پرش به محتوا

خلیج فارس: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۱۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:خلیج فارس.jpg|جایگزین=تصویر ماهواره‌ای خلیج فارس|بندانگشتی|تصویر ماهواره‌ای خلیج فارس]]
{{جعبه اطلاعات مفهوم
'''{{درشت|خلیج فارس؛}}''' آبراه پراهمیت جهان در جنوب ایران.<ref group="دیدگاه">کدام هایپر لینکها مشکل دارد؟</ref>
| تصویر            =پرونده:خلیج فارس.jpg
| زیرنویس تصویر    =تصویر ماهواره‌ای خلیج فارس
| image_alt        =تصویر ماهواره‌ای خلیج فارس
| فایل پادکست      =خلیج فارس.ogg 
| حجم فایلپادکست    =11/7 
| تاریخ پادکست      =7-3-1405 
| زیرنویس عنوان    = 


خلیج فارس یک آبراه راهبردی میان ایران و شبه‌جزیره عربستان است و از طریق [[تنگه هرمز]] به [[دریای عمان]] و اقیانوس هند متصل می‌شود. این خلیج سومین خلیج بزرگ جهان محسوب می‌شود. از نظر جغرافیایی، سواحل شمالی آن در اختیار ایران است و تنها بخش کوچکی از گوشهٔ شمال غربی به کویت و عراق تعلق دارد. خلیج فارس از دیرباز کانون تمدن‌ها و تجارت دریایی بوده و از آن با اسم‌های مختلفی به‌معنای دریای پارس و خلیج فارس یاد کرده‌اند. خلیج فارس از جهت اقتصادی، نظامی، فرهنگی و به‌ویژه دربردارندگی منابع مهم انرژی در جهان، مورد توجه است. امروزه امنیت این منطقه تحت تأثیر بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، از جمله شورای همکاری خلیج فارس و ایالات متحده قرار دارد. حضور نظامی گسترده و پایگاه‌های دائمی ایالات متحده در کشورهای حاشیهٔ جنوبی خلیج فارس، محرک تنش در نظر گرفته می‌شود. بحران‌هایی مانند جنگ ایران و عراق، جنگ خلیج فارس، ادعاهای امارات دربارهٔ [[جزایر سه‌گانه ایرانی|جزایر سه‌گانه]] [[جزایر سه‌گانه ایرانی|ایرانی]]، مدیریت جدید [[تنگه هرمز|آبراه خلیج فارس]] پس از [[جنگ رمضان|جنگ تحمیلی سوم]]، از جمله چالش‌های این آبراه حیاتی در طول چند دههٔ اخیر بوده است.
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
 
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''{{درشت|خلیج فارس؛}}''' آبراه پراهمیت جهان در جنوب ایران.
 
خلیج فارس، پهنه‌ای آبی در [[خاورمیانه]] و میان [[ایران]] و [[شبه‌جزیره عربستان]] است که با مساحتی حدود ۲۳۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع، سومین [[خلیج]] بزرگ جهان به‌شمار می‌رود. این آبراهِ راهبردی از شرق از طریق [[تنگه هرمز]] به [[دریای عمان]] و [[اقیانوس هند]]، و از غرب به دهانهٔ [[اروندرود]] می‌پیوندد. نام این خلیج در تمامی اسناد، نقشه‌های معتبر تاریخی و دستورالعمل‌های [[سازمان ملل متحد]]، همواره خلیج فارس (یا معادل‌های آن) بوده است. خلیج فارس به‌دلیل دربرداشتن بخش عمده‌ای از ذخایر شناخته‌شدهٔ [[نفت]] و [[گاز طبیعی|گاز]] جهان، از اهمیت ژئوپلیتیکی، اقتصادی و نظامی برخوردار است. از نظر جغرافیایی، سواحل شمالی آن در مالکیت ایران است و تنها بخش کوچکی از گوشهٔ شمال غربی به [[کویت]] و [[عراق]] تعلق دارد.


== معرفی خلیج فارس ==
== معرفی خلیج فارس ==
=== موقعیت جغرافیایی خلیج فارس ===
خلیج فارس پهنه‌ای آبی است که در امتداد دریای عمان و میان ایران و شبه‌جزیره عربستان قرار دارد. مساحت آن حدود ۲۳۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع بوده و از سوی شرق از طریق [[تنگه هرمز|تنگهٔ هرمز]] به دریای عمان و اقیانوس هند متصل می‌شود. در غرب، مرز آن به رودخانهٔ اروندرود می‌رسد که از پیوند رودهای [[دجله]]، [[فرات]] و [[رودخانه کارون|کارون]] تشکیل می‌شود. خلیج فارس از نظر وسعت، سومین خلیج بزرگ جهان به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/نگاهی-اجمالی-به-پیشینۀ-تاریخی-خلیج-فارس-حبیب‌الله-محمودیان محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
خلیج فارس پهنه‌ای آبی است که در امتداد [[دریای عمان]] و میان ایران و [[شبه‌جزیره عربستان]] واقع شده است. مساحت این خلیج حدود ۲۳۳ هزار کیلومتر مربع بوده و از سمت شرق از طریق [[تنگه هرمز]] به [[دریای عمان]] و اقیانوس هند متصل می‌شود. در غرب، مرز آن به رودخانهٔ اروندرود می‌رسد که از پیوند رودهای دجله، فرات و کارون تشکیل می‌شود. خلیج فارس از نظر وسعت، سومین خلیج بزرگ جهان به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/نگاهی-اجمالی-به-پیشینۀ-تاریخی-خلیج-فارس-حبیب‌الله-محمودیان محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> حداکثر عمق این خلیج ۱۸۲ متر در رأس المسندم و حداقل ۳۰ متر در دهانهٔ اروندرود است. سواحل ایران تمامی ضلع شمالی خلیج فارس را دربر می‌گیرد و تنها بخش کوچکی از گوشهٔ شمال غربی آن در اختیار کشورهای کویت و عراق قرار دارد.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/خلیج-فارس-ترس-تحریف-چرا «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز.]</ref> طول خلیج فارس از [[تنگه هرمز|تنگهٔ هرمز]] تا آخرین نقطهٔ پیشروی آن در جهت غرب در حدود ۸۰۵ کیلومتر و عریض‌ترین بخش آن ۲۹۰ کیلومتر است.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/166 پارساپور، «جغرافیای دریای پارس (خلیج فارس)»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref> خلیج فارس در ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقهٔ عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقهٔ طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ قرار دارد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/8738 مجتهدزاده، «خلیج فارس»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام.]</ref> کف این خلیج مملو از برآمدگی‌های سنگی و صخره‌های مرجانی است که به‌عنوان یکی از مناطق اصلی صید مروارید شناخته می‌شوند. همچنین، تنوع زیستی قابل توجهی در آب‌های خلیج فارس وجود دارد که از جمله آن می‌توان به حضور بیش از ۱۵۰ گونه مختلف ماهی اشاره کرد.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/خلیج-فارس-ترس-تحریف-چرا «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز.]</ref>


=== جزایر خلیج فارس ===
حداکثر عمق خلیج فارس ۱۸۲ متر در منطقهٔ رأس‌المسندم و حداقل عمق آن حدود ۳۰ متر در دهانهٔ اروندرود است.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/خلیج-فارس-ترس-تحریف-چرا «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، وب‌سایت جهان‌نیوز.]</ref> طول این خلیج از تنگهٔ هرمز تا آخرین نقطهٔ پیشروی آن در جهت غرب، تقریباً ۸۰۵ کیلومتر و پهنای آن در عریض‌ترین بخش حدود ۲۹۰ کیلومتر است.<ref>[https://www.tinn.ir/بخش-دریایی-49/283585-نگاهی-کامل-به-موقعیت-تاریخی-خلیج-فارس «نگاهی کامل به موقعیت تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت تین‌نیوز.]</ref> همچنین خلیج فارس در موقعیت جغرافیایی ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقهٔ عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقهٔ طول شرقی از [[نصف‌النهار گرینویچ]] واقع شده است.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/8738 مجتهدزاده، «خلیج فارس»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام.]</ref>
جزایر مسکونی تحت مالکیت ایران عبارت‌اند از [[جزیره کیش|کیش]]، [[جزیره قشم|قشم]]، [[تنب بزرگ]]، [[جزیره ابوموسی|ابوموسی]]، لاوان، هندرابی، سیری، لارک، هرمز، هنگام، [[جزیره خارک|خارک]]، شیف، مینو و خورموسی.


جزایر غیرمسکونی تحت مالکیت ایران نیز شامل شتور، فرور بزرگ، فرور کوچک، هندورابی، [[تنب کوچک]]، ناز، خارکو، شیف، عباسک، میرمهنا، فارسی، نخیلو، تهمادو، ام‌الکرم، شیخ الکرامه، مُطاف، خرو، مرغی، چراغی، ام‌سیله، سه‌دندون، مولیات، بونه، دارا و قبر ناخدا است.<ref>[https://www.iotco.ir/fa/newsagency/775/نگاهی-به-جزایر-ایرانی-خلیج-فارس «نگاهی به جزایر ایرانی خلیج فارس»، وب‌سایت شرکت پایانه‌های نفتی ایران.]</ref>
تمام ضلع شمالی خلیج فارس در قلمرو ساحلی ایران است و تنها بخش کوچکی از گوشهٔ شمال‌غربی آن به کشورهای کویت و عراق تعلق دارد. کف این خلیج، پوشیده از برآمدگی‌های سنگی و صخره‌های مرجانی است که آن را به یکی از مناطق اصلی [[صید مروارید]] تبدیل کرده است. تنوع زیستی خلیج فارس قابل توجه است و بیش از ۱۵۰ گونهٔ مختلف [[ماهی]] در آن زندگی می‌کنند.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/خلیج-فارس-ترس-تحریف-چرا «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، وب‌سایت جهان‌نیوز.]</ref>


=== کشورهای حاشیه خلیج فارس ===
=== جزایر ===
اصطلاح «کشورهای حاشیه خلیج فارس» از منظر جغرافیایی شامل تمامی کشورهای دارای مرز ساحلی با این پهنه آبی است که در این میان، ایران طولانی‌ترین خط ساحلی را دارد.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/خلیج-فارس-ترس-تحریف-چرا «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز.]</ref> با وجود آنکه عراق نیز در این آبراه دارای ساحل است، اما در کاربرد رایج، این اصطلاح عمدتاً تنها به شش کشور عربی شامل عربستان سعودی، عمان، امارات متحده عربی، کویت، قطر و بحرین اطلاق می‌شود.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/829136/کشور‌های-حاشیه-خلیج-فارس-از-زاویه-مسکو-وحدت-جغرافیایی-و-چندپارگی-سیاسی «کشورهای حاشیه خلیج فارس از زاویه مسکو؛ وحدت جغرافیایی و چندپارگی سیاسی»، خبرگزاری دفاع مقدس.]</ref>
جزایر مسکونی که تحت مالکیت ایران هستند، عبارتند از: [[جزیره کیش|کیش]]، [[جزیره قشم|قشم]]، [[تنب بزرگ]]، [[جزیره ابوموسی|ابوموسی]]، لاوان، هندرابی، سیری، لارک، [[جزیره هرمز|هرمز]]، هنگام، [[جزیره خارک|خارک]]، شیف، مینو و خورموسی. جزایر غیرمسکونی تحت مالکیت ایران نیز شامل شتور، فرور بزرگ، فرور کوچک، هندورابی، [[تنب کوچک]]، ناز، خارکو، شیف، عباسک، میرمهنا، فارسی، نخیلو، تهمادو، ام‌الکرم، شیخ الکرامه، مُطاف، خرو، مرغی، چراغی، ام‌سیله، سه‌دندون، مولیات، بونه، دارا و قبر ناخدا است.<ref>[https://www.iotco.ir/fa/newsagency/775/نگاهی-به-جزایر-ایرانی-خلیج-فارس «نگاهی به جزایر ایرانی خلیج فارس»، وب‌سایت شرکت پایانه‌های نفتی ایران.]</ref>


== پیشینه خلیج فارس ==
=== کشورهای حاشیه ===
زمین‌شناسان معتقدند ۳۵ میلیون سال پیش بر اثر جنبش‌های شبه‌جزیرهٔ هندوستان در دنبالهٔ شکاف مکران (عمان)، دریای پارس در کنار دشت‌های جنوبی ایران تشکیل شد و به‌مرور زمان، شکل کنونی خود را یافت.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/165 پارساپور، «پیدایش دریای پارس (خلیج فارس)»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس].</ref> پیشینهٔ دریانوردی در این خلیج، به حدود دو هزار سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. فنیقی‌ها، در جزیره‌ها و سرزمین‌های پیرامون خلیج فارس زندگی و دریانوردی می‌کردند.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/NEWSVIEW/402 روشندلی، «بررسی 3 هزار سال دریانوردی ایرانیان»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref> مهارت در دریانوردی و تسلط بر این راه آبی، به پیدایش و رشد تمدن‌ها، رونق بازرگانی دریایی و شکل‌گیری دولت‌هایی مانند ایلام، اکد، سومر، کلده، بابل و آشور انجامید.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، 1393ش، ص69.]</ref>
اصطلاح «کشورهای حاشیه خلیج فارس» از منظر جغرافیایی شامل تمامی کشورهای دارای مرز ساحلی با این پهنهٔ آبی است که در این میان، ایران، طولانی‌ترین خط ساحلی را دارد.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/خلیج-فارس-ترس-تحریف-چرا «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، وب‌سایت جهان‌نیوز.]</ref> با وجود آن‌که عراق نیز در این آبراه دارای ساحل است، اما در کاربرد رایج، این اصطلاح عمدتاً تنها به شش کشور عربی شامل [[عربستان سعودی]]، [[عمان]]، [[امارات متحده عربی]]، [[کویت]]، [[قطر]] و [[بحرین]] اطلاق می‌شود.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/829136/کشور‌های-حاشیه-خلیج-فارس-از-زاویه-مسکو-وحدت-جغرافیایی-و-چندپارگی-سیاسی «کشورهای حاشیه خلیج فارس از زاویه مسکو؛ وحدت جغرافیایی و چندپارگی سیاسی»، خبرگزاری دفاع مقدس.]</ref>


حاکمان کرانه‌های شمالی و جنوبی همواره در پی تسلط بر این شبکه تجاری حیاتی بودند. هخامنشیان با درک اهمیت راه‌های دریایی به هند، برای کنترل خلیج‌فارس کوشیدند و حتی اسکندر مقدونی نیز ناچار به بررسی و شناسایی این آبراه شد. در دورهٔ اشکانیان، به‌دلیل تمرکز بر تجارت زمینی با چین، از توجه به مسیرهای دریایی خلیج فارس کاسته شد؛ اما ساسانیان با اجرای برنامه‌های شهرسازی در دو سوی خلیج، حضور خود را نهادینه کردند. فتح یمن، سلطهٔ بی‌رقابت ایران ساسانی را بر تجارت خلیج فارس و حتی دریای سرخ تکمیل و برتری تجاری این آبراه را احیا کرد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، 1393ش، ص80-79.]</ref>
== پیدایش و پیشینه تاریخی ==
زمین‌شناسان بر این باورند که پیدایش خلیج فارس به حدود ۳۰ میلیون سال پیش بازمی‌گردد. شکل‌گیری آن در اثر فشارهای ناشی از فعالیت‌های آتشفشانی فلات ایران و مقاومت فلات عربستان در برابر این فشارها رخ داده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1435163/تبیین-علل-اهمیت-خلیج-فارس-و-تنگه-هرمز-در-امنیت-ایران-با-تحلیل-فرایند-سلسله-مراتبی-ahp طایر، «تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران، با تحلیل فرایند سلسه‌مراتبی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۳۳.]</ref>


در صدر اسلام، تمامی خلیج‌فارس به قلمرو جهان اسلام پیوست. پس از آن، دیلمیان نخستین سلسله ایرانی بودند که بر کل خلیج مسلط شدند و پس از آنان سلجوقیان و اتابکان فارس بر منطقه چیره شدند. در قرن دهم هجری، پرتغالی‌ها جزایر را تصرف کردند، اما در دوره صفوی، شاه‌عباس بحرین را آزاد و جزایری مانند هرمز را بازپس گرفت. نادرشاه افشار نیز با بیرون‌راندن افغانستانی‌ها و کریم‌خان زند با شکست رقیبان، بر تمام کرانه‌ها و جزایر خلیج‌فارس تسلط یافتند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/نگاهی-اجمالی-به-پیشینۀ-تاریخی-خلیج-فارس-حبیب‌الله-محمودیان محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
=== نقش تاریخی و تمدنی ===
مهارت در دریانوردی و تسلط بر این راه آبی، به پیدایش و رشد تمدن‌ها، رونق بازرگانی دریایی و شکل‌گیری دولت‌هایی مانند ایلام، اکد، سومر، کلده، بابل و آشور انجامیده است. حاکمان کرانه‌های شمالی و جنوبی همواره در پی تسلط بر این شبکهٔ تجاری حیاتی بوده‌اند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، 1393ش، ص69.]</ref>
 
=== دوران باستان ===
* '''[[هخامنشیان]]''': با درک اهمیت راه‌های دریایی به هند، برای کنترل خلیج فارس کوشیدند.
* '''اسکندر مقدونی''': ناچار به بررسی و شناسایی این آبراه شد.
* '''[[اشکانیان]]''': به‌دلیل تمرکز بر تجارت زمینی با چین، از توجه به مسیرهای دریایی خلیج فارس کاستند.
* '''[[ساسانیان]]''': با اجرای برنامه‌های شهرسازی در دو سوی خلیج، حضور خود را نهادینه کردند. فتح یمن، سلطهٔ بی‌رقابت ایران ساسانی را بر تجارت خلیج فارس و حتی دریای سرخ تکمیل و برتری تجاری این آبراه را احیا کرد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سیر تحولات تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، ۱۳۹۳ش، ص۷۹-۸۰.]</ref>
 
=== دوران اسلامی ===
در صدر اسلام، تمامی خلیج فارس به قلمرو جهان اسلام پیوست. سپس:
* '''دیلمیان''': نخستین سلسله ایرانی که بر کل خلیج مسلط شدند.
* '''سلجوقیان و اتابکان فارس''': پس از دیلمیان بر منطقه چیره شدند.
* '''دوران صفوی''': در قرن دهم هجری، پرتغالی‌ها جزایر را تصرف کردند، اما شاه عباس، [[بحرین]] را آزاد و جزایری مانند [[جزیره هرمز|هرمز]] را بازپس گرفت.
* '''افشاریه و زندیه''': [[نادرشاه افشار]] با بیرون‌راندن افغانستانی‌ها و [[کریم‌خان زند]] با شکست رقیبان، بر تمام کرانه‌ها و جزایر خلیج فارس تسلط یافتند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/نگاهی-اجمالی-به-پیشینۀ-تاریخی-خلیج-فارس-حبیب‌الله-محمودیان محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>


== قدمت نام خلیج فارس ==
== قدمت نام خلیج فارس ==
[[پرونده:خلیج فارس۱.png|جایگزین=نام خلیج فارس روی نقشه‌ای که توسط دریانوردان فرانسوی ترسیم شده|بندانگشتی|نام خلیج فارس روی نقشه‌ای که توسط دریانوردان راسوی در سال۱۵۲۰م (۸۹۹ش ترسیم شده است.]]
[[پرونده:خلیج فارس۱.png|جایگزین=نام خلیج فارس روی نقشه‌ای که توسط دریانوردان فرانسوی ترسیم شده|بندانگشتی|نام خلیج فارس روی نقشه‌ای که توسط دریانوردان راسوی در سال۱۵۲۰م (۸۹۹ش ترسیم شده است.]]آثار برجای مانده از یونانیان، قدیمی‌ترین منابعی هستند که به دریای پرس، سرزمین پارسه، پرسای و پرس‌پولیس (شهر یا مملکت پارسیان)، اشاره کرده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/نگاهی-اجمالی-به-پیشینۀ-تاریخی-خلیج-فارس-حبیب‌الله-محمودیان محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در سنگ‌نوشتهٔ داریوش هخامنشی متعلق به سال ۵۰۵ تا ۵۱۸ پیش از میلاد، نام دریای پارس ذکر شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، 1393ش، ص70.]</ref> با استناد به اسناد و نقشه‌های تاریخی از سده‌های هفتم و هشتم پیش از میلاد تا دورهٔ اوج جغرافیا در جهان، همهٔ دانشمندان، پژوهشگران و نقشه‌کش‌های نامدار، در اشاره به خلیج واقع در جنوب ایران، از نام‌هایی چون دریای پارس، خلیج فارس، سینوس پرسیکوس، بحرالفارس، ماره پرسیکوس و پرشین گلف، استفاده کرده‌اند که همگی بر مفهوم خلیج فارس یا دریای فارس، دلالت دارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/349716/پیشینه-خلیج-فارس-و-تفاوت-ان-با-دریای-فارس کیانی هفت‌لنگ، «پیشینه خلیج فارس و تفاوت آن با دریای فارس»، 1385ش، ص33.]</ref>
آثار برجای مانده از یونانیان، قدیم‌ترین منابعی هستند که به دریای «پرس»، سرزمین «پارسه»، «پرسای» و «پرس‌پولیس»، (شهر یا مملکت پارسیان) اشاره کرده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/نگاهی-اجمالی-به-پیشینۀ-تاریخی-خلیج-فارس-حبیب‌الله-محمودیان محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در سنگ‌نوشتهٔ داریوش هخامنشی متعلق به سال ۵۰۵ تا ۵۱۸ پیش از میلاد، نام دریای پارس ذکر شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، 1393ش، ص70.]</ref> با استناد به اسناد و نقشه‌های تاریخی از سده‌های هفتم و هشتم پیش از میلاد تا دورهٔ اوج جغرافیا در جهان، همهٔ دانشمندان، پژوهشگران و نقشه‌کش‌های نامدار، در اشاره به خلیج واقع در جنوب ایران، از نام‌هایی چون «دریای پارس»، «خلیج فارس»، «سینوس پرسیکوس»، «بحرالفارس»، «ماره پرسیکوس» و «پرشین گلف» استفاده کرده‌اند که همگی بر مفهوم «خلیج فارس» یا «دریای فارس» دلالت دارند.<ref>کیانی هفت‌لنگ، «پیشینه خلیج فارس و تفاوت آن با دریای فارس، ۱۳۸۵»، 1385ش، ص33.</ref>


در کلیهٔ موافقت‌نامه‌هایی که پرتغال، اسپانیا، بریتانیا، هلند، فرانسه و آلمان با دولت [[ایران]] طی سال‌های ۱۵۰۷م تا ۱۵۶۰م داشتند، از عبارت «خلیج الفارسی» و در متن انگلیسی از اصطلاح «Persian Gulf» استفاده شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/123357/نام-خلیج-فارس-در-منابع-تاریخی بهمن، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، وب‌سایت همشهری آنلاین].</ref> سازمان ملل متحد در سه نوبت، نام رسمی و تغییرناپذیر آبراه جنوبی ایران را خلیج فارس اعلام کرده<ref>[http://tarikhirani.ir/fa/news/694/نگاهی-به-نام-های-تاریخی-خلیج-فارس- «نگاهی به نام‌های تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت تاریخ ایرانی].</ref> و طی دستورالعمل این سازمان در سال ۱۹۹۴م، استفاده از نام صحیح خلیج فارس برای همه کشورها الزامی شده است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/241147/دستور-سازمان-ملل-درباره-نام-خلیج-فارس «دستور سازمان ملل دربارة نام خلیج فارس»، ویکی تابناک].</ref>
=== تأیید بین‌المللی ===
در کلیهٔ موافقت‌نامه‌هایی که [[پرتغال]]، [[اسپانیا]]، [[بریتانیا]]، [[هلند]]، [[فرانسه]] و [[آلمان]] با دولت [[ایران]] طی سال‌های ۱۵۰۷م تا ۱۵۶۰م داشتند، از عبارت «خلیج الفارسی» و در متن انگلیسی از اصطلاح «Persian Gulf» استفاده شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/123357/نام-خلیج-فارس-در-منابع-تاریخی بهمن، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، همشهری‌آنلاین].</ref> [[سازمان ملل متحد]] نیز با انتشار اسناد رسمی خود در سال‌های ۱۹۷۱م، ۱۹۸۴م و ۱۹۹۰م، در سه نوبت، نام خلیج فارس را به‌عنوان نام رسمی و تاریخی این آبراه بین‌المللی به‌رسمیت شناخته و تأیید کرده است.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1129104/خلیج-فارس-مستند‌ترین-عنوان-در-تاریخ-و-اسناد-جهان حیدری، «خلیج فارس مستندترین عنوان در تاریخ و اسناد جهان»، جوان آنلاین.]</ref> طی دستورالعمل این سازمان در سال ۱۹۹۴م، استفاده از نام صحیح خلیج فارس برای تمام کشورها الزامی شده است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/241147/دستور-سازمان-ملل-درباره-نام-خلیج-فارس «دستور سازمان ملل دربارة نام خلیج فارس»، وب‌سایت تابناک].</ref>


=== تحریف نام خلیج فارس ===
== تحریف نام خلیج فارس ==
[[پرونده:خلیج فارس۲.jpg|جایگزین=تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»|بندانگشتی|تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»]]
[[پرونده:خلیج فارس۲.jpg|جایگزین=تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»|بندانگشتی|تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»]]
به‌دنبال ملی شدن صنعت نفت ایران در سال ۱۹۵۰م و خلع ید شرکت‌های انگلیسی و قطع ارتباط میان [[ایران]] و انگلیس، این کشور به‌منظور تلافی، کتابی را به نام «Golden Bulbs at Arabic Gulf» در سال ۱۹۵۷م به چاپ رسانید، این کتاب سرآغازی بر تحریف نام خلیج فارس بود.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/826 عجم، «اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref> همچنین برخی کشورهای عرب‌زبان مانند [[امارات متحده عربی]]، [[کویت]] و [[عربستان سعودی]] با تأکید بر اختلافات موجود بر سر [[جزایر سه‌گانه خلیج فارس]]، از نام خلیج عربی استفاده می‌کنند.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-سیاسی-9/710721-اردیبهشت-روزملی-خلیج-فارس «چرا امروز 10 اردیبهشت را روز ملی خلیج‌فارس نامگذاری کردند؟»، وب‌سایت اعتمادآنلاین.]</ref>
نخستین پیشنهاد تغییر نام خلیج فارس به خلیج عربی از سوی یک مستشار انگلیسی مقیم [[بحرین]] و مشاور شخصی حاکم آن زمان بحرین مطرح شد. وی این پیشنهاد را در دههٔ ۱۹۳۰م به مقامات بلندپایهٔ خود در لندن ارائه کرد. سپس در سال ۱۹۵۷م، کتابی با عنوان: «Golden Bulbs at Arabic Gulf»، به معنی حباب طلایی: مستندی دربارهٔ خلیج عربی، در لندن منتشر شد. این کتاب، باعث رواج نام خلیج عربی شد و زمینه تقابل سیاسی کشورهای عربی با ایران را فراهم کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1429692/خلیج-فارس-چه-کسی-برای-نخستین-بار-نام-ساختگی-خلیج-عربی-را-بر-سر-زبان-ها-انداخت گرامی، «خلیج فارس؛ چه کسی برای نخستین بار نام ساختگی خلیج عربی را بر سر زبان‌ها انداخت؟»، ۱۳۹۶ش، ص۲۹۵-۲۹۶.]</ref> همچنین برخی کشورهای عرب‌زبان مانند [[امارات متحده عربی]]، [[کویت]] و [[عربستان سعودی]] با تأکید بر اختلافات موجود بر سر [[جزایر سه‌گانه خلیج فارس]]، از نام خلیج عربی استفاده می‌کنند.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-سیاسی-9/710721-اردیبهشت-روزملی-خلیج-فارس «چرا امروز 10 اردیبهشت را روز ملی خلیج‌فارس نامگذاری کردند؟»، وب‌سایت اعتمادآنلاین.]</ref>


پس از تحریف نام خلیج فارس در اطلس مشهور جهانی نشنال جئوگرافیک، خشم و اعتراض عمومی در داخل و خارج ایران، نسبت به این تحریف صورت گرفت که منجر به جبران و عذرخواهی مدیر مؤسسه از ملت ایران شد.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/826 عجم، «اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref>
پس از تحریف نام خلیج فارس در اطلس مشهور جهانی نشنال جئوگرافیک در سال ۱۳۸۳ش، خشم و اعتراض عمومی در داخل و خارج ایران، به این تحریف صورت گرفت که منجر به جبران و عذرخواهی مدیر مؤسسه از ملت ایران شد.<ref>[https://www.irna.ir/amp/6752959/ «بی‌بی‌سی: مؤسسه "نشنال جئوگرافیک" نام خلیج فارس را بر اطلس خود ثبت کرد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>


== اهمیت خلیج فارس ==
== اهمیت خلیج فارس ==
[[پرونده:خلیج فارس۳.jpg|جایگزین=توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه|بندانگشتی|توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه پس از ورود به آب‌های سرزمینی ایران]]
[[پرونده:خلیج فارس۳.jpg|جایگزین=توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه|بندانگشتی|توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه پس از ورود به آب‌های سرزمینی ایران]]
خلیج‌فارس بزرگ‌ترین و مهم‌ترین کانون ارتباطی میان اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب شرقی است و بخشی از شبکه‌ای گسترده‌تر را تشکیل می‌دهد که اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند را به‌هم پیوند می‌دهد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/نگاهی-اجمالی-به-پیشینۀ-تاریخی-خلیج-فارس-حبیب‌الله-محمودیان محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
خلیج‌فارس، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین کانون ارتباطی میان [[اروپا]]، [[آفریقا]]، آسیای جنوبی و جنوب‌شرقی است و بخشی از شبکه‌ای گسترده‌تر را تشکیل می‌دهد که [[اقیانوس اطلس]]، [[دریای مدیترانه]]، [[دریای سرخ]] و [[اقیانوس هند]] را به‌هم پیوند می‌دهد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/نگاهی-اجمالی-به-پیشینۀ-تاریخی-خلیج-فارس-حبیب‌الله-محمودیان محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
# '''اهمیت اقتصادی:''' وجود منابع عظیم نفت و گاز در خلیج فارس و کشورهای همجوار آن، علّت واقعی اهمیّت اقتصادی این منطقه است.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/607 «اقتصاد خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس].</ref> این منطقه با ۷۳۰ میلیارد بشکه نفت و ۷۰ تریلیون متر مکعب گاز طبیعی، مخزن نفت و گاز جهان نام‌گذاری شده است.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/555#:~:text=طبق%20آخرین%20برآوردها%20حوزه%20خلیج%20فارس%20درحدود%20730,منطقه%20خلیج%20فارس%20دراستراتژیهای%20جدید%20انرژی،ناشی%20از%20دوچیزاست%3A رضایی، «خلیج فارس و ژئوپلتیک نفت و گاز»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref> خلیج فارس نزدیک به ۶۳درصد از کل ذخایر نفتی شناخته‌شدهٔ جهان را در خود جای داده است. همچنین قریب به ۳۰درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان در این منطقه قرار دارد و شریان حیاتی اقتصاد غرب یعنی بیش از ۲۵درصد از نفت جهان روزانه از این آبراه عبور می‌کند. به همین دلیل، این منطقه برای نظام سرمایه‌داری و به‌ویژه برای ایالات متحدهٔ آمریکا از اهمیت حیاتی برخوردار است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/خلیج-فارس-امنیت-منطقه-ای-و-اهداف-سیاسیت-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.]</ref> خلیج فارس از لحاظ ذخایر نفت در مقایسه با دیگر مناطق جهان، از مزایای متعددی برخوردار است؛ آن جمله: استخراج آسان، هزینه‌های تولید پایین، ظرفیت مازاد تولید، کیفیت بالای نفت خام، سهولت در حمل‌ونقل، بازدهی بالای چاه‌ها و پتانسیل قابل توجه برای اکتشاف میادین نفتی جدید.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/خلیج-فارس-ترس-تحریف-چرا «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز.]</ref>
# '''اهمیت اقتصادی:''' خلیج فارس، به‌عنوان اصلی‌ترین مخزن نفتی جهان، نقشی سرنوشت‌ساز در اقتصاد جهانی ایفا می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1435163/تبیین-علل-اهمیت-خلیج-فارس-و-تنگه-هرمز-در-امنیت-ایران-با-تحلیل-فرایند-سلسله-مراتبی-ahp طایر، «تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران، با تحلیل فرایند سلسه‌مراتبی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۳۵.]</ref> این منطقه با ۷۳۰ میلیارد بشکه [[نفت]] و ۷۰ تریلیون مترمکعب [[گاز طبیعی]]، مخزن نفت و گاز جهان نام‌گذاری شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/2043850/خلیج-پارس-نامی-به-وسعت-تاریخ-نگاهی-به-خلیج-فارس-در-زبانهای «خلیج پارس نامی به وسعت تاریخ، نگاهی به خلیج فارس در زبان‌های مختلف»، خبرگزاری مهر.]</ref> خلیج فارس نزدیک به ۶۳درصد کل ذخایر نفتی شناخته‌شدهٔ جهان را در خود جای داده است. همچنین قریب به ۳۰درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان در این منطقه قرار دارد و شریان حیاتی اقتصاد غرب یعنی بیش از ۲۵درصد نفت جهان، روزانه از این آبراه عبور می‌کند. به همین دلیل، این منطقه برای نظام [[سرمایه‌داری]] و به‌ویژه برای [[ایالات متحده آمریکا|ایالات متحدهٔ آمریکا]] از اهمیت حیاتی برخوردار است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/خلیج-فارس-امنیت-منطقه-ای-و-اهداف-سیاسیت-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.]</ref> خلیج فارس از لحاظ ذخایر نفت در مقایسه با دیگر مناطق جهان، از مزایای متعددی برخوردار است؛ ازجمله: استخراج آسان، هزینه‌های تولید پایین، ظرفیت مازاد تولید، کیفیت بالای نفت خام، سهولت در حمل‌ونقل، بازدهی بالای چاه‌ها و پتانسیل قابل توجه برای اکتشاف میادین نفتی جدید.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/خلیج-فارس-ترس-تحریف-چرا «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، وب‌سایت جهان‌نیوز.]</ref>
# '''اهمیت نظامی-راهبردی:''' وجود پایگاه‌های نظامی متعدد دریایی، هوایی و زمینی در منطقهٔ خلیج فارس که اغلب متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و همچنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی در آن، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را نمایان می‌سازد.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/index.asp?p=pages&ID=606&Sub=164 «موقعیت نظام خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس].</ref> از دلایل راهبردیِ مهم خلیج‌فارس، وجود [[تنگه هرمز]] است که گذرگاه انرژی جهان محسوب می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/خلیج-فارس-امنیت-منطقه-ای-و-اهداف-سیاسیت-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص118.]</ref>
# '''اهمیت نظامی-راهبردی:''' وجود پایگاه‌های نظامی متعدد دریایی، هوایی و زمینی در منطقهٔ خلیج فارس که اغلب متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و همچنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی در آن، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را نمایان می‌سازد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/2043850/خلیج-پارس-نامی-به-وسعت-تاریخ-نگاهی-به-خلیج-فارس-در-زبانهای «خلیج پارس نامی به وسعت تاریخ، نگاهی به خلیج فارس در زبان‌های مختلف»، خبرگزاری مهر.]</ref> از دلایل راهبردیِ مهم خلیج فارس، وجود [[تنگه هرمز|تنگهٔ هرمز]] است که گذرگاه انرژی جهان محسوب می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/خلیج-فارس-امنیت-منطقه-ای-و-اهداف-سیاسیت-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص118.]</ref> خلیج فارس به‌عنوان مهم‌ترین کانون راهبردی در [[خاورمیانه]]، سه قاره [[آسیا]]، [[اروپا]] و [[آفریقا]] را به یکدیگر پیوند می‌دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/995265/اهمیت-خلیج-فارس-و-تلاش-برای-جعل-نام-جدید ثواقب، «اهمیت خلیج فارس و تلاش برای جعل نام جدید»، 1391ش، ص7.]</ref>
# '''اهمیت فرهنگی و ایدئولوژیکی:''' منطقهٔ خلیج فارس، همواره گهوارهٔ تمدن‌های بشری بوده و اقوام بسیاری چون ایلامی‌ها، سومری‌ها، کلدانی‌ها، آشوری‌ها، بابلی‌ها، مصری‌ها، کنتانی‌ها و فنیقی‌ها، فرهنگ خویش را از این منطقه به دیگر نقاط جهان صادر می‌کردند.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/686 «اهمیت استراتژیک منطقه خلیج فارس»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref>
# '''اهمیت تاریخی و فرهنگی:''' خلیج فارس از دیرباز به‌عنوان خاستگاه تمدن‌های بزرگی چون تمدن پارسی و شریعت اسلامی دارای اهمیت تاریخی است. از نظر فرهنگی نیز این منطقه با میزبانی از ملیت‌های گوناگون و تعامل میان آن‌ها، نقشی برجسته در تبادل فرهنگ‌ها و اندیشه‌ها ایفا کرده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/995265/اهمیت-خلیج-فارس-و-تلاش-برای-جعل-نام-جدید ثواقب، «اهمیت خلیج فارس و تلاش برای جعل نام جدید»، 1391ش، ص1 و 5.]</ref> افزون بر این، خلیج فارس کانون ظهور و گسترش دین [[اسلام]] به‌شمار می‌رود و [[اندیشه اسلامی|اندیشهٔ اسلامی]] از این منطقه به غرب، شرق و حتی قاره آمریکا راه یافته است. این خلیج در قلب [[جهان اسلام]] قرار دارد و فاصله آن تا کرانه‌های شرقی و غربی جهان اسلام تقریباً یکسان است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1435163/تبیین-علل-اهمیت-خلیج-فارس-و-تنگه-هرمز-در-امنیت-ایران-با-تحلیل-فرایند-سلسله-مراتبی-ahp طایر، «تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران، با تحلیل فرایند سلسه‌مراتبی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۳۶.]</ref>
 
