سن ازدواج: تفاوت میان نسخه‌ها

'''[[سن ازدواج]]،''' متأثر از عوامل مختلف فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و روانشناختی است. این سن در هر جامعه‌ای با توجه به شرایط خاص آن تعیین می‌شود. در ایران، میانگین سن [[ازدواج]] در حال حاضر برای زنان ۲۶٫۵ سال و برای مردان ۳۰٫۷ سال است. [[افزایش سن ازدواج]]، پیامدهای منفی مانند کاهش [[فرزندآوری]]، افزایش روابط نامشروع، تنهایی و مشکلات روانی را به دنبال دارد. راهکارهای متعددی برای کاهش سن ازدواج وجود دارد که از جملهٔ آنها می‌توان به ترویج [[ازدواج آسان]]، تغییر نگرش‌ها و تسهیل شرایط ازدواج اشاره کرد.

سن [[ازدواج]] از منظر قانون، سنی است که در آن افراد به‌طور رسمی مجاز به تشکیل خانواده و ازدواج می‌شوند. این سن با توجه به شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در قوانین هر کشور تعیین می‌شود.<ref>[https://jf.isca.ac.ir/article_4008.html آیت‌اللهی، «سن ازدواج دختران»، وب‌سایت مجله فقه].</ref> در اسلام، سن [[بلوغ]] برای [[دختر|دختران]] ۹ سال قمری و برای پسران ۱۵ سال قمری مشخص شده است. با رسیدن به این سن و با رعایت شرایط دیگر مانند رشدیافتگی، افراد از نظر شرعی مجاز به ازدواج هستند.<ref>[https://lib.eshia.ir/11051/3/313 مطهری، «امدادهای غیبی در زندگی بشر»، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۳۱۳]؛ [https://lib.eshia.ir/50045/1/129 مطهری، امدادهای غیبی در زندگی بشر، بی‌تا، ص۱۲۹].</ref> همچنین ازدواج قبل از این سن به شرایط خاصی از قبیل رعایت مصلحت طفل، ممنوعیت [[رابطه زناشویی|روابط زناشویی]] و اعمال حق فسخ نسبت به عقد، مشروط شده است.<ref>انصاری، احکام و حقوق کودکان در اسلام، بی‌تا، ج۲، ص۷۴–۸۰. ؛ [https://jf.isca.ac.ir/article_4008.html آیت‌اللهی، «سن ازدواج دختران»، وب‌سایت مجله فقه].</ref>

از نظر اجتماعی، عوامل متعددی مانند شرایط اقتصادی، هنجارها و فرهنگ هر جامعه بر سن ازدواج تأثیرگذار هستند. در جوامع گذشته، ازدواج در سنین پایین‌تر رواج بیشتری داشته است، در حالی که با رواج زندگی ماشینی و مدرن‌ترشدن جوامع، تمایل به ازدواج در سنین بالاتر غالب شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20110101180618-پيوند%20سنت%20و%20نوسازي%20در%20افزايش%20سن%20ازدواج%20%20نمونه%20ايرانيان%20تركمن.pdf کنعانی، «پیوند سنت و نوسازی در افزایش سن ازدواج»، ۱۳۸۵ش، ص۱۰۴].</ref> از دیدگاه روان‌شناسی، ازدواج، علاوه بر بلوغ جنسی، نیازمند بلوغ فکری، اقتصادی و عاطفی است و افراد باید از نظر روانی برای پذیرش تعهدات و مسئولیت‌های [[زندگی]] مشترک آماده باشند.<ref>[https://qom.iqna.ir/fa/news/3984474/بلوغ‌های-هشت‌گانه-ازدواج-موفق-کدامند-فیلم سالاری‌فر، «بلوغ‌های هشت‌گانه ازدواج موفق کدامند؟»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)]؛ [https://www.isna.ir/news/kermanshah-38091/بلوغ-عقلی-و-عاطفی-هم-برای-ازدواج-لازم-است رئوفی، «بلوغ عقلی و عاطفی هم برای ازدواج لازم است»، خبرگزاری ایسنا].</ref>

در جوامع اولیه، ازدواج اغلب در سنین پایین و با هدف افزایش نسل و افزایش قدرت اقتصادی انجام می‌شد. به‌عنوان مثال در برخی کشورهای اروپایی مانند ایرلند، دختران در ده‌سالگی ازدواج می‌کردند. خواستگاری دختربچه‌ها از همان کودکی نزد ساکنان استرالیا رایج بود. پیش از ورود سفیدپوستان به این منطقه، [[خواستگاری]] و ازدواج از هشت تا چهارده سالگی رخ می‌داد. در آفریقا و کشورهایی چون نامیبیا و اوگاندا، دختران و پسران در آغاز [[جوانی]] ازدواج می‌کردند و تجرد در آنجا و همچنین نزد ساکنان آفریقای جنوبی رایج نبود.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1292257/ علاسوند، «سن ازدواج از دید اسلام»، وب‌سایت راسخون].</ref>

در یونان و روم باستان، زنان در اواخر [[نوجوانی]] تا بیست‌سالگی ازدواج می‌کردند، در حالی که در برخی فرهنگ‌های دیگر، ازدواج در سنین پایین‌تری انجام می‌شد.<ref>[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00324728.1965.10405456 هاپکینز، «سن دختران رومی در ازدواج»، وب‌سایت Taylor Francis Online].</ref> در اروپای قرون وسطی، [[کلیسا]] نقش مهمی در تنