستم‌های ناوبری و نقشه‌برداری را تقویت کرده است.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، 1387ش، ص۸۰–۸۹.</ref>
حاکمانی مانند قابوس بن وشمگیر و [[خوارزمشاهیان]] آل‌مأمون از تحقیقات او حمایت می‌کردند و امکان ساخت ابزارهای پژوهشی را فراهم می‌آوردند. حضور در مراکزی مانند بغداد، بخارا و غزنه، دسترسی او به کتابخانه‌های غنی و آثار نفیس را ممکن می‌ساخت.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، 1387ش، ص۸۰-۸۹.</ref>


===جهان‌بینی باز===
== خاستگاه اندیشه‌ای ابوریحان بیرونی ==
بیرونی با وجود [[مسلمان]] بودن، به باورها و آداب سایر ادیان احترام می‌گذاشت و به مطالعهٔ آن‌ها می‌پرداخت. او در عین حال، به نقد منصفانهٔ باورهای غیرعلمی و [[خرافه‌گرایی|خرافات]] در همهٔ فرهنگ‌ها می‌پرداخت و بر عقلانیت و تجربه تکیه می‌کرد.<ref>بیرونی،  الآثار الباقیة، ۱۹۰۶م، ج۱، ص۲۷۸.</ref>
ابوریحان بیرونی در سال‌های آخر دوران نوزایی اسلامی زندگی می‌کرد که جامعهٔ علمی، متفکران اصیل و کتابخانه‌های غنی در [[ماوراءالنهر]]، [[خوارزم]]، [[خراسان]]، [[ری]]، [[بغداد]] و [[سیستان]] وجود داشت. مراکز علمی در این مناطق، محل بحث، تدریس و تألیف علوم [[علوم عقلی|عقلی]]، [[علوم نقلی|نقلی]] و [[علوم تجربی|تجربی]] بود و اندیشه‌ها در این مراکز به آسانی مبادله می‌شد.<ref>[https://ahmadiamin.com/مقاله/ابوریحان-بیرونی-و-انسان-گرایی/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref> خراسان قدیم در عصر ابوریحان، تحت نفوذ مکتب عقل‌گرای [[بلخ]] بود. به همین دلیل دربار [[سامانیان]] در [[بخارا]]، و دربار آل‌عراق و آل‌مأمون در خوارزم، محل تجمع دانشمندان علوم عقلی بود. بیرونی در مسافرت‌های خود با دانشمندان بزرگی مانند کوشیار گیلانی، [[ابومحمود خجندی]]، ابوالوفای بوزجانی و [[ابن‌سینا]] دیدار و مباحثه کرد. این تعاملات، بستری برای تبادل اندیشه و رشد علمی او فراهم کرد.<ref>[https://ahmadiamin.com/مقاله/ابوریحان-بیرونی-و-انسان-گرایی/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref>


==دیدگاه‌های ابوریحان==
لشکرکشی‌های محمود غزنوی به هند، امکان آشنایی عمیق ابوریحان با زبان سانسکریت، [[فرهنگ]]، ادیان و دانش هندوان را فراهم کرد. اقامت در ری، بخارا، غزنی و جرجان نیز دامنه آشنایی او با سنت‌های علمی و فرهنگی مختلف را گسترش داد.<ref>بیرونی، تحدید نهایات الاماکن، ۱۹۶۲م، ج۱، ص۲۲–۲۳.</ref> بیرونی به زبان‌های فارسی، عربی، سانسکریت و تا حدی یونانی و سریانی مسلط بود و از منابع یونانی، هندی، ایرانی و اسلامی بهره می‌برد.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، 1387ش، ص۸۰–۸۹.</ref> او همچنین در آثار خود به تاریخ علم و سیر تکامل نظریات توجه داشت و مقایسهٔ باورها، [[آداب]] و علوم فرهنگ‌های مختلف،  زمینه‌ساز رشد [[مردم‌شناسی]] و دین‌پژوهی تطبیقی در آثار او شد. بیرونی با وجود [[مسلمان]] بودن، به باورها و آداب سایر ادیان احترام می‌گذاشت و در نقد منصفانهٔ باورهای غیرعلمی و [[خرافه‌گرایی|خرافات]] بر عقلانیت و تجربه تکیه می‌کرد.<ref>بیرونی، الآثار الباقیة، ۱۹۰۶م، ج۱، ص۲۷۸.</ref>  
ابوریحان با این‌که اعتقاد راسخ به دین اسلام و قرآن داشت، به وجود نوعی [[معنویت]] مشترک میان ادیان نیز قائل بود. بر اساس این دیدگاه، ادیان با وجود تفاوت آنها در [[خداشناسی]]، شریعت و مراسم [[عبادت|عبادی]] از وحدت معنوی برخودارند که به‌صورت‌های مختلف تجلی پیدا کرده است.<ref>[https://ahmadiamin.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref> با توجه به نوع زندگی، آثار و فعالیت‌های علمی ابوریحان، نگاه او به انسان، فرامذهبی و فرادینی بوده است. [[دین‌داری]] مانع علاقهٔ او به آزاداندیشی و باور به انسانیت مشترک نشد.<ref>[https://ahmadiamin.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref>


دیدگاه ابوریحان نسبت به عقل، با دیدگاه فیلسوفان یکسان است و به عقل بسیار بها می‌دهد. او عقل را منبع مستقل علم و معرفت می‌داند و به‌همین دلیل به تحصیل معرفت از راه عقل تأکید می‌کند. از نظر او کمال انسان نیز در رشد عقلانی او است. <ref>[https://ahmadiamin.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref> نگاه ابوریحان نسبت به علم، مانند دانشمندان امروزی بوده است. او مرجعیت رسمی در ساحت اندیشه را قبول نداشت. به‌همین دلیل منتقد پیروان ارسطو بود که برای وی مرجعیت فکری قائل‌اند و احتمال خطا در نظریه‌های او را ضعیف می‌دانند.<ref>[https://ahmadiamin.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref>
== درگذشت ==
==سفرهای ابوریحان==
ابوریحان بیرونی در [[۲۲ آذر|۲۲]] یا [[۲۶ آذر|۲۶]] آذر ۴۲۷ش در شهر غزنی در افغانستان درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/147714/ابوریحان-بیرونی-دانشمندی-تمام-اعصار «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>
===بخارا===
ابوریحان بیرونی، تا ۲۵ سالگی از زادگاه خود خارج نشد و قصد تکمیل کارهای علمی خود در ستاره‌شناسی و رصد را داشت، اما بر اثر جنگ‌های داخلی و ناامنی، در سال ۳۸۷ق به [[بخارا]]، پایتخت سامانیان رفت و در آنجا مورد حمایت و احترام شاه «منصورسامانی» قرار گرفت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
===ری===
بیرونی در سفر به شهر [[ریش‌سفید|ری]] با دو ستاره‌شناس و ریاضی‌دان مشهور ایرانی دیدار کرد و کتاب «حکایة آلة المسماة بسدس فخری» را در معرفی ابزار رصد نوشت. بیرونی نزد «اسپهبد ابوالعباس مرزبان بن رستم بن شروین» رفت و کتاب «مقالید علم الهیئة» را  به‌نام این پادشاه نوشت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
===گرگان===
بیرونی در ۳۸۸ق به دربار «قابوس بن وشمگیر زیاری» در طبرستان و گرگان رفت و اولین کتاب خود «آثار الباقیه عن القرون الخالیه» مشهور به «[[آثار الباقیه|الآثار الباقیه]]» که دربارهٔ گاه‌شماری تاریخی و علمی است را در حدود ۳۹۱ق با نام شاه تدوین کرد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
===برگشت به خوارزم===
بیرونی در زمان قدرت دربار «آل‌مأمون» در ۳۹۴ق به زادگاه خود در گُرگَانج خوارزم برگشت و هفت‌سال به‌عنوان مشاور «خوارزم‌شاه ابوالعباس مأمون بن مأمون» خدمت کرد و با حمایت این پادشاه، به تحقیقات علمی پرداخت. او خسوف ۱۴ [[رمضان]] ۳۹۴ق را در گرگانج رصد کرد و با کمک مالی  پادشاه توانست ابزار رصد که به‌نام «حلقهٔ شاهیه» یاد می‌شود را بسازد. او کتاب «تسطیح الصور» را نیز در خوارزم تألیف کرد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
===غزنی===
سلطان محمود غزنوی در ۴۰۷ق گرگانج را تصرف کرد و بیرونی را با خود به [[غزنی]] برد. او حدود ۳۵ سال از بقیه عمر خود را در دربار محمود، مسعود و مودود غزنوی و جانشینان آنها سپری کرد. او در دربار غزنوی، به‌عنوان منجم و ستاره‌شناس معروف بود. بیرونی در دوران پادشاهی محمود، رابطهٔ عادی و دوستانه با سلطان نداشت و در نتیجه اوضاع روحی و اقتصادی مناسبی نیز نداشت. او حضور اجباری خود در دربار محمود را با کنایه «تقدیر بشری» دانسته است؛ اما در زمان سلطنت جانشینان محمود، بیرونی مورد احترام و تکریم شاهان غزنوی قرار گرفت و رابطهٔ آنها دوستانه شد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
==فعالیت‌های علمی ابوریحان بیرونی==