== بحران‌ها و جنگ‌های مؤثر بر امنیت خلیج فارس<ref group="دیدگاه">[۱۰]
 
'''مدیریت تنگه هرمز:''' با تشدید تنش‌ها و انسداد مقطعی تنگه هرمز توسط ایران، تأثیر مستقیم این آبراه بر اقتصاد جهانی و بازار انرژی نمایان شد.[۱۱][۱۲][۱۳] در همین راستا، نهادی با عنوان «سازمان مدیریت آبراهه خلیج‌فارس (PGSA)» جهت نظارت بر جریان انرژی و تنظیم‌گری عبور و مرور در این تنگه استراتژیک تأسیس و آغاز به کار کرد.[۱۴][۱۵]</ref> ==
'''جنگ ایران و عراق و تأسیس شورای همکاری خلیج فارس:''' شورای همکاری خلیج فارس پس از شروع جنگ ایران و عراق با حضور شش کشور عربی حوزهٔ خلیج فارس شامل امارات متحده عربی، بحرین، عربستان سعودی، عمان، قطر و کویت در سال ۱۹۸۱م بدون حضور ایران و عراق تشکیل شد. کشورهای عضو، ضمن حمایت از عراق، در تلاش برای موازنه منطقه‌ای بودند تا هیچ‌یک از دو طرف پیروز مطلق نشود. شورا سعی داشت جنگ را کنترل کرده و از گسترش آن به کشورهای عضو جلوگیری کند. با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران در سال ۱۳۶۷ش، دوره جدیدی در روابط منطقه‌ای آغاز شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/خلیج-فارس-امنیت-منطقه-ای-و-اهداف-سیاسیت-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.]</ref><ref group="دیدگاه">شاید بهتر باشه در این دو جنگ خلیج فارس تمرکز بر این باشد که چرا به نام جنگ خلیج فارس معروف شدند و بقیه اطلاعات را محدودتر آورد.
 
'''در جنگ اول خلیج فارس، به دو نکته برای نام این جنگ طبق منبعی اشاره شد. برای جنگ دوم دلیلی پیدا نکردم. برای همین جنگ اول خلیج فارس را جنگ خلیج فارس و جنگ دوم را جنگ آمریکا و عراق نوشتم.'''</ref>
 
'''جنگ خلیج فارس:''' این جنگ که از نظر حجم تجهیزات و گستردگی ائتلاف، بزرگ‌ترین نبرد پس از جنگ جهانی دوم در قرن بیستم محسوب می‌شود، در پی حملهٔ عراق به کویت در مرداد ۱۳۶۹ش آغاز شد.<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1421097360000422612/%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87-%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87-%D8%A7%D8%A6%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%81-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%A6%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%81-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4 «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس.]</ref> نام‌گذاری این جنگ  به خلیج فارس از آن رو است که بین کشورهای درگیر در محدوده‌ آبی سرزمینی طرفین در خلیج فارس، جنگ دریایی رخ داده است.<ref>[https://karimeh.com/News/fa/2/107/%D8%AC%D9%86%DA%AF%20%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC%20%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%20War%20Gulf%20Persian اشرفی، «جنگ خلیج فارس War Gulf Persian»، وب‌سایت اندیشکده مطالعات راهبردی کریمه (س).]</ref> صدام حسین با انگیزه‌هایی مانند تصاحب ذخایر نفتی کویت، حل بحران اقتصادی و بدهی‌های کلان و جلوگیری از رکود در ارتش به کویت حمله و آن را در مدت کوتاهی اشغال کرد. با صدور قطعنامهٔ ۶۷۸ در نوامبر ۱۹۹۰م توسط سازمان ملل، ائتلافی میان کشورها به سرکردگی ایالات متحده با حدود ۶۰۰٬۰۰۰ نفر نیرو و هزاران هواپیما، تانک و ناوگان صورت گرفت و پس از ۴۲ روز برتری هوایی، تنها با ۱۰۰ ساعت عملیات زمینی به پیروزی قطعی انجامید. ارتش عراق به‌سرعت متلاشی و کویت در فوریهٔ ۱۹۹۱م آزاد شد.<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1421097360000422612/مقایسه-جبهه-ائتلاف-جنگ-اول-خلیج-فارس-با-ائتلاف-مبارزه-با-داعش «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس.]</ref> اهمیت این جنگ از آن رو است که برخی تحلیلگران سیاسی، وقوع آن را نقطه‌عطفی در تداوم حضور نظامی ایالات متحده در خلیج فارس برای دهه‌های آینده دانسته‌اند.<ref>[https://karimeh.com/News/fa/2/107/%D8%AC%D9%86%DA%AF%20%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC%20%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%20War%20Gulf%20Persian اشرفی، «جنگ خلیج فارس War Gulf Persian»، وب‌سایت اندیشکده مطالعات راهبردی کریمه (س).]</ref>
 
'''جنگ عراق و آمریکا:''' پس از حملات ۱۱ سپتامبر، ائتلافی به رهبری آمریکا و بریتانیا با طرح اتهاماتی مبنی بر حمایت عراق از تروریسم و در اختیار داشتن سلاح‌های کشتار جمعی، در مارس ۲۰۰۳م آمریکا به این کشور حمله کرد که به سقوط حکومت صدام حسین انجامید.<ref>[https://jangaavaran.ir/golf-war1991/ تارخ، «جنگ دوم خلیج فارس (عملیات اشغال عراق توسط آمریکا در سال 2003 میلادی)»، وب‌سایت جنگاوران.]</ref>
 
=== چالش‌ها و منازعات امنیتی معاصر ===
'''اختلافات ارضی:''' پس از پایان جنگ عراق با ایران، روابط ایران و شورای همکاری خلیج فارس تحت تأثیر ادعاهای ارضی امارات متحده عربی علیه جزایر سه‌گانه خلیج فارس قرار گرفت. اوج این ادعاها در نخستین اجلاس سران شورا پس از طرح این مسئله در سال ۱۳۷۱ش مشاهده شد. جمهوری اسلامی ایران همواره بر اصولی چون حسن همجواری، گسترش روابط دوستانه با همسایگان و حل مسالمت‌آمیز اختلافات تأکید داشته و با پیروی از سیاست صبر، خویشتن‌داری، تنش‌زدایی و اعتمادسازی کوشید تا حسن نیت خود را نشان دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/خلیج-فارس-امنیت-منطقه-ای-و-اهداف-سیاسیت-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص120.]</ref>


'''حضور نظامی ایالات متحده در منطقه خلیج فارس:''' آمریکا در هر شش کشور عضو شورای همکاری دارای پایگاه‌های نظامی یا حق استفاده از تأسیسات دفاعی است. این پایگاه‌ها به‌عنوان نماد تعهد امنیتی واشینگتن و ابزاری بازدارنده در منطقه عمل کرده و در درگیری‌های نظامی منطقه‌ای نقش پشتیبانی لجستیک و راداری ایفا کرده‌اند.<ref>[https://www.jamaran.news/بخش-بین-الملل-15/1706326-پایگاه-های-آمریکا-در-خلیج-فارس-اهداف-یا-عوامل-بازدارنده «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران.]</ref> در درگیری‌های گذشته مانند [[عملیات وعده صادق]] ۱ و ۲ و [[جنگ دوازده‌روزه|جنگ دوازده روزه]]، نقش فعال پایگاه‌های آمریکا در منطقه آشکار شد. این پایگاه‌ها در مقابله با موشک‌ها، پشتیبانی راداری و سوخت‌رسانی مشارکت داشتند. ایران تا آن زمان از حمله به این پایگاه‌ها در کشورهای همسایه خودداری کرده بود و تنها یک پایگاه آمریکایی در قطر را هدف قرار داده بود.<ref>[https://www.irna.ir/news/86122465/فرازمند-کشورهای-حاشیه-خلیج-فارس-منطق-قدرت-را-خوب-می-فهمد «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> پس از این که آمریکا به‌همراه اسرائیل جنگی برای تغییر رژیم در ایران با هدف خلع سلاح نظامی را آغاز کرد، ایران نیز در پاسخ‌دهی هیچ محدودیتی قائل نشد و در [[جنگ رمضان]]<ref>[https://www.jamaran.news/بخش-بین-الملل-15/1706326-پایگاه-های-آمریکا-در-خلیج-فارس-اهداف-یا-عوامل-بازدارنده «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران.]</ref> پایگاه‌ها و منافع آمریکا در منطقه را مستقیماً مورد هدف قرار داد.<ref>[https://www.irna.ir/news/86122465/فرازمند-کشورهای-حاشیه-خلیج-فارس-منطق-قدرت-را-خوب-می-فهمد «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
== بحران‌ها و جنگ‌های مؤثر بر امنیت خلیج فارس ==
 