===فعالیت‌های علمی  ابوریحان در غزنی===
== بزرگداشت و یادبودها ==
بیشترین اقامت و فعالیت‌های علمی، تحقیقات و تألیفات بیرونی در غزنی و در جریان حملهٔ محمود غزنوی به هند صورت گرفته است که به این شرح است:
[[پرونده:ابوریحان بیرونی۳.jpg|جایگزین=بخش ابوریحان بیرونی، مرکز تمدن اسلامی، تاشکند|بندانگشتی|بخش ابوریحان بیرونی، مرکز تمدن اسلامی، تاشکند، ازبکستان.]]
#در سال‌های اول حضور خود در غزنی تألیف کتاب «تحدید نهایات الاماکن» را شروع کرد  که در سال ۴۱۶ق به پایان رسید؛
پژوهشگران ابوریحان بیرونی را نماد عقلانیت و پژوهش علمی و و یادبودهای پایدار او در سراسر جهان را گواه تأثیر ژرف و جاودانهٔ وی تلقی می‌کنند.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/147714/ابوریحان-بیرونی-دانشمندی-تمام-اعصار «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> برخی یادبودهای او عبارت‌اند از:
#پس از خورشیدگرفتگی در ۴۰۹ق رصدهای مختلفی انجام داد که تا ۴۱۲ق به‌طول انجامید؛
* '''آرامگاه''': محل دفن ابوریحان بیرونی در ۱۳۵۲ش در [[غزنی]] کشف شد و محوطهٔ بزرگ پیرامون آن نشان می‌دهد که آرامگاه بیرونی، ساختمان بزرگی داشته و به‌مرور زمان تخریب شده است.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۸.</ref>
#در تحقیقی که انجام داد، اعلام کرد که خورشید در قطب شمال غروب نمی‌کند.
* '''نام‌گذاری‌ها''': در بسیاری کشورها دانشگاه‌ها، دانشکده‌ها، تالارها و کتابخانه‌ها به‌نام ابوریحان بیرونی نام‌گذاری شده است؛<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/178838/تبلور-143-کتاب-ارزشمند-ذهنی-خلاق «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> برای مثال دانشگاه البیرونی واقع در شهر کوهستان ولایت کاپیسای افغانستان، به افتخار او نامیده شده است. همچنین یکی از پردیس‌های وابسته به دانشگاه [[تهران]] واقع در [[پاکدشت]]، [[رصدخانه|رصدخانه‌ای]] در [[شیراز]] وابسته به دانشگاه شیراز و نیز یکی از شرکت‌های داروسازی ایران به نام ابوریحان نام‌گذاری شده است. یکی از دهانه‌های برخوردی کرهٔ ماه، به‌نام بیرونی و سیارک ۹۹۳۶، به نام ۹۹۳۶ البیرونی نام‌گذاری شده است. یکی از جزیره‌های جزایر شتلند جنوبی در [[قطب جنوب]] نیز بیرونی نام دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14000920000742/مهندسی-که-پزشک-مورخ-و-فقیه-بود--نظریه-تکامل-به‌روایت-ابوریحان-بیرونی «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل به‌روایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.]</ref>
#در زمان اقامت خود در قلعه «نندنه» هند، روش خود برای محاسبه قطر زمین را با اسطرلاب آزمایش کرد و مقالهٔ «فی استخراج قدر الارض برصد انحطاط الافق عن قلل الجبال» را نوشت؛
* '''روز بزرگداشت''': روز [[۱۳ شهریور|سیزدهم شهریور]]، در تقویم رسمی ایران به‌عنوان [[روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی]] نام‌گذاری و ثبت شده است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/147714/ابوریحان-بیرونی-دانشمندی-تمام-اعصار «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>
#در ۴۱۸ق، «رسالهٔ استخراج الاوتار» را به پایان رساند و در سال ۴۲۰ق کتاب «التفهیم لاوائل صناعة التنجیم» را به درخواست «ریحانه بنت حسین خوارزمی» به دو [[زبان عربی]] و [[زبان فارسی|فارسی]] نوشت؛
* '''لقب استاد جاودانه''': بیرونی در جهان «استاد جاودانه» لقب گرفته است؛ زیرا در بسیاری از علوم، نام او بخشی از تاریخچهٔ آن علم محسوب می‌شود.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14000920000742/مهندسی-که-پزشک-مورخ-و-فقیه-بود--نظریه-تکامل-به‌روایت-ابوریحان-بیرونی «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل به‌روایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.]</ref>
#به پاس احترام سلطان، کتاب «القانون المسعودی» را دربارهٔ نجوم به‌نام این سلطان نگاشت؛
* '''تصویرپردازی''': فیلمی از زندگی ابوریحان به نام ''ابوریحان بیرونی'' در ۱۹۷۴م در [[ازبکستان]]، ساخته شده است.<ref>Abbasov, Shukhrat; Saidkasymov, Pulat; Shukurov, Bakhtiyer; Khamrayev, Razak (1975). "Abu Raykhan Beruni". IMDb. Retrieved 4 July 2018.</ref>
#در ۴۲۷ق، رساله‌ای دربارهٔ آثار «رازی» نگاشت و فهرست آثار خود را نیز در آخر آن اضافه کرد؛
* '''تندیس''': تندیس ابوریحان بیرونی که یک کرهٔ زمین در دست دارد، در سازهٔ چهارطاقی دانشمندان ایرانی، در محوطهٔ [[دفتر سازمان ملل متحد در وین]] نصب شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14000920000742/مهندسی-که-پزشک-مورخ-و-فقیه-بود--نظریه-تکامل-به‌روایت-ابوریحان-بیرونی «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل به‌روایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.]</ref>
#در زمان سلطنت «مودود بن مسعود» از حمایت شاه برخوردار بود و کتاب «دستور» و «الجماهیر» را به‌نام او نوشت.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>


===فعالیت‌های ابوریحان علمی در هند===
== نگارخانه ==
ابوریحان در بیشتر جنگ‌های سلطان محمود غزنوی در هند، او را همراهی کرد و سیزده سال در هند به پژوهش پرداخت و زبان سانسکریت؛ یعنی زبان قدیم و مقدس هندوان را یادگرفت. او در مدت اقامت خود در هند، کتاب‌های مهمی دربارهٔ ریاضی، فلسفه و پزشکی را از زبان هندی به عربی ترجمه کرد. همچنین، طول و عرض جغرافیایی مناطق مختلف هند را با روش ابداعی خود به‌دست آورد. مهم‌ترین دست‌آورد ابوریحان در هند، مطالعات انسان‌شناختی او و تألیف کتاب «تحقیق‌ما للهند» است که شهرت جهانی دارد.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/178838/%D8%AA%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%B1-143-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%B0%D9%87%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82 «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>
<gallery widths="250" heights="250">
==روش تحقیق ابوریحان بیرونی==
پرونده:ابوریحان بیرونی۵.png|مجسمه ابوریحان بیرونی در میدان بیت‌المقدس مشهد (فلکه آب)
===روش تحقیق ابوریحان در علوم تجربی===
پرونده:ابوریحان بیرونی۶.jpg|تمبر یادبود بیرونی در هزارمین سال زادروز ابوریحان بیرونی
روش ابوریحان در علوم تجربی، شباهت زیادی با روش علوم تجربی به‌شکل امروزی دارد و روش و مبانی فلسفهٔ ارسطو در علوم تجربی را با نگاه انتقادی قبول دارد. روش او به روش علم تجربی مرسوم در انقلاب علمی در غرب نزدیک است که ویژگی آن غیریقینی بودن علوم طبیعی است.<ref>صدر فراتی، «برهان انی در روش علمی ابوریحان بیرونی»، مجلهٔ تاریخ علم، 1401ش، ص121. </ref>
پرونده:ابوریحان بیرونی۷.png|مجسمه نیم‌تنه ابوریخان بیرونی در نزدیکی سفارت ازبکستان در واشنگتن
پرونده:ابوریحان بیرونی۸.jpg|مجسمهٔ ابوریحان بیرونی در دفتر سازمان ملل متحد در وین
پرونده:ابوریحان بیرونی۹.jpg|تمبر یادبود بیرونی چاپ شده در شوروی
</gallery>


===روش تحقیق ابوریحان در علوم انسانی===
== پانویس ==
مشهورترین تحقیقات بیرونی در موضوع مردم‌شناسی با «استقراء» و روش‌های کمی صورت گرفته است. او در تحقیق علوم انسانی به کابرد مشاهدهٔ مستقیم، تجربه، تحلیل داده‌ها و تبیین قضایا بها می‌دهد. در روش تحقیق بیرونی، مشاهده بنیان کار تحقیق است؛ اما روش‌های دیگری از جمله استدلال عقلی را هم به تناسب موضوع به‌کار می‌برد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/98748/%D8%B1%D9%88%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C جعفرنیا، «روش‌های پژوهش ابوریحان بیرونی در علوم انسانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.] </ref>
{{پانویس}}
==آثار ابوریحان بیرونی==
ابوریحان بیرونی ۱۸۰ اثر در قالب کتاب و مقاله در موضوعات ریاضی، ستاره‌شناسی، [[فقه اسلامی|فقه]]، کلام، پزشکی، داروشناسی، جغرافیا، شیمی و صرف‌ونحو نوشته است که ۱۱۰ اثر آن در رشتهٔ ریاضیات و نجوم است.<ref>[https://www.irna.ir/news/82214874/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%82-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D8%B1 «نگاهی به آثار و فعالیت‌های ابوریحان بیرونی خالق نظریه‌های ماندگار»، خبرگزاری ایرنا.] </ref>  برخی از مهم‌ترین آثار او عبارت است از:
#التفهیم لأوائل صناعة التنجیم؛ این کتاب که چند قرن، کتاب درسی برای تعلیم ریاضیات و نجوم بوده، اصطلاحات ستاره‌شناسی را به [[زبان فارسی]] توضیح داده است.
#تحقیق ما للهند؛ این کتاب دربارهٔ مذهب، عادات و رسوم هندوان نوشته شده و جامع‌ترین کتاب عصر قدیم دربارهٔ تاریخ فلسفه، سنت‌ها و اوضاع اجتماعی هند است.
#القانون المسعودی؛ در این کتاب بسیاری از عقیده‌های گذشتگان دربارهٔ نجوم بررسی شده و امکان حرکت زمین به دور خورشید پذیرفته شده است.
#الجماهر فی معرفة الجواهر؛ موضوع این کتاب معرفی مواد معدنی، به‌ویژه جواهرات مختلف است.
#الصیدنه؛ این کتاب دربارهٔ مواد شیمیایی، خواص و طرز تهیهٔ آنها است.
#آثار الباقیه عن القرون الخالیه؛ در این کتاب مبدأ تاریخ‌ها و گاه‌شماری اقوام مختلف را مورد بحث‌وبررسی قرار داده است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/178838/%D8%AA%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%B1-143-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%B0%D9%87%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82 «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>
==نوآوری‌های ابوریحان بیرونی==


#پایه‌گذاری روش علمی: بیرونی نخستین دانشمندی بود که ریاضیات را به عنوان زبان و ابزار اصلی تحلیل در علوم طبیعی به کار بست و روشی ترکیبی از برهان ریاضی و تجربه حسی را بنیان نهاد.
== منابع ==
#تدوین اصول نقشه‌کشی: او برای تسطیح کره بر سطح مستوی، قواعد نوین «نقشه‌های استوانه‌ای» را ابداع کرد که تا امروز در کارتوگرافی جهانی کاربرد دارد؛
#کشف چاه‌های آرتزین: وی  قبل از دانشمندان اروپایی، علل فوران آب از چاه‌های تحت فشار (آرتزین) را در کتاب «الآثار الباقیه» به‌طور علمی توضیح داد؛
#احیای گاهشماری باستانی: بیرونی با دقت بی‌نظیر، سیستم‌های گاهشماری ایرانیان باستان، خوارزمیان و سغدیان را ثبت و تحلیل کرد؛
#اختراع ابزارهای رصدی: او بیش از ده نوع ابزار نجومی از جمله «آلت برنج» برای رؤیت هلال اختراع کرد که در کتاب «تحدید نهایات الاماکن» شرح داده شده‌اند؛
#تعیین تاریخ دقیق [[ساسانیان]]: با مطالعهٔ کتاب «شاپورگان» مانی، موفق به کشف و ثبت دقیق تاریخ تأسیس سلسله ساسانی شد؛
#معرفی ریاضیات هندی: او سیستم اعداد و محاسبات هندی را به جهان اسلام معرفی کرد و پایه‌ای برای تحول ریاضیات فراهم آورد؛
#آزمایش علمی الماس: با آزمایش عملی بر روی یک سگ، ادعای سمی بودن الماس را رد کرد و نشان داد که این باور فاقد پایه علمی است؛
#کشف خاصیت زمرد: طی آزمایشی ۹ ماهه بر روی یک افعی، افسانه کور شدن چشم مار با نگاه به زمرد را باطل اعلام کرد؛
#کشف نقش داریوش در کانال سوئز: او نخستین کسی بود که ثابت کرد حفر کانال سوئز به دستور داریوش هخامنشی انجام شده است؛
#محاسبات طول جغرافیایی: از پدیده خسوف برای اندازه‌گیری دقیق اختلاف طول جغرافیایی بین دو نقطه استفاده کرد؛
#محاسبهٔ فاصلهٔ شهرها: روشی برای تعیین فاصله بین دو شهر بر اساس مختصات جغرافیایی آنها ابداع کرد؛
#اندازه‌گیری قطر زمین: با روش انحطاط افق، موفق به محاسبه قطر کره زمین شد؛
#تعیین ارتفاع کوه‌ها: روش علمی دقیقی برای اندازه‌گیری ارتفاع کوه‌ها ارائه داد؛
#محاسبهٔ وزن مخصوص: با اختراع «آلت مخروطی»، وزن مخصوص ۱۸ فلز و کانی را اندازه گرفت و مفهوم چگالی را پایه‌گذاری کرد؛<ref>[http://pajuhesh.irc.ir/product/magazine/show.text/id/1336/order/112 «نوآوری‌های ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت ادارۀ کل پژوهش‌های اسلامی رسانه.]</ref>
#تعیین وزن مخصوص عناصر در شیمی، به‌ویژه تعیین وزن هجده سنگ و فلز گران‌بها برای نخستین‌بار؛
#ترجمهٔ اصطلاحات دارویی و نام‌گذاری داروها به [[زبان عربی]] و [[زبان فارسی|فارسی]] برای نخستین‌بار از زبان یونانی؛
#اظهارنظر دربارهٔ زمان پیدایش جهان، چگونگی پدیدآمدن لایهٔ سطحی زمین و تبدیل دریاها به خشکی.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
 