# '''جنگ ایران و عراق و تأسیس شورای همکاری خلیج فارس:''' [[شورای همکاری خلیج فارس]] پس از شروع [[جنگ ایران و عراق]] با حضور شش کشور عربی حوزهٔ خلیج فارس شامل [[امارات متحده عربی]]، [[بحرین]]، [[عربستان سعودی]]، [[عمان]]، [[قطر]] و [[کویت]] در سال ۱۹۸۱م بدون حضور [[ایران]] و [[عراق]] تشکیل شد. کشورهای عضو، ضمن حمایت از عراق، سعی داشتند [[جنگ ایران و عراق|جنگ]] را کنترل کرده و از گسترش آن به کشورهای عضو جلوگیری کنند. با پذیرش [[قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت|قطعنامه ۵۹۸]] توسط ایران در سال ۱۳۶۷ش، دورهٔ جدیدی در روابط منطقه‌ای آغاز شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/خلیج-فارس-امنیت-منطقه-ای-و-اهداف-سیاسیت-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.]</ref>
'''درگیری‌های نظامی اخیر (جنگ رمضان):''' مؤسسه مطالعات سیاست بین‌الملل ایتالیا با انتشار گزارشی رویکرد شش کشور عربی شورای همکاری خلیج فارس در قبال جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران را مورد بررسی قرار داده است. کشورهای عضو در برخورد با ایران سه موضع اصلی داشتند:
# '''جنگ خلیج فارس:''' [[جنگ خلیج فارس]] که از نظر حجم تجهیزات و گستردگی ائتلاف، بزرگ‌ترین نبرد پس از [[جنگ جهانی دوم]] در قرن بیستم محسوب می‌شود، در پی حملهٔ عراق به کویت در مرداد ۱۳۶۹ش آغاز شد.<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1421097360000422612/مقایسه-جبهه-ائتلاف-جنگ-اول-خلیج-فارس-با-ائتلاف-مبارزه-با-داعش «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس.]</ref> نام‌گذاری این جنگ به خلیج فارس از آن رو است که جنگ بین عراق و کویت در محدوده آبی سرزمینی طرفین در خلیج فارس، رخ داد.<ref>[https://karimeh.com/News/fa/2/107/جنگ%20خلیج%20فارس%20War%20Gulf%20Persian اشرفی، «جنگ خلیج فارس War Gulf Persian»، وب‌سایت اندیشکده مطالعات راهبردی کریمه.]</ref> صدام حسین با انگیزه‌هایی مانند تصاحب ذخایر نفتی کویت، حل بحران اقتصادی و بدهی‌های کلان به کویت، حمله و آن را در مدت کوتاهی اشغال کرد. با صدور قطعنامهٔ ۶۷۸ در نوامبر ۱۹۹۰م توسط [[سازمان ملل متحد]]، ائتلافی میان کشورها به سرکردگی [[ایالات متحده]] با حدود ۶۰۰٬۰۰۰ نفر نیرو و هزاران هواپیما، تانک و ناوگان دریایی صورت گرفت و پس از ۴۲ روز برتری هوایی، تنها با ۱۰۰ ساعت عملیات زمینی به پیروزی انجامید. ارتش عراق به‌سرعت متلاشی و [[کویت]] در فوریهٔ ۱۹۹۱م آزاد شد.<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1421097360000422612/مقایسه-جبهه-ائتلاف-جنگ-اول-خلیج-فارس-با-ائتلاف-مبارزه-با-داعش «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس.]</ref> اهمیت این جنگ از آن رو است که برخی تحلیلگران سیاسی، وقوع آن را نقطهٔ عطفی در تداوم حضور نظامی ایالات متحده در خلیج فارس برای دهه‌های آینده دانسته‌اند.<ref>[https://karimeh.com/News/fa/2/107/جنگ%20خلیج%20فارس%20War%20Gulf%20Persian اشرفی، «جنگ خلیج فارس War Gulf Persian»، وب‌سایت اندیشکده مطالعات راهبردی کریمه.]</ref>
 
# '''جنگ عراق و آمریکا:''' پس از [[حملات ۱۱ سپتامبر]]، ائتلافی به رهبری آمریکا و [[بریتانیا]] با طرح اتهاماتی مبنی بر حمایت [[عراق]] از [[تروریسم]] و در اختیار داشتن سلاح‌های کشتار جمعی، در مارس ۲۰۰۳م آمریکا به این کشور حمله کرد که به سقوط حکومت [[صدام حسین]] انجامید.<ref>[https://jangaavaran.ir/golf-war1991/ تارخ، «جنگ دوم خلیج فارس، عملیات اشغال عراق توسط آمریکا در سال 2003 میلادی»، وب‌سایت جنگاوران.]</ref>
رویکرد تند: امارات و بحرین با زبان تند، فراخوانی سفرا و بر اقدام قاطع تأکید داشتند. امارات در این جنگ ایران را تهدید اصلی دانسته و همراه بحرین از اقدام نظامی به رهبری آمریکا برای بازگشایی [[تنگه هرمز]] حمایت کرد.
# '''اختلافات ارضی ایران و امارات متحده عربی:''' پس از پایان جنگ عراق با ایران، روابط ایران و شورای همکاری خلیج فارس تحت تأثیر ادعاهای ارضی امارات متحده عربی علیه [[جزایر سه‌گانه خلیج فارس]] قرار گرفت. اوج این ادعاها در نخستین اجلاس سران شورا پس از طرح این مسئله در سال ۱۳۷۱ش، مشاهده شد. جمهوری اسلامی ایران همواره بر اصولی چون حسن همجواری، گسترش روابط دوستانه با همسایگان و حل مسالمت‌آمیز اختلافات تأکید داشته و با خویشتن‌داری، تنش‌زدایی و اعتمادسازی کوشید تا [[حسن نیت]] خود را نشان دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/خلیج-فارس-امنیت-منطقه-ای-و-اهداف-سیاسیت-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص120.]</ref>
 
# '''حضور نظامی ایالات متحده در منطقه خلیج فارس:''' آمریکا در هر شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس، دارای پایگاه‌های نظامی یا حق استفاده از تأسیسات دفاعی است. این پایگاه‌ها در درگیری‌های نظامی منطقه‌ای نقش پشتیبانی لجستیک و راداری ایفا کرده‌اند.<ref>[https://www.jamaran.news/بخش-بین-الملل-15/1706326-پایگاه-های-آمریکا-در-خلیج-فارس-اهداف-یا-عوامل-بازدارنده «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران.]</ref> در [[عملیات وعده صادق#عملیات وعده صادق ۱|عملیات وعده صادق ۱]] و [[عملیات وعده صادق#عملیات وعده صادق ۲|۲]] و نیز [[جنگ دوازده‌روزه|جنگ دوازده روزه]] نقش فعال پایگاه‌های آمریکا در منطقه آشکار شد. این پایگاه‌ها در مقابله، با موشک‌ها، پشتیبانی راداری و سوخت‌رسانی مشارکت داشتند. ایران تا آن زمان از حمله به این پایگاه‌ها خودداری کرده بود و تنها یک پایگاه آمریکایی در قطر را در پاسخ به [[حمله آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران|حملهٔ آمریکا]] به [[تأسیسات هسته‌ای فردو]]، هدف قرار داده بود.<ref>[https://www.irna.ir/news/86122465/فرازمند-کشورهای-حاشیه-خلیج-فارس-منطق-قدرت-را-خوب-می-فهمد «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> پس از این‌که آمریکا به‌همراه [[اسرائیل]]، جنگی نظامی را علیه ایران آغاز کرد، ایران نیز در پاسخ‌دهی محدودیتی قائل نشد و در [[جنگ رمضان]]<ref>[https://www.jamaran.news/بخش-بین-الملل-15/1706326-پایگاه-های-آمریکا-در-خلیج-فارس-اهداف-یا-عوامل-بازدارنده «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران.]</ref> پایگاه‌ها و منافع آمریکا در منطقه را مستقیماً مورد هدف قرار داد<ref>[https://www.irna.ir/news/86122465/فرازمند-کشورهای-حاشیه-خلیج-فارس-منطق-قدرت-را-خوب-می-فهمد «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> و مدیریت [[تنگه هرمز|تنگهٔ هرمز]] را به دست گرفت. این اقدام بر [[بازار انرژی]] جهان<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1351721/مرحله-جدید-مدیریت-تنگه-هرمز عظیم‌نیا، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، جوان‌آنلاین.]</ref> ازجمله [[ایالات متحده آمریکا]]، [[اروپا]]، [[چین]]، [[هند]] و کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس تأثیر گسترده داشت.<ref>[https://www.irna.ir/news/86139666/بحران-تنگه-هرمز-اقتصاد-جهانی-در-کما «بحران تنگه هرمز؛ اقتصاد جهانی در کما»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> مدیریت جدید این آبراه توسط ایران، ابزاری برای تنظیم‌گری اقتصادی محسوب می‌شود؛ زیرا این امر به ایران امکان می‌دهد بر جریان انرژی، نظارت مستقیم داشته باشد.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1351721/مرحله-جدید-مدیریت-تنگه-هرمز عظیم‌نیا، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، جوان‌آنلاین.]</ref> در پی این کنترل، حساب رسمی سازمان مدیریت آبراهه خلیج‌فارس (PGSA) برای اطلاع‌رسانی فعالیت‌های این سازمان، راه‌اندازی شد که به ارائهٔ آخرین اخبار و اطلاعات دربارهٔ تنگه هرمز و تحولات منطقه‌ای می‌پردازد.<ref>[https://www.isna.ir/news/1405022816622/آغاز-به-کار-حساب-مدیریت-آبراهه-خلیج-فارس «آغاز به کار حساب «مدیریت آبراهه خلیج فارس»»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
رویکرد میانه‌رو: قطر و عمان بر گفت‌وگو به‌عنوان تنها راه‌حل، حتی در اوج بحران تأکید داشتند و اقدامات اسرائیل را بی‌ثبات‌کننده منطقه دانستند.
 
رویکرد نوسانی: عربستان سعودی و کویت ترکیبی از اقدامات تنش‌زا مانند اخراج دیپلمات‌ها و تماس‌های دیپلماتیک برای حفظ تعادل را در پیش گرفتند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1158491/3-رویکرد-کشورهای-عربی-خلیج-فارس-در-قبال-جنگ-آمریکا-و-اسرائیل-علیه-ایران «3 رویکرد کشورهای عربی خلیج فارس در قبال جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران.]</ref>
 
'''مدیریت تنگه هرمز:''' [[تنگه هرمز]] به‌دنبال [[جنگ رمضان|جنگ تجاوزکارانه آمریکایی-صهیونی]] و در پی تشدید تنش‌ها در منطقه به کانون بحران تبدیل شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/86139666/بحران-تنگه-هرمز-اقتصاد-جهانی-در-کما «بحران تنگه هرمز؛ اقتصاد جهانی در کما»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> در جریان این جنگ، اهمیت حیاتی تنگه هرمز برای اقتصاد جهانی با بستن آن توسط ایران آشکار شد؛ چرا که بخش عمده‌ای از تجارت نفت و گاز جهان روزانه از این آبراه می‌گذرد و بستن آن تأثیر گسترده بر بازار انرژی تمام جهان،<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1351721/مرحله-جدید-مدیریت-تنگه-هرمز عظیم‌نیا، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، وب‌سایت جوان آنلاین.]</ref> از جمله ایالات متحده آمریکا، اروپا، چین، هند و آسیای نوظهور و کشورهای حاشیه خلیج فارس گذاشت.<ref>[https://www.irna.ir/news/86139666/بحران-تنگه-هرمز-اقتصاد-جهانی-در-کما «بحران تنگه هرمز؛ اقتصاد جهانی در کما»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> مدیریت جدید این آبراه، ابزاری برای تنظیم‌گری اقتصادی محسوب می‌شود؛ زیرا این امر به ایران امکان می‌دهد بر جریان انرژی نظارت مستقیم داشته باشد و رفتار بازیگران مختلف این عرصه را تنظیم کند. شرکت‌های کشتیرانی و کشورهای مصرف‌کننده، ناگزیرند این واقعیت نوین را در معادلات و تصمیم‌گیری‌های خود به رسمیت شناخته و لحاظ کنند.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1351721/مرحله-جدید-مدیریت-تنگه-هرمز عظیم‌نیا، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، وب‌سایت جوان آنلاین.]</ref>
 
در پی این کنترل، حساب رسمی سازمان مدیریت آبراهه خلیج‌فارس (PGSA) برای اطلاع‌رسانی فعالیت‌های این سازمان در پلتفرم ایکس راه‌اندازی شده که به ارائه آخرین اخبار و اطلاعات دربارهٔ تنگه هرمز و تحولات منطقه‌ای می‌پردازد.<ref>[https://www.isna.ir/news/1405022816622/آغاز-به-کار-حساب-مدیریت-آبراهه-خلیج-فارس «آغاز به کار حساب «مدیریت آبراهه خلیج فارس»»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>