==درگذشت ابوریحان بیرونی==
ابوریحان بیرونی در ۲۲ یا ۲۶ آذر ۴۲۷ش در شهر غزنی افغانستان درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/147714/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B9%D8%B5%D8%A7%D8%B1 «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>
==بزرگداشت و یادبودهای ابوریحان بیرونی==
پژوهشگران [[ابوریحان بیرونی]] را نه تنها نماد عقلانیت و پژوهش علمی، بلکه آثار وی را تجلیِ شکوه تمدن اسلامی می‌دانند و یادبودهای پایدار او در سراسر جهان را گواه تأثیر ژرف و جاودانهٔ وی تلقی می‌کنند:<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/147714/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B9%D8%B5%D8%A7%D8%B1 «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>
 
===آرامگاه ابوریحان بیرونی===
محل دفن ابوریحان بیرونی در ۱۳۵۲ش در شهر [[غزنی]] افغانستان کشف شد که در آن زمان هیچ ساختمانی نداشت اما اطراف آن را یک محوطهٔ بزرگ فرا گرفته بود که باغ و حریم آرامگاه وی شناخته می‌شود. این محوطه نشان می‌دهد که قبر بیرونی در گذشته ساختمان بزرگی داشته و به‌مرور زمان و بر اثر [[جنگ]] و ناامنی‌ها تخریب شده است.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۸.</ref>
 
===نام‌گذاری به اسم ابوریحان بیرونی===
در بسیاری از کشورها دانشگاه‌ها، دانشکده‌ها، تالارها و کتابخانه‌ها به‌نام ابوریحان بیرونی نام‌گذاری شده است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/178838/%D8%AA%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%B1-143-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%B0%D9%87%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82 «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> برای مثال دانشگاه البیرونی واقع در شهر کوهستان ولایت کاپیسای افغانستان، به افتخار او نامیده شده است.
 
یکی از پردیس‌های وابسته به دانشگاه [[تهران]] واقع در پاکدشت، رصدخانه‌ای در [[شیراز]] وابسته به دانشگاه شیراز، یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان داروهای انسانی و دامی در ایران به نام بیرونی نام‌گذاری شده است.
 
یکی از دهانه‌های برخوردی کرهٔ ماه، به‌نام «بیرونی» و سیارک ۹۹۳۶، به‌انام «۹۹۳۶ البیرونی» نام‌گذاری شده است. یکی از جزیره‌های جزایر شتلند جنوبی در قطب جنوب نیز بیرونی نام دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14000920000742/%D9%85%D9%87%D9%86%D8%AF%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AE-%D9%88-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF--%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل به‌روایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.]</ref>
 
===روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی===
روز سیزدهم شهریور، در تقویم ملی ایران به‌عنوان روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی نام‌گذاری و ثبت شده است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/147714/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B9%D8%B5%D8%A7%D8%B1 «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>
===لقب استاد جاودانه===
بیرونی در جهان «استاد جاودانه» لقب گرفته است؛ زیرا در بسیاری از علوم، نام او بخشی از تاریخچهٔ آن علم محسوب می‌شود.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14000920000742/%D9%85%D9%87%D9%86%D8%AF%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AE-%D9%88-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF--%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل به‌روایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.]</ref>
 
===تصویرسازی از ابوریحان بیرونی===
فیلمی از زندگی ابوریحان به نام ''ابوریحان بیرونی'' در  ۱۹۷۴م در اتحاد جماهیر شوروی (در کشور ازبکستان) ساخته شده است<ref>Abbasov, Shukhrat; Saidkasymov, Pulat; Shukurov, Bakhtiyer; Khamrayev, Razak (1975). "Abu Raykhan Beruni". IMDb. Retrieved 4 July 2018.</ref>
 
===تندیس ابوریحان بیرونی در سازمان ملل===
تندیس ابوریحان بیرونی که یک کرهٔ زمین در دست دارد، در سازهٔ چهارطاقی دانشمندان ایرانی، در محوطهٔ دفتر سازمان ملل در وین اتریش نصب شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14000920000742/%D9%85%D9%87%D9%86%D8%AF%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AE-%D9%88-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF--%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل به‌روایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.]</ref>
 
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
*آذرنیوش، زهرا، «آرامگاه ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۱ش.
*«ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۱ش.
* «ابوریحان بیرونی و آثار او»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۳ش.
*«ابوریحان بیرونی و آثار او»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۳ش.
* احمدی، محمدامین، «ابوریحان بیرونی و انسان‌گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آبان ۱۳۹۹ش.
*احمدی، محمدامین، «ابوریحان بیرونی و انسان‌گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آبان ۱۳۹۹ش.
* اشرفی خیرآبادی، حمید، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، مجلهٔ کتاب ماه، شمارهٔ ۱۲۴، ۱۳۸۷ش.
*اشرفی خیرآبادی، حمید، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، مجلهٔ کتاب ماه، شمارهٔ ۱۲۴، ۱۳۸۷ش.
* بازورث، کلیفورد ادموند و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمدبن احمد»، وب‌سایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۷۹ش.
*بازورث، کلیفورد ادموند و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمدبن احمد»، وب‌سایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۷۹ش.
* بیرونی، ابوریحان، الآثار الباقیة، به کوشش زاخاو، لایپزیگ، ۱۹۰۶م.
*بیرونی، ابوریحان، الآثار الباقیة، به کوشش زاخاو، لایپزیگ، ۱۹۰۶م.
* بیرونی، ابوریحان، تحدید نهایات الاماکن، به کوشش بولگاکف، قاهره، ۱۹۶۲م.
*بیرونی، ابوریحان، تحدید نهایات الاماکن، به کوشش بولگاکف، قاهره، ۱۹۶۲م.
* «تبلور ۱۴۳ کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۷ش.
*بیرونی، ابوریحان، تمهیدالمستقر لمعنی الممر، حیدرآباد دکن، ۱۳۶۷ق/۱۹۴۸م.
* جعفرنیا، فاطمه، «روش‌های پژوهش ابوریحان بیرونی در علوم انسانی»، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۸ش.
*بیرونی، ابوریحان، فهرست کتب محمد بن زکریا الرازی، ج۱، ص۴۲، به کوشش پاول کراوس، پاریس، ۱۹۳۶م.
* جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، تهران، عرفان، ۱۳۹۳ش.
*«تبلور ۱۴۳ کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۷ش.
* صدر فراتی، محمدمهدی، «برهان انی در روش علمی ابوریحان بیرونی»، مجلهٔ تاریخ علم، دورهٔ ۲۰، شمارهٔ ۱، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.
*جعفرنیا، فاطمه، «روش‌های پژوهش ابوریحان بیرونی در علوم انسانی»، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۸ش.
* محمدزاده، محسن، «ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۸۷ش.
*جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، تهران، عرفان، ۱۳۹۳ش.
* مهکام، رضا، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۱ش.
*«دربارهٔ ابوریحان». وب‌سایت شرکت داروسازی ابوریحان، تاریخ بازدید: ۲۷ شهریور ۱۴۰۴ش.
* «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل به‌روایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۰ش.
*صدر فراتی، محمدمهدی، «برهان انی در روش علمی ابوریحان بیرونی»، مجلهٔ تاریخ علم، دورهٔ ۲۰، شمارهٔ ۱، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.
* «نگاهی به آثار و فعالیت‌های ابوریحان بیرونی خالق نظریه‌های ماندگار»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۵ش.
*محمدزاده، محسن، «ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۸۷ش.
* «نوآوری‌های ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت ادارهٔ کل پژوهش‌های اسلامی رسانه، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۱ش.
*مهکام، رضا، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۱ش.
{{چپ‌چین}}
*«مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل به‌روایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۰ش.
* Abbasov, Shukhrat; Saidkasymov, Pulat; Shukurov, Bakhtiyer; Khamrayev, Razak (1975). "Abu Raykhan Beruni". IMDb. Retrieved 4 July 2018.
*«نگاهی به آثار و فعالیت‌های ابوریحان بیرونی خالق نظریه‌های ماندگار»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۵ش.
*«نوآوریهای ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت ادارهٔ کل پژوهش‌های اسلامی رسانه، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۱ش.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۲۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۲۲

ابوریحان بیرونی
مجسمه ابوریحان بیرونی در پارک لاله تهران
مجسمه ابوریحان بیرونی در پارک لاله تهران


ابوریحان بیرونی، دانشمند نامدار ایرانی در قرن چهارم و پنجم هجری.

ابوریحان محمد بن احمد بیرونی در سال ۳۶۲ق در حومهٔ شهر کاث، پایتخت خوارزم، زاده شد. او از کودکی به علم‌آموزی پرداخت و صرف‌ونحو، فقه، کلام، ریاضیات، نجوم، پزشکی و دین‌شناسی را فراگرفت. ابونصر منصور، ریاضی‌دان بزرگ خوارزمی، نقش مؤثری در پرورش او داشت. بیرونی در ۱۷سالگی با ابزاری ساده، ارتفاع خورشید را اندازه گرفت و عرض جغرافیایی زادگاهش را محاسبه کرد. او به دلیل تولد در بیرون شهر یا اقامت طولانی در خارج از زادگاهش به بیرونی ملقب شد. در پی ناامنی‌ها، به بخارا، ری، گرگان و سپس خوارزم سفر کرد و مورد حمایت حاکمانی چون قابوس بن وشمگیر و آل‌مأمون قرار گرفت. پس از تصرف گرگانج توسط محمود غزنوی، به غزنی منتقل شد و حدود ۳۵ سال پایانی عمر را در دربار غزنویان گذراند. بیرونی سیزده سال در هند به پژوهش پرداخت، زبان سانسکریت آموخت و مهم‌ترین اثر خود، تحقیق ماللهند را دربارهٔ فرهنگ، دین و رسوم هندوان نوشت. از ۱۸۰ اثر او در ریاضیات، نجوم، جغرافیا، پزشکی و دین‌شناسی میتوان به الآثار الباقیه، قانون مسعودی و التفهیم اشاره کرد. او روش تحقیق تجربی را پایه گذاشت، با مشاهده و آزمایش به نقد باورهای پیشینیان پرداخت، قطر زمین را محاسبه کرد، وزن مخصوص فلزات را سنجید، چاه‌های آرتزین را توضیح داد، ابزارهای رصدی ساخت و به گفت‌وگوی بین‌فرهنگی توجه ویژه داشت. روز سیزدهم شهریور در ایران به نام او ثبت شده، دهانه‌ای در ماه و سیارکی به نام او نام‌گذاری شده، و تندیس‌اش در دفتر سازمان ملل متحد در وین نصب است.

تولد و تحصیلات

محمد بیرونی، در سال ۳۶۲ق در حومهٔ شهر کاث، پایتخت خوارزمشاهیان متولد شد. او در کودکی یا نوجوانی، پدر خود، احمد را از دست داد.[۱] بیرونی علم‌آموزی را از کودکی آغاز کرد و صرف‌ونحو، فقه، کلام، جغرافیا، ریاضیات، نجوم، شیمی، پزشکی و دین‌شناسی را یادگرفت. تحصیلات او در خوارزم بود و در تمام مدت تحصیل، آموخته‌های خود را با تکرار و تمرین، تثبیت می‌کرد و می‌نوشت.[۲] ابونصر منصور، ریاضی‌دان و منجم خوارزمی در پرورش و تحصیل او نقش مؤثری داشت. ابوریحان در ۱۷ سالگی با استفاده از یک حلقهٔ مدرج، ارتفاع نصف‌النهاری خورشید را در کاث اندازه گرفت و براساس آن عرض جغرافیایی زادگاه خود را محاسبه کرد.[۳]

نام‌گذاری

نام این دانشمند مسلمان، محمد، کنیهٔ او ابوریحان، و به بیرونی ملقب است. علت لقب‌گذاری او به بیرونی را تولد وی در بیرون از شهر خوارزم دانسته‌اند. برخی معتقدند که چون ابوریحان بیشتر عمرش را خارج از زادگاه خود گذرانده، به بیرونی مشهور شده است. از او در منابع به نام «ابوریحان محمد بن احمد بیرونی خوارزمی» یاد می‌شود.[۴]

سفرها

تصویری از جلد کتاب آثار باقیه
تصویری از جلد کتاب آثار باقیه

ابوریحان بیرونی تا حدود ۲۵سالگی زادگاه خود را ترک نکرد و در این مدت به تکمیل پژوهش‌های علمی، به‌ویژه در ستاره‌شناسی و رصد، پرداخت. با وقوع ناامنی‌ها و جنگ‌های داخلی، در سال ۳۸۷ق به بخارا، پایتخت سامانیان، رفت و در آنجا مورد حمایت منصور سامانی قرار گرفت.[۵] او در سفر به ری با دو ستاره‌شناس و ریاضی‌دان ایرانی دیدار کرد و رساله‌ای دربارهٔ یکی از ابزارهای رصد نگاشت. همچنین نزد اسپهبد ابوالعباس مرزبان بن رستم بن شروین رفت و کتاب «مقالید علم الهیئة» را به نام او تألیف کرد.[۶]