== روز ملی خلیج فارس ==
== روز ملی خلیج فارس ==
در سده شانزدهم میلادی، پرتغال با تسلط بر جزیره هرمز بر خلیج فارس تسلط یافت. در سال ۱۶۲۲م، نیروهای ایرانی به رهبری امام‌قلی‌خان این جزیره را آزاد کردند و حاکمیت ایران را بازگرداندند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6816009/روز-ملی-خلیج-فارس-تلاقی-تاریخ-هویت-و-حاکمیت «روز ملی خلیج فارس؛ تلاقی تاریخ، هویت و حاکمیت»،  خبرگزاری مهر.]</ref> به پاس این پیروزی از سال ۱۳۸۴ش دهم اردیبهشت به‌عنوان [[روز ملی خلیج فارس]] در تقویم رسمی ایران ثبت شده است.<ref>[https://snn.ir/fa/news/1256291/چرا-۱۰-اردیبهشت-روز-ملی-خلیج-فارس-است «استاد دانشگاه: روز ملی خلیج فارس، نمادی از مقاومت و پایداری ایرانیان است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
در سدهٔ شانزدهم میلادی، [[پرتغال]] با تسلط بر [[جزیره هرمز|جزیرهٔ هرمز]] بر خلیج فارس تسلط یافت. در سال ۱۶۲۲م، نیروهای ایرانی به رهبری امام‌قلی‌خان این جزیره را آزاد کردند و حاکمیت ایران را بازگرداندند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6816009/روز-ملی-خلیج-فارس-تلاقی-تاریخ-هویت-و-حاکمیت «روز ملی خلیج فارس؛ تلاقی تاریخ، هویت و حاکمیت»،  خبرگزاری مهر.]</ref> به پاس این پیروزی، از سال ۱۳۸۴ش [[۱۰ اردیبهشت|دهم اردیبهشت]] به‌عنوان [[روز ملی خلیج فارس]] در تقویم رسمی ایران ثبت شده است.<ref>[https://snn.ir/fa/news/1256291/چرا-۱۰-اردیبهشت-روز-ملی-خلیج-فارس-است «استاد دانشگاه: روز ملی خلیج فارس، نمادی از مقاومت و پایداری ایرانیان است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}


== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* «آغاز به کار حساب «مدیریت آبراهه خلیج فارس»»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* اشرفی، مرتضی، «جنگ خلیج فارس War Gulf Persian»، وب‌سایت اندیشکده مطالعات راهبردی کریمه، تاریخ بازدید: ۲ خرداد ۱۴۰۵ش.
* «استاد دانشگاه: روز ملی خلیج فارس، نمادی از مقاومت و پایداری ایرانیان است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «استاد دانشگاه: روز ملی خلیج فارس، نمادی از مقاومت و پایداری ایرانیان است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «آغاز به کار حساب «مدیریت آبراهه خلیج فارس»»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* «اقتصاد خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «اهمیت استراتژیک منطقة خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
* باقری، علی‌اکبر، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، معرفت، شماره ۱۱۵، تیر ۱۳۸۶ش.
* باقری، علی‌اکبر، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، معرفت، شماره ۱۱۵، تیر ۱۳۸۶ش.
* «بحران تنگه هرمز؛ اقتصاد جهانی در کما»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* «بحران تنگه هرمز؛ اقتصاد جهانی در کما»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* بهزادی منش، مینا، «با جزایر ایرانی خلیج فارس آشنا شوید»، وب‌سایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
* بهمن، شعیب، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، همشهری‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۸۹ش.
* بهمن، شعیب، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۸۹ش.
* «بی‌بی‌سی: مؤسسه نشنال جئوگرافیک نام خلیج فارس را بر اطلس خود ثبت کرد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۳۸۳ش.
* پارساپور، روزبه، «پیدایش دریای پارس (خلیج فارس)»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* پارساپور، روزبه، «جغرافیای دریای پارس (خلیج فارس)»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
* تارخ، حمید، «جنگ دوم خلیج فارس، عملیات اشغال عراق توسط آمریکا در سال ۲۰۰۳ میلادی»، وب‌سایت جنگاوران، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آگوست ۲۰۲۰م.
* «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* ثواقب، جهانبخش، «اهمیت خلیج فارس و تلاش برای جعل نام جدید»، تاریخ روابط خارجی، شمارهٔ ۵۱، تابستان ۱۳۹۱ش.
* تارخ، حمید، «جنگ دوم خلیج فارس (عملیات اشغال عراق توسط آمریکا در سال ۲۰۰۳ میلادی)»، وب‌سایت جنگاوران، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آگوست ۲۰۲۰م.
* «چرا امروز ۱۰ اردیبهشت را روز ملی خلیج‌فارس نامگذاری کردند؟»، اعتمادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «چرا امروز ۱۰ اردیبهشت را روز ملی خلیج‌فارس نامگذاری کردند؟»، وب‌سایت اعتمادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «خلیج پارس نامی به وسعت تاریخ، نگاهی به خلیج فارس در زبان‌های مختلف»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۰ش.
* خداپرستی، فرج‌الله، فرهنگ جامع واژگان مترادف و متضاد زبان فارسی، تهران، دانشنامة فارس، ۱۳۷۶ش.
* «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، وب‌سایت جهان‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۱ش.
* «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۱ش.
* «خلیج فارس»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «خلیج فارس»، ویکی تابناک، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «داریوش بزرگ نخستین نگهبان دریایی پارس»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ درج مطلب: ۹ خرداد ۱۳۸۸ش.
* «دستور سازمان ملل دربارة نام خلیج فارس»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
* «دستور سازمان ملل دربارة نام خلیج فارس»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
* رضایی، مسعود، «خلیج‌فارس و ژئوپلتیک نفت و گاز»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
* روشندلی، محمدرضا، «بررسی ۳ هزار سال دریانوردی ایرانیان»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۳۹۷ش.
* «روز ملی خلیج فارس؛ تلاقی تاریخ، هویت و حاکمیت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* «روز ملی خلیج فارس؛ تلاقی تاریخ، هویت و حاکمیت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* طایر، محمد، «تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران، با تحلیل فرایند سلسه‌مراتبی»، علوم و فنون نظامی، شمارهٔ ۲۷، بهار ۱۳۹۳ش.
* «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ فروردین ۱۴۰۵ش.
* «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ فروردین ۱۴۰۵ش.
* کشاورز، محمد، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، مطالعات خلیج فارس، سال اول، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۳۹۳ش.
* کشاورز، محمد، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، مطالعات خلیج فارس، سال اول، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۳۹۳ش.
* «کشورهای حاشیه خلیج فارس از زاویه مسکو؛ وحدت جغرافیایی و چندپارگی سیاسی»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* «کشورهای حاشیه خلیج فارس از زاویه مسکو؛ وحدت جغرافیایی و چندپارگی سیاسی»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* کیانی هفت لنگ، کیانوش، «پیشینه خلیج فارس و تفاوت آن با دریای فارس ۱۳۸۵»، یاد تابستان، شماره ۸۰، ۱۳۸۵ش.
* کیانی هفت لنگ، کیانوش، «پیشینه خلیج فارس و تفاوت آن با دریای فارس ۱۳۸۵»، یاد تابستان، شماره ۸۰، ۱۳۸۵ش.
* عجم، محمد، «اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
* گرامی، بهرام، «خلیج فارس؛ چه کسی برای نخستین بار نام ساختگی خلیج عربی را بر سر زبان‌ها انداخت؟»، بخارا، شمارهٔ ۲۱، آذر و دی ۱۳۹۶ش.
* عظیم‌نیا، وحید، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، وب‌سایت جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
** عظیم‌نیا، وحید، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
* محمودیان، حبیب‌الله، «نگاهی اجمالی به پیشینهٔ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* مجتهدزاده، پیروز، «خلیج فارس»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* معین، محمد، فرهنگ معین، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
* محمودیان، حبیب‌الله، «نگاهی اجمالی به پیشینهٔ تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۳۹۳ش.
* «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۳۹۳ش.
* «موقعیت نظام خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «نگاهی به جزایر ایرانی خلیج فارس»، وب‌سایت شرکت پایانه‌های نفتی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۳ش.
* «نگاهی به جزایر ایرانی خلیج فارس»، وب‌سایت شرکت پایانه‌های نفتی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۳ش.
* «نگاهی به نام‌های تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت تاریخ ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۰ش.
* «نگاهی کامل به موقعیت تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت تین‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مهر ۱۴۰۳ش.
* «۳ رویکرد کشورهای عربی خلیج فارس در قبال جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۱۱

خلیج فارس
تصویر ماهواره‌ای خلیج فارس
تصویر ماهواره‌ای خلیج فارس


خلیج فارس؛ آبراه پراهمیت جهان در جنوب ایران.

خلیج فارس، پهنه‌ای آبی در خاورمیانه و میان ایران و شبه‌جزیره عربستان است که با مساحتی حدود ۲۳۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع، سومین خلیج بزرگ جهان به‌شمار می‌رود. این آبراهِ راهبردی از شرق از طریق تنگه هرمز به دریای عمان و اقیانوس هند، و از غرب به دهانهٔ اروندرود می‌پیوندد. نام این خلیج در تمامی اسناد، نقشه‌های معتبر تاریخی و دستورالعمل‌های سازمان ملل متحد، همواره خلیج فارس (یا معادل‌های آن) بوده است. خلیج فارس به‌دلیل دربرداشتن بخش عمده‌ای از ذخایر شناخته‌شدهٔ نفت و گاز جهان، از اهمیت ژئوپلیتیکی، اقتصادی و نظامی برخوردار است. از نظر جغرافیایی، سواحل شمالی آن در مالکیت ایران است و تنها بخش کوچکی از گوشهٔ شمال غربی به کویت و عراق تعلق دارد.

معرفی خلیج فارس

خلیج فارس پهنه‌ای آبی است که در امتداد دریای عمان و میان ایران و شبه‌جزیره عربستان قرار دارد. مساحت آن حدود ۲۳۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع بوده و از سوی شرق از طریق تنگهٔ هرمز به دریای عمان و اقیانوس هند متصل می‌شود. در غرب، مرز آن به رودخانهٔ اروندرود می‌رسد که از پیوند رودهای دجله، فرات و کارون تشکیل می‌شود. خلیج فارس از نظر وسعت، سومین خلیج بزرگ جهان به‌شمار می‌رود.[۱]

حداکثر عمق خلیج فارس ۱۸۲ متر در منطقهٔ رأس‌المسندم و حداقل عمق آن حدود ۳۰ متر در دهانهٔ اروندرود است.[۲] طول این خلیج از تنگهٔ هرمز تا آخرین نقطهٔ پیشروی آن در جهت غرب، تقریباً ۸۰۵ کیلومتر و پهنای آن در عریض‌ترین بخش حدود ۲۹۰ کیلومتر است.[۳] همچنین خلیج فارس در موقعیت جغرافیایی ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقهٔ عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقهٔ طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ واقع شده است.[۴]

تمام ضلع شمالی خلیج فارس در قلمرو ساحلی ایران است و تنها بخش کوچکی از گوشهٔ شمال‌غربی آن به کشورهای کویت و عراق تعلق دارد. کف این خلیج، پوشیده از برآمدگی‌های سنگی و صخره‌های مرجانی است که آن را به یکی از مناطق اصلی صید مروارید تبدیل کرده است. تنوع زیستی خلیج فارس قابل توجه است و بیش از ۱۵۰ گونهٔ مختلف ماهی در آن زندگی می‌کنند.[۵]

جزایر

جزایر مسکونی که تحت مالکیت ایران هستند، عبارتند از: کیش، قشم، تنب بزرگ، ابوموسی، لاوان، هندرابی، سیری، لارک، هرمز، هنگام، خارک، شیف، مینو و خورموسی. جزایر غیرمسکونی تحت مالکیت ایران نیز شامل شتور، فرور بزرگ، فرور کوچک، هندورابی، تنب کوچک، ناز، خارکو، شیف، عباسک، میرمهنا، فارسی، نخیلو، تهمادو، ام‌الکرم، شیخ الکرامه، مُطاف، خرو، مرغی، چراغی، ام‌سیله، سه‌دندون، مولیات، بونه، دارا و قبر ناخدا است.[۶]