بیرونی در ۳۸۸ق به دربار قابوس بن وشمگیر زیاری در طبرستان و گرگان راه یافت و نخستین اثر مهم خود، «الآثار الباقیه عن القرون الخالیه» را که دربارهٔ گاه‌شماری تاریخی و علمی است، حدود سال ۳۹۱ق به نام او تدوین کرد.[۷] وی در ۳۹۴ق و هم‌زمان با اقتدار آل‌مأمون، به زادگاه خود در گرگانج خوارزم بازگشت و حدود هفت سال به‌عنوان مشاور ابوالعباس مأمون بن مأمون خدمت کرد. در این دوره با حمایت دربار به پژوهش‌های علمی پرداخت، خسوف ۱۴ رمضان ۳۹۴ق را در گرگانج رصد کرد و با پشتیبانی مالی پادشاه ابزاری رصدی موسوم به حلقهٔ شاهیه ساخت. تألیف کتاب «تسطیح الصور» نیز به این دوره بازمی‌گردد.[۸]

در ۴۰۷ق، با تصرف گرگانج به‌دست سلطان محمود غزنوی، بیرونی به غزنی منتقل شد و حدود ۳۵ سال پایانی عمر خود را در دربار محمود و جانشینان او، از جمله مسعود و مودود غزنوی، گذراند. او در این دربار به‌عنوان منجم و دانشمند شناخته می‌شد. روابط بیرونی با محمود چندان نزدیک نبود و او حضور خود در دربار را گاه با تعبیراتی کنایه‌آمیز یاد کرده است؛ با این حال در دورهٔ جانشینان محمود از احترام و توجه بیشتری برخوردار شد.[۹]

فعالیت‌های علمی و آثار

یک طراحی از کتاب التفهیم ابوریحان بیرونی
یک طراحی از کتاب التفهیم ابوریحان بیرونی. در این نمایه، شماری از گام‌های ماه به تصویر کشیده شده است.

ابوریحان بیرونی ۱۸۰ اثر در قالب کتاب و مقاله در موضوعات ریاضی، ستاره‌شناسی، فقه، کلام، پزشکی، داروشناسی، جغرافیا، شیمی و صرف‌ونحو نوشته است که ۱۱۰ اثر آن در رشتهٔ ریاضیات و نجوم است.[۱۰] بیشترین اقامت و فعالیت‌های علمی، تحقیقات و تألیفات بیرونی در غزنی و در جریان حملهٔ محمود غزنوی به هند صورت گرفته است:

  • در سال‌های اول حضور خود در غزنی تألیف کتاب «تحدید نهایات الاماکن» را شروع کرد که در سال ۴۱۶ق به پایان رسید.
  • پس از خورشیدگرفتگی در ۴۰۹ق رصدهای مختلفی انجام داد که تا ۴۱۲ق به‌طول انجامید.
  • در تحقیقی که انجام داد، اعلام کرد که خورشید در قطب شمال غروب نمی‌کند.
  • در زمان اقامت خود در قلعه نندنه در هند، روش خود برای محاسبه قطر زمین را با اسطرلاب آزمایش کرد و مقاله‌ای درباره آن نوشت.
  • در ۴۱۸ق، «رسالهٔ استخراج الاوتار» را به پایان رساند و در سال ۴۲۰ق کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم را به درخواست ریحانه بنت حسین خوارزمی به دو زبان عربی و فارسی نوشت.[۱۱] این کتاب که چند قرن، کتاب درسی برای تعلیم ریاضیات و نجوم بوده، اصطلاحات ستاره‌شناسی را توضیح داده است.[۱۲]
  • به پاس احترام سلطان مسعود غزنوی، کتاب القانون المسعودی را به‌نام او نگاشت.[۱۳] در این کتاب بسیاری از عقیده‌های گذشتگان دربارهٔ نجوم بررسی شده و امکان حرکت زمین به دور خورشید پذیرفته شده است.[۱۴]
  • در ۴۲۷ق، رساله‌ای دربارهٔ آثار زکریای رازی نگاشت و فهرست آثار خود را نیز در آخر آن اضافه کرد.
  • در زمان سلطنت مودود بن مسعود از حمایت شاه برخوردار بود و کتاب «دستور» و «الجماهیر» را به نام او نوشت.[۱۵]

ابوریحان در بیشتر جنگ‌های سلطان محمود غزنوی در هند، او را همراهی کرد و سیزده سال در هند به پژوهش پرداخت و زبان سانسکریت را که زبان مقدس هندوان بود، فراگرفت. او هنگام اقامت در هند، کتاب‌هایی دربارهٔ ریاضی، فلسفه و پزشکی را از زبان هندی به عربی ترجمه کرد. همچنین، طول و عرض جغرافیایی مناطق مختلف هند را با روش ابداعی خود به دست آورد. مهم‌ترین دستاورد ابوریحان در هند، مطالعات انسان‌شناختی او و تألیف کتاب تحقیق‌ ماللهند است که شهرت جهانی دارد.[۱۶] این کتاب دربارهٔ مذاهب، عادات و رسوم هندوان نوشته شده و جامع‌ترین کتاب عصر قدیم دربارهٔ تاریخ فلسفه، سنت‌ها و اوضاع اجتماعی در هند است.[۱۷]

دیدگاه‌ها

ابوریحان با این‌که اعتقاد راسخ به دین اسلام و قرآن داشت، به وجود نوعی معنویت مشترک میان ادیان نیز قائل بود. براساس این دیدگاه، ادیان با وجود تفاوت آنها در خداشناسی، شریعت و مراسم عبادی از وحدت معنوی برخودارند که به‌صورت‌های مختلف تجلی پیدا کرده است. با توجه به نوع زندگی، آثار و فعالیت‌های علمی ابوریحان، نگاه او به انسان، فرامذهبی و فرادینی بوده است. دین‌داری مانع علاقهٔ او به آزاداندیشی و باور به انسانیت مشترک نشد.[۱۸]

دیدگاه ابوریحان درباره عقل، با دیدگاه فیلسوفان یکسان است و به عقل بسیار بها می‌دهد. او عقل را منبع مستقل علم و معرفت می‌داند و به همین دلیل به تحصیل معرفت از راه عقل تأکید می‌کند. از نظر او کمال انسان نیز در رشد عقلانی او است. نگاه ابوریحان به علم، مانند دانشمندان امروزی بوده است. او مرجعیت رسمی در ساحت اندیشه را قبول نداشت. به همین دلیل منتقد پیروان ارسطو بود که برای وی مرجعیت فکری قائل‌اند و احتمال خطا در نظریه‌های او را ضعیف می‌دانند.[۱۹]

روش تحقیق

روش تحقیق ابوریحان بیرونی در علوم تجربی، شباهت زیادی با روش علوم تجربی به‌شکل امروزی دارد و روش و مبانی فلسفهٔ ارسطو در علوم تجربی را با نگاه انتقادی قبول دارد. روش او به روش علم تجربی مرسوم در انقلاب علمی در غرب نزدیک است که ویژگی آن غیریقینی بودن علوم طبیعی است.[۲۰] مشهورترین تحقیقات بیرونی در موضوع مردم‌شناسی با استقرا و روش‌های کمی صورت گرفته است. او در تحقیق علوم انسانی نیز به کابرد مشاهدهٔ مستقیم، تجربه، تحلیل داده‌ها و تبیین قضایا بها می‌دهد. در روش تحقیق بیرونی، مشاهده، بنیان کار تحقیق است؛ اما روش‌های دیگری ازجمله استدلال عقلی را هم به تناسب موضوع به کار می‌برد.[۲۱]

نوآوری‌ها

دستاورد توضیح
پایه‌گذاری روش علمی به‌کارگیری ریاضیات به‌عنوان زبان تحلیل در علوم طبیعی و تلفیق برهان ریاضی با تجربهٔ حسی.
تدوین اصول نقشه‌کشی ابداع قواعدی برای تسطیح کره بر سطح مستوی و توسعهٔ نقشه‌های استوانه‌ای در کارتوگرافی.
تبیین چاه‌های آرتزین توضیح علمی علت فوران آب از چاه‌های تحت فشار پیش از طرح آن در اروپا.
احیای گاه‌شماری‌های باستانی ثبت و تحلیل نظام‌های تقویمی ایرانیان باستان، خوارزمیان و سغدیان.
اختراع ابزارهای رصدی طراحی و معرفی بیش از ده ابزار نجومی برای رؤیت هلال.
تعیین تاریخ ساسانیان تعیین تاریخ تأسیس سلسلهٔ ساسانی با مطالعهٔ متون مانوی، از جمله «شاپورگان».
معرفی ریاضیات هندی معرفی نظام اعداد و شیوه‌های محاسبات هندی به جهان اسلام.
آزمایش علمی دربارهٔ الماس رد باور سمی بودن الماس از طریق آزمایش عملی.
بررسی ویژگی زمرد انجام آزمایش طولانی‌مدت و رد باور عامیانه دربارهٔ تأثیر زمرد بر مار.
بررسی منشأ کانال سوئز طرح این دیدگاه که حفر کانال میان رود نیل و دریای سرخ به فرمان داریوش هخامنشی انجام شده است.
محاسبات طول جغرافیایی استفاده از پدیدهٔ خسوف برای اندازه‌گیری اختلاف طول جغرافیایی میان نقاط مختلف.
تعیین فاصلهٔ شهرها ارائهٔ روشی برای محاسبهٔ فاصلهٔ میان شهرها بر پایهٔ مختصات جغرافیایی.
اندازه‌گیری قطر زمین محاسبهٔ قطر کرهٔ زمین با بهره‌گیری از روش انحطاط افق.
اندازه‌گیری ارتفاع کوه‌ها ارائهٔ روشی علمی برای تعیین ارتفاع کوه‌ها.
اندازه‌گیری وزن مخصوص سنجش وزن مخصوص ۱۸ فلز و کانی با ابزار مخروطی و طرح مفهوم چگالی برای اولین بار.[۲۲]
ترجمهٔ اصطلاحات دارویی انتقال و معادل‌یابی اصطلاحات دارویی یونانی به عربی و فارسی.
دیدگاه‌های زمین‌شناختی طرح دیدگاه‌هایی دربارهٔ پیدایش جهان، شکل‌گیری لایهٔ سطحی زمین و تبدیل دریاها به خشکی.[۲۳]

نقش ابوریحان بیرونی در فرهنگ و تمدن اسلامی

تصویری از جلد کتاب تحقیق ماللهند
تصویری از جلد کتاب تحقیق ماللهند

بیرونی با تأکید بر مشاهده، آزمایش و استدلال منطقی، پایه‌های روش علمی تجربی را تقویت کرد. او به‌جای تکیه بر نظریات پیشینیان، به آزمایش‌های عملی پرداخت و تعصب و تقلید محض در غیر مسایل فقهی را نقد کرد. این نگرش، امروزه به‌عنوان اساس پژوهش‌های علمی در سراسر جهان شناخته می‌شود و سبک زندگی مبتنی بر عقلانیت و تجربه‌گرایی را ترویج می‌دهد.[۲۴]

بیرونی در کتاب‌هایی مانند تحقیق ماللهند به مطالعهٔ تطبیقی ادیان، فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف پرداخت. او با تسلط بر زبان‌های متعدد، زمینه‌ساز تعامل فرهنگی بین شرق و غرب شد. این رویکرد امروزه در حوزه‌های مردم‌شناسی و مطالعات بین‌فرهنگی الهام‌بخش است و به درک متقابل ملت‌ها و کاهش تعصبات کمک می‌کند.[۲۵] بیرونی در زمینه‌های نجوم، ریاضیات، جغرافیا و فیزیک نوآوری‌های بزرگی ارائه داد. دستاوردهای او در محاسبهٔ محیط زمین، ساخت ابزارهای دقیق رصدی و پژوهش در مورد وزن مخصوص مواد، پایه‌های علوم مدرن و فناوری‌های امروزی مانند سیستم‌های ناوبری و نقشه‌برداری را تقویت کرده است.[۲۶]

خاستگاه اندیشه‌ای ابوریحان بیرونی

ابوریحان بیرونی در سال‌های آخر دوران نوزایی اسلامی زندگی می‌کرد که جامعهٔ علمی، متفکران اصیل و کتابخانه‌های غنی در ماوراءالنهر، خوارزم، خراسان، ری، بغداد و سیستان وجود داشت. مراکز علمی در این مناطق، محل بحث، تدریس و تألیف علوم عقلی، نقلی و تجربی بود و اندیشه‌ها در این مراکز به آسانی مبادله می‌شد.[۲۷] خراسان قدیم در عصر ابوریحان، تحت نفوذ مکتب عقل‌گرای بلخ بود. به همین دلیل دربار سامانیان در بخارا، و دربار آل‌عراق و آل‌مأمون در خوارزم، محل تجمع دانشمندان علوم عقلی بود. بیرونی در مسافرت‌های خود با دانشمندان بزرگی مانند کوشیار گیلانی، ابومحمود خجندی، ابوالوفای بوزجانی و ابن‌سینا دیدار و مباحثه کرد. این تعاملات، بستری برای تبادل اندیشه و رشد علمی او فراهم کرد.[۲۸]

لشکرکشی‌های محمود غزنوی به هند، امکان آشنایی عمیق ابوریحان با زبان سانسکریت، فرهنگ، ادیان و دانش هندوان را فراهم کرد. اقامت در ری، بخارا، غزنی و جرجان نیز دامنه آشنایی او با سنت‌های علمی و فرهنگی مختلف را گسترش داد.[۲۹] بیرونی به زبان‌های فارسی، عربی، سانسکریت و تا حدی یونانی و سریانی مسلط بود و از منابع یونانی، هندی، ایرانی و اسلامی بهره می‌برد.[۳۰] او همچنین در آثار خود به تاریخ علم و سیر تکامل نظریات توجه داشت و مقایسهٔ باورها، آداب و علوم فرهنگ‌های مختلف، زمینه‌ساز رشد مردم‌شناسی و دین‌پژوهی تطبیقی در آثار او شد. بیرونی با وجود مسلمان بودن، به باورها و آداب سایر ادیان احترام می‌گذاشت و در نقد منصفانهٔ باورهای غیرعلمی و خرافات بر عقلانیت و تجربه تکیه می‌کرد.[۳۱]

درگذشت

ابوریحان بیرونی در ۲۲ یا ۲۶ آذر ۴۲۷ش در شهر غزنی در افغانستان درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد.[۳۲]

بزرگداشت و یادبودها

بخش ابوریحان بیرونی، مرکز تمدن اسلامی، تاشکند
بخش ابوریحان بیرونی، مرکز تمدن اسلامی، تاشکند، ازبکستان.