کشورهای حاشیه

اصطلاح «کشورهای حاشیه خلیج فارس» از منظر جغرافیایی شامل تمامی کشورهای دارای مرز ساحلی با این پهنهٔ آبی است که در این میان، ایران، طولانی‌ترین خط ساحلی را دارد.[۷] با وجود آن‌که عراق نیز در این آبراه دارای ساحل است، اما در کاربرد رایج، این اصطلاح عمدتاً تنها به شش کشور عربی شامل عربستان سعودی، عمان، امارات متحده عربی، کویت، قطر و بحرین اطلاق می‌شود.[۸]

پیدایش و پیشینه تاریخی

زمین‌شناسان بر این باورند که پیدایش خلیج فارس به حدود ۳۰ میلیون سال پیش بازمی‌گردد. شکل‌گیری آن در اثر فشارهای ناشی از فعالیت‌های آتشفشانی فلات ایران و مقاومت فلات عربستان در برابر این فشارها رخ داده است.[۹]

نقش تاریخی و تمدنی

مهارت در دریانوردی و تسلط بر این راه آبی، به پیدایش و رشد تمدن‌ها، رونق بازرگانی دریایی و شکل‌گیری دولت‌هایی مانند ایلام، اکد، سومر، کلده، بابل و آشور انجامیده است. حاکمان کرانه‌های شمالی و جنوبی همواره در پی تسلط بر این شبکهٔ تجاری حیاتی بوده‌اند.[۱۰]

دوران باستان

  • هخامنشیان: با درک اهمیت راه‌های دریایی به هند، برای کنترل خلیج فارس کوشیدند.
  • اسکندر مقدونی: ناچار به بررسی و شناسایی این آبراه شد.
  • اشکانیان: به‌دلیل تمرکز بر تجارت زمینی با چین، از توجه به مسیرهای دریایی خلیج فارس کاستند.
  • ساسانیان: با اجرای برنامه‌های شهرسازی در دو سوی خلیج، حضور خود را نهادینه کردند. فتح یمن، سلطهٔ بی‌رقابت ایران ساسانی را بر تجارت خلیج فارس و حتی دریای سرخ تکمیل و برتری تجاری این آبراه را احیا کرد.[۱۱]

دوران اسلامی

در صدر اسلام، تمامی خلیج فارس به قلمرو جهان اسلام پیوست. سپس:

  • دیلمیان: نخستین سلسله ایرانی که بر کل خلیج مسلط شدند.
  • سلجوقیان و اتابکان فارس: پس از دیلمیان بر منطقه چیره شدند.
  • دوران صفوی: در قرن دهم هجری، پرتغالی‌ها جزایر را تصرف کردند، اما شاه عباس، بحرین را آزاد و جزایری مانند هرمز را بازپس گرفت.
  • افشاریه و زندیه: نادرشاه افشار با بیرون‌راندن افغانستانی‌ها و کریم‌خان زند با شکست رقیبان، بر تمام کرانه‌ها و جزایر خلیج فارس تسلط یافتند.[۱۲]

قدمت نام خلیج فارس

نام خلیج فارس روی نقشه‌ای که توسط دریانوردان فرانسوی ترسیم شده
نام خلیج فارس روی نقشه‌ای که توسط دریانوردان راسوی در سال۱۵۲۰م (۸۹۹ش ترسیم شده است.

آثار برجای مانده از یونانیان، قدیمی‌ترین منابعی هستند که به دریای پرس، سرزمین پارسه، پرسای و پرس‌پولیس (شهر یا مملکت پارسیان)، اشاره کرده‌اند.[۱۳] در سنگ‌نوشتهٔ داریوش هخامنشی متعلق به سال ۵۰۵ تا ۵۱۸ پیش از میلاد، نام دریای پارس ذکر شده است.[۱۴] با استناد به اسناد و نقشه‌های تاریخی از سده‌های هفتم و هشتم پیش از میلاد تا دورهٔ اوج جغرافیا در جهان، همهٔ دانشمندان، پژوهشگران و نقشه‌کش‌های نامدار، در اشاره به خلیج واقع در جنوب ایران، از نام‌هایی چون دریای پارس، خلیج فارس، سینوس پرسیکوس، بحرالفارس، ماره پرسیکوس و پرشین گلف، استفاده کرده‌اند که همگی بر مفهوم خلیج فارس یا دریای فارس، دلالت دارند.[۱۵]

تأیید بین‌المللی

در کلیهٔ موافقت‌نامه‌هایی که پرتغال، اسپانیا، بریتانیا، هلند، فرانسه و آلمان با دولت ایران طی سال‌های ۱۵۰۷م تا ۱۵۶۰م داشتند، از عبارت «خلیج الفارسی» و در متن انگلیسی از اصطلاح «Persian Gulf» استفاده شده است.[۱۶] سازمان ملل متحد نیز با انتشار اسناد رسمی خود در سال‌های ۱۹۷۱م، ۱۹۸۴م و ۱۹۹۰م، در سه نوبت، نام خلیج فارس را به‌عنوان نام رسمی و تاریخی این آبراه بین‌المللی به‌رسمیت شناخته و تأیید کرده است.[۱۷] طی دستورالعمل این سازمان در سال ۱۹۹۴م، استفاده از نام صحیح خلیج فارس برای تمام کشورها الزامی شده است.[۱۸]

تحریف نام خلیج فارس

تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»
تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»

نخستین پیشنهاد تغییر نام خلیج فارس به خلیج عربی از سوی یک مستشار انگلیسی مقیم بحرین و مشاور شخصی حاکم آن زمان بحرین مطرح شد. وی این پیشنهاد را در دههٔ ۱۹۳۰م به مقامات بلندپایهٔ خود در لندن ارائه کرد. سپس در سال ۱۹۵۷م، کتابی با عنوان: «Golden Bulbs at Arabic Gulf»، به معنی حباب طلایی: مستندی دربارهٔ خلیج عربی، در لندن منتشر شد. این کتاب، باعث رواج نام خلیج عربی شد و زمینه تقابل سیاسی کشورهای عربی با ایران را فراهم کرد.[۱۹] همچنین برخی کشورهای عرب‌زبان مانند امارات متحده عربی، کویت و عربستان سعودی با تأکید بر اختلافات موجود بر سر جزایر سه‌گانه خلیج فارس، از نام خلیج عربی استفاده می‌کنند.[۲۰]

پس از تحریف نام خلیج فارس در اطلس مشهور جهانی نشنال جئوگرافیک در سال ۱۳۸۳ش، خشم و اعتراض عمومی در داخل و خارج ایران، به این تحریف صورت گرفت که منجر به جبران و عذرخواهی مدیر مؤسسه از ملت ایران شد.[۲۱]

اهمیت خلیج فارس

توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه
توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه پس از ورود به آب‌های سرزمینی ایران

خلیج‌فارس، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین کانون ارتباطی میان اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب‌شرقی است و بخشی از شبکه‌ای گسترده‌تر را تشکیل می‌دهد که اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند را به‌هم پیوند می‌دهد.[۲۲]

  1. اهمیت اقتصادی: خلیج فارس، به‌عنوان اصلی‌ترین مخزن نفتی جهان، نقشی سرنوشت‌ساز در اقتصاد جهانی ایفا می‌کند.[۲۳] این منطقه با ۷۳۰ میلیارد بشکه نفت و ۷۰ تریلیون مترمکعب گاز طبیعی، مخزن نفت و گاز جهان نام‌گذاری شده است.[۲۴] خلیج فارس نزدیک به ۶۳درصد کل ذخایر نفتی شناخته‌شدهٔ جهان را در خود جای داده است. همچنین قریب به ۳۰درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان در این منطقه قرار دارد و شریان حیاتی اقتصاد غرب یعنی بیش از ۲۵درصد نفت جهان، روزانه از این آبراه عبور می‌کند. به همین دلیل، این منطقه برای نظام سرمایه‌داری و به‌ویژه برای ایالات متحدهٔ آمریکا از اهمیت حیاتی برخوردار است.[۲۵] خلیج فارس از لحاظ ذخایر نفت در مقایسه با دیگر مناطق جهان، از مزایای متعددی برخوردار است؛ ازجمله: استخراج آسان، هزینه‌های تولید پایین، ظرفیت مازاد تولید، کیفیت بالای نفت خام، سهولت در حمل‌ونقل، بازدهی بالای چاه‌ها و پتانسیل قابل توجه برای اکتشاف میادین نفتی جدید.[۲۶]
  2. اهمیت نظامی-راهبردی: وجود پایگاه‌های نظامی متعدد دریایی، هوایی و زمینی در منطقهٔ خلیج فارس که اغلب متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و همچنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی در آن، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را نمایان می‌سازد.[۲۷] از دلایل راهبردیِ مهم خلیج فارس، وجود تنگهٔ هرمز است که گذرگاه انرژی جهان محسوب می‌شود.[۲۸] خلیج فارس به‌عنوان مهم‌ترین کانون راهبردی در خاورمیانه، سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا را به یکدیگر پیوند می‌دهد.[۲۹]
  3. اهمیت تاریخی و فرهنگی: خلیج فارس از دیرباز به‌عنوان خاستگاه تمدن‌های بزرگی چون تمدن پارسی و شریعت اسلامی دارای اهمیت تاریخی است. از نظر فرهنگی نیز این منطقه با میزبانی از ملیت‌های گوناگون و تعامل میان آن‌ها، نقشی برجسته در تبادل فرهنگ‌ها و اندیشه‌ها ایفا کرده است.[۳۰] افزون بر این، خلیج فارس کانون ظهور و گسترش دین اسلام به‌شمار می‌رود و اندیشهٔ اسلامی از این منطقه به غرب، شرق و حتی قاره آمریکا راه یافته است. این خلیج در قلب جهان اسلام قرار دارد و فاصله آن تا کرانه‌های شرقی و غربی جهان اسلام تقریباً یکسان است.[۳۱]