پژوهشگران ابوریحان بیرونی را نماد عقلانیت و پژوهش علمی و و یادبودهای پایدار او در سراسر جهان را گواه تأثیر ژرف و جاودانهٔ وی تلقی می‌کنند.[۳۳] برخی یادبودهای او عبارت‌اند از:

  • آرامگاه: محل دفن ابوریحان بیرونی در ۱۳۵۲ش در غزنی کشف شد و محوطهٔ بزرگ پیرامون آن نشان می‌دهد که آرامگاه بیرونی، ساختمان بزرگی داشته و به‌مرور زمان تخریب شده است.[۳۴]
  • نام‌گذاری‌ها: در بسیاری کشورها دانشگاه‌ها، دانشکده‌ها، تالارها و کتابخانه‌ها به‌نام ابوریحان بیرونی نام‌گذاری شده است؛[۳۵] برای مثال دانشگاه البیرونی واقع در شهر کوهستان ولایت کاپیسای افغانستان، به افتخار او نامیده شده است. همچنین یکی از پردیس‌های وابسته به دانشگاه تهران واقع در پاکدشت، رصدخانه‌ای در شیراز وابسته به دانشگاه شیراز و نیز یکی از شرکت‌های داروسازی ایران به نام ابوریحان نام‌گذاری شده است. یکی از دهانه‌های برخوردی کرهٔ ماه، به‌نام بیرونی و سیارک ۹۹۳۶، به نام ۹۹۳۶ البیرونی نام‌گذاری شده است. یکی از جزیره‌های جزایر شتلند جنوبی در قطب جنوب نیز بیرونی نام دارد.[۳۶]
  • روز بزرگداشت: روز سیزدهم شهریور، در تقویم رسمی ایران به‌عنوان روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی نام‌گذاری و ثبت شده است.[۳۷]
  • لقب استاد جاودانه: بیرونی در جهان «استاد جاودانه» لقب گرفته است؛ زیرا در بسیاری از علوم، نام او بخشی از تاریخچهٔ آن علم محسوب می‌شود.[۳۸]
  • تصویرپردازی: فیلمی از زندگی ابوریحان به نام ابوریحان بیرونی در ۱۹۷۴م در ازبکستان، ساخته شده است.[۳۹]
  • تندیس: تندیس ابوریحان بیرونی که یک کرهٔ زمین در دست دارد، در سازهٔ چهارطاقی دانشمندان ایرانی، در محوطهٔ دفتر سازمان ملل متحد در وین نصب شده است.[۴۰]

نگارخانه

  • مجسمه ابوریحان بیرونی در میدان بیت‌المقدس مشهد (فلکه آب)
    مجسمه ابوریحان بیرونی در میدان بیت‌المقدس مشهد (فلکه آب)
  • تمبر یادبود بیرونی در هزارمین سال زادروز ابوریحان بیرونی
    تمبر یادبود بیرونی در هزارمین سال زادروز ابوریحان بیرونی
  • مجسمه نیم‌تنه ابوریخان بیرونی در نزدیکی سفارت ازبکستان در واشنگتن
    مجسمه نیم‌تنه ابوریخان بیرونی در نزدیکی سفارت ازبکستان در واشنگتن
  • مجسمهٔ ابوریحان بیرونی در دفتر سازمان ملل متحد در وین
    مجسمهٔ ابوریحان بیرونی در دفتر سازمان ملل متحد در وین
  • تمبر یادبود بیرونی چاپ شده در شوروی
    تمبر یادبود بیرونی چاپ شده در شوروی

پانویس

  1. ↑ مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  2. ↑ مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
  3. ↑ «ابوریحان بیرونی و آثار او»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  4. ↑ محمدزاده، «ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت پژوهه.
  5. ↑ مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  6. ↑ مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  7. ↑ بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.
  8. ↑ بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.
  9. ↑ بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.
  10. ↑ «نگاهی به آثار و فعالیت‌های ابوریحان بیرونی خالق نظریه‌های ماندگار»، خبرگزاری ایرنا.
  11. ↑ بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.
  12. ↑ «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.
  13. ↑ بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.
  14. ↑ «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.
  15. ↑ بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.
  16. ↑ «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.
  17. ↑ «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.
  18. ↑ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.
  19. ↑ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.
  20. ↑ صدر فراتی، «برهان انی در روش علمی ابوریحان بیرونی»، 1401ش، ص121.
  21. ↑ جعفرنیا، «روش‌های پژوهش ابوریحان بیرونی در علوم انسانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  22. ↑ «نوآوری‌های ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت ادارۀ کل پژوهش‌های اسلامی رسانه.
  23. ↑ مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  24. ↑ اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، 1387ش، ص۸۰–۸۹.
  25. ↑ اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، 1387ش، ص۸۰–۸۹.
  26. ↑ اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، 1387ش، ص۸۰–۸۹.
  27. ↑ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.
  28. ↑ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.
  29. ↑ بیرونی، تحدید نهایات الاماکن، ۱۹۶۲م، ج۱، ص۲۲–۲۳.
  30. ↑ اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، 1387ش، ص۸۰–۸۹.
  31. ↑ بیرونی، الآثار الباقیة، ۱۹۰۶م، ج۱، ص۲۷۸.
  32. ↑ «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا.
  33. ↑ «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا.
  34. ↑ جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۸.
  35. ↑ «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.
  36. ↑ «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل به‌روایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.
  37. ↑ «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا.
  38. ↑ «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل به‌روایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.
  39. ↑ Abbasov, Shukhrat; Saidkasymov, Pulat; Shukurov, Bakhtiyer; Khamrayev, Razak (1975). "Abu Raykhan Beruni". IMDb. Retrieved 4 July 2018.
  40. ↑ «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل به‌روایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس.

منابع

  • «ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی برای تمام اعصار»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۱ش.
  • «ابوریحان بیرونی و آثار او»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۳ش.
  • احمدی، محمدامین، «ابوریحان بیرونی و انسان‌گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آبان ۱۳۹۹ش.
  • اشرفی خیرآبادی، حمید، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»، مجلهٔ کتاب ماه، شمارهٔ ۱۲۴، ۱۳۸۷ش.
  • بازورث، کلیفورد ادموند و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمدبن احمد»، وب‌سایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۷۹ش.
  • بیرونی، ابوریحان، الآثار الباقیة، به کوشش زاخاو، لایپزیگ، ۱۹۰۶م.
  • بیرونی، ابوریحان، تحدید نهایات الاماکن، به کوشش بولگاکف، قاهره، ۱۹۶۲م.
  • «تبلور ۱۴۳ کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۷ش.
  • جعفرنیا، فاطمه، «روش‌های پژوهش ابوریحان بیرونی در علوم انسانی»، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۸ش.
  • جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، تهران، عرفان، ۱۳۹۳ش.
  • صدر فراتی، محمدمهدی، «برهان انی در روش علمی ابوریحان بیرونی»، مجلهٔ تاریخ علم، دورهٔ ۲۰، شمارهٔ ۱، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.
  • محمدزاده، محسن، «ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۸۷ش.
  • مهکام، رضا، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • «مهندسی که پزشک، مورخ و فقیه بود؛ نظریه تکامل به‌روایت ابوریحان بیرونی!»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۰ش.
  • «نگاهی به آثار و فعالیت‌های ابوریحان بیرونی خالق نظریه‌های ماندگار»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۵ش.
  • «نوآوری‌های ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت ادارهٔ کل پژوهش‌های اسلامی رسانه، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • Abbasov, Shukhrat; Saidkasymov, Pulat; Shukurov, Bakhtiyer; Khamrayev, Razak (1975). "Abu Raykhan Beruni". IMDb. Retrieved 4 July 2018.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=ابوریحان_بیرونی&oldid=52770»