بحران‌ها و جنگ‌های مؤثر بر امنیت خلیج فارس

  1. جنگ ایران و عراق و تأسیس شورای همکاری خلیج فارس: شورای همکاری خلیج فارس پس از شروع جنگ ایران و عراق با حضور شش کشور عربی حوزهٔ خلیج فارس شامل امارات متحده عربی، بحرین، عربستان سعودی، عمان، قطر و کویت در سال ۱۹۸۱م بدون حضور ایران و عراق تشکیل شد. کشورهای عضو، ضمن حمایت از عراق، سعی داشتند جنگ را کنترل کرده و از گسترش آن به کشورهای عضو جلوگیری کنند. با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران در سال ۱۳۶۷ش، دورهٔ جدیدی در روابط منطقه‌ای آغاز شد.[۳۲]
  2. جنگ خلیج فارس: جنگ خلیج فارس که از نظر حجم تجهیزات و گستردگی ائتلاف، بزرگ‌ترین نبرد پس از جنگ جهانی دوم در قرن بیستم محسوب می‌شود، در پی حملهٔ عراق به کویت در مرداد ۱۳۶۹ش آغاز شد.[۳۳] نام‌گذاری این جنگ به خلیج فارس از آن رو است که جنگ بین عراق و کویت در محدوده آبی سرزمینی طرفین در خلیج فارس، رخ داد.[۳۴] صدام حسین با انگیزه‌هایی مانند تصاحب ذخایر نفتی کویت، حل بحران اقتصادی و بدهی‌های کلان به کویت، حمله و آن را در مدت کوتاهی اشغال کرد. با صدور قطعنامهٔ ۶۷۸ در نوامبر ۱۹۹۰م توسط سازمان ملل متحد، ائتلافی میان کشورها به سرکردگی ایالات متحده با حدود ۶۰۰٬۰۰۰ نفر نیرو و هزاران هواپیما، تانک و ناوگان دریایی صورت گرفت و پس از ۴۲ روز برتری هوایی، تنها با ۱۰۰ ساعت عملیات زمینی به پیروزی انجامید. ارتش عراق به‌سرعت متلاشی و کویت در فوریهٔ ۱۹۹۱م آزاد شد.[۳۵] اهمیت این جنگ از آن رو است که برخی تحلیلگران سیاسی، وقوع آن را نقطهٔ عطفی در تداوم حضور نظامی ایالات متحده در خلیج فارس برای دهه‌های آینده دانسته‌اند.[۳۶]
  3. جنگ عراق و آمریکا: پس از حملات ۱۱ سپتامبر، ائتلافی به رهبری آمریکا و بریتانیا با طرح اتهاماتی مبنی بر حمایت عراق از تروریسم و در اختیار داشتن سلاح‌های کشتار جمعی، در مارس ۲۰۰۳م آمریکا به این کشور حمله کرد که به سقوط حکومت صدام حسین انجامید.[۳۷]
  4. اختلافات ارضی ایران و امارات متحده عربی: پس از پایان جنگ عراق با ایران، روابط ایران و شورای همکاری خلیج فارس تحت تأثیر ادعاهای ارضی امارات متحده عربی علیه جزایر سه‌گانه خلیج فارس قرار گرفت. اوج این ادعاها در نخستین اجلاس سران شورا پس از طرح این مسئله در سال ۱۳۷۱ش، مشاهده شد. جمهوری اسلامی ایران همواره بر اصولی چون حسن همجواری، گسترش روابط دوستانه با همسایگان و حل مسالمت‌آمیز اختلافات تأکید داشته و با خویشتن‌داری، تنش‌زدایی و اعتمادسازی کوشید تا حسن نیت خود را نشان دهد.[۳۸]
  5. حضور نظامی ایالات متحده در منطقه خلیج فارس: آمریکا در هر شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس، دارای پایگاه‌های نظامی یا حق استفاده از تأسیسات دفاعی است. این پایگاه‌ها در درگیری‌های نظامی منطقه‌ای نقش پشتیبانی لجستیک و راداری ایفا کرده‌اند.[۳۹] در عملیات وعده صادق ۱ و ۲ و نیز جنگ دوازده روزه نقش فعال پایگاه‌های آمریکا در منطقه آشکار شد. این پایگاه‌ها در مقابله، با موشک‌ها، پشتیبانی راداری و سوخت‌رسانی مشارکت داشتند. ایران تا آن زمان از حمله به این پایگاه‌ها خودداری کرده بود و تنها یک پایگاه آمریکایی در قطر را در پاسخ به حملهٔ آمریکا به تأسیسات هسته‌ای فردو، هدف قرار داده بود.[۴۰] پس از این‌که آمریکا به‌همراه اسرائیل، جنگی نظامی را علیه ایران آغاز کرد، ایران نیز در پاسخ‌دهی محدودیتی قائل نشد و در جنگ رمضان[۴۱] پایگاه‌ها و منافع آمریکا در منطقه را مستقیماً مورد هدف قرار داد[۴۲] و مدیریت تنگهٔ هرمز را به دست گرفت. این اقدام بر بازار انرژی جهان[۴۳] ازجمله ایالات متحده آمریکا، اروپا، چین، هند و کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس تأثیر گسترده داشت.[۴۴] مدیریت جدید این آبراه توسط ایران، ابزاری برای تنظیم‌گری اقتصادی محسوب می‌شود؛ زیرا این امر به ایران امکان می‌دهد بر جریان انرژی، نظارت مستقیم داشته باشد.[۴۵] در پی این کنترل، حساب رسمی سازمان مدیریت آبراهه خلیج‌فارس (PGSA) برای اطلاع‌رسانی فعالیت‌های این سازمان، راه‌اندازی شد که به ارائهٔ آخرین اخبار و اطلاعات دربارهٔ تنگه هرمز و تحولات منطقه‌ای می‌پردازد.[۴۶]

روز ملی خلیج فارس

در سدهٔ شانزدهم میلادی، پرتغال با تسلط بر جزیرهٔ هرمز بر خلیج فارس تسلط یافت. در سال ۱۶۲۲م، نیروهای ایرانی به رهبری امام‌قلی‌خان این جزیره را آزاد کردند و حاکمیت ایران را بازگرداندند.[۴۷] به پاس این پیروزی، از سال ۱۳۸۴ش دهم اردیبهشت به‌عنوان روز ملی خلیج فارس در تقویم رسمی ایران ثبت شده است.[۴۸]

پانویس

  1. ↑ محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  2. ↑ «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، وب‌سایت جهان‌نیوز.
  3. ↑ «نگاهی کامل به موقعیت تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت تین‌نیوز.
  4. ↑ مجتهدزاده، «خلیج فارس»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام.
  5. ↑ «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، وب‌سایت جهان‌نیوز.
  6. ↑ «نگاهی به جزایر ایرانی خلیج فارس»، وب‌سایت شرکت پایانه‌های نفتی ایران.
  7. ↑ «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، وب‌سایت جهان‌نیوز.
  8. ↑ «کشورهای حاشیه خلیج فارس از زاویه مسکو؛ وحدت جغرافیایی و چندپارگی سیاسی»، خبرگزاری دفاع مقدس.
  9. ↑ طایر، «تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران، با تحلیل فرایند سلسه‌مراتبی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۳۳.
  10. ↑ کشاورز، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، 1393ش، ص69.
  11. ↑ کشاورز، «بررسی سیر تحولات تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، ۱۳۹۳ش، ص۷۹-۸۰.
  12. ↑ محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  13. ↑ محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  14. ↑ کشاورز، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، 1393ش، ص70.
  15. ↑ کیانی هفت‌لنگ، «پیشینه خلیج فارس و تفاوت آن با دریای فارس»، 1385ش، ص33.
  16. ↑ بهمن، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، همشهری‌آنلاین.
  17. ↑ حیدری، «خلیج فارس مستندترین عنوان در تاریخ و اسناد جهان»، جوان آنلاین.
  18. ↑ «دستور سازمان ملل دربارة نام خلیج فارس»، وب‌سایت تابناک.
  19. ↑ گرامی، «خلیج فارس؛ چه کسی برای نخستین بار نام ساختگی خلیج عربی را بر سر زبان‌ها انداخت؟»، ۱۳۹۶ش، ص۲۹۵-۲۹۶.
  20. ↑ «چرا امروز 10 اردیبهشت را روز ملی خلیج‌فارس نامگذاری کردند؟»، وب‌سایت اعتمادآنلاین.
  21. ↑ «بی‌بی‌سی: مؤسسه "نشنال جئوگرافیک" نام خلیج فارس را بر اطلس خود ثبت کرد»، خبرگزاری ایرنا.
  22. ↑ محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  23. ↑ طایر، «تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران، با تحلیل فرایند سلسه‌مراتبی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۳۵.
  24. ↑ «خلیج پارس نامی به وسعت تاریخ، نگاهی به خلیج فارس در زبان‌های مختلف»، خبرگزاری مهر.
  25. ↑ باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.
  26. ↑ «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، وب‌سایت جهان‌نیوز.
  27. ↑ «خلیج پارس نامی به وسعت تاریخ، نگاهی به خلیج فارس در زبان‌های مختلف»، خبرگزاری مهر.
  28. ↑ باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص118.
  29. ↑ ثواقب، «اهمیت خلیج فارس و تلاش برای جعل نام جدید»، 1391ش، ص7.
  30. ↑ ثواقب، «اهمیت خلیج فارس و تلاش برای جعل نام جدید»، 1391ش، ص1 و 5.
  31. ↑ طایر، «تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران، با تحلیل فرایند سلسه‌مراتبی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۳۶.
  32. ↑ باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.
  33. ↑ «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس.
  34. ↑ اشرفی، «جنگ خلیج فارس War Gulf Persian»، وب‌سایت اندیشکده مطالعات راهبردی کریمه.
  35. ↑ «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس.
  36. ↑ اشرفی، «جنگ خلیج فارس War Gulf Persian»، وب‌سایت اندیشکده مطالعات راهبردی کریمه.
  37. ↑ تارخ، «جنگ دوم خلیج فارس، عملیات اشغال عراق توسط آمریکا در سال 2003 میلادی»، وب‌سایت جنگاوران.
  38. ↑ باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص120.
  39. ↑ «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران.
  40. ↑ «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا.
  41. ↑ «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران.
  42. ↑ «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا.
  43. ↑ عظیم‌نیا، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، جوان‌آنلاین.
  44. ↑ «بحران تنگه هرمز؛ اقتصاد جهانی در کما»، خبرگزاری ایرنا.
  45. ↑ عظیم‌نیا، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، جوان‌آنلاین.
  46. ↑ «آغاز به کار حساب «مدیریت آبراهه خلیج فارس»»، خبرگزاری ایسنا.
  47. ↑ «روز ملی خلیج فارس؛ تلاقی تاریخ، هویت و حاکمیت»، خبرگزاری مهر.
  48. ↑ «استاد دانشگاه: روز ملی خلیج فارس، نمادی از مقاومت و پایداری ایرانیان است»، خبرگزاری ایرنا.

منابع

  • «آغاز به کار حساب «مدیریت آبراهه خلیج فارس»»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
  • اشرفی، مرتضی، «جنگ خلیج فارس War Gulf Persian»، وب‌سایت اندیشکده مطالعات راهبردی کریمه، تاریخ بازدید: ۲ خرداد ۱۴۰۵ش.
  • «استاد دانشگاه: روز ملی خلیج فارس، نمادی از مقاومت و پایداری ایرانیان است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • باقری، علی‌اکبر، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، معرفت، شماره ۱۱۵، تیر ۱۳۸۶ش.
  • «بحران تنگه هرمز؛ اقتصاد جهانی در کما»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
  • بهمن، شعیب، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، همشهری‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۸۹ش.
  • «بی‌بی‌سی: مؤسسه نشنال جئوگرافیک نام خلیج فارس را بر اطلس خود ثبت کرد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۳۸۳ش.
  • «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
  • تارخ، حمید، «جنگ دوم خلیج فارس، عملیات اشغال عراق توسط آمریکا در سال ۲۰۰۳ میلادی»، وب‌سایت جنگاوران، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آگوست ۲۰۲۰م.
  • ثواقب، جهانبخش، «اهمیت خلیج فارس و تلاش برای جعل نام جدید»، تاریخ روابط خارجی، شمارهٔ ۵۱، تابستان ۱۳۹۱ش.
  • «چرا امروز ۱۰ اردیبهشت را روز ملی خلیج‌فارس نامگذاری کردند؟»، اعتمادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «خلیج پارس نامی به وسعت تاریخ، نگاهی به خلیج فارس در زبان‌های مختلف»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۰ش.
  • «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، وب‌سایت جهان‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۱ش.
  • «دستور سازمان ملل دربارة نام خلیج فارس»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
  • «روز ملی خلیج فارس؛ تلاقی تاریخ، هویت و حاکمیت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
  • طایر، محمد، «تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران، با تحلیل فرایند سلسه‌مراتبی»، علوم و فنون نظامی، شمارهٔ ۲۷، بهار ۱۳۹۳ش.
  • «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ فروردین ۱۴۰۵ش.
  • کشاورز، محمد، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، مطالعات خلیج فارس، سال اول، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۳۹۳ش.
  • «کشورهای حاشیه خلیج فارس از زاویه مسکو؛ وحدت جغرافیایی و چندپارگی سیاسی»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
  • کیانی هفت لنگ، کیانوش، «پیشینه خلیج فارس و تفاوت آن با دریای فارس ۱۳۸۵»، یاد تابستان، شماره ۸۰، ۱۳۸۵ش.
  • گرامی، بهرام، «خلیج فارس؛ چه کسی برای نخستین بار نام ساختگی خلیج عربی را بر سر زبان‌ها انداخت؟»، بخارا، شمارهٔ ۲۱، آذر و دی ۱۳۹۶ش.
    • عظیم‌نیا، وحید، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
  • مجتهدزاده، پیروز، «خلیج فارس»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
  • محمودیان، حبیب‌الله، «نگاهی اجمالی به پیشینهٔ تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۳۹۳ش.
  • «نگاهی به جزایر ایرانی خلیج فارس»، وب‌سایت شرکت پایانه‌های نفتی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۳ش.
  • «نگاهی کامل به موقعیت تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت تین‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مهر ۱۴۰۳ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=خلیج_فارس&oldid=48754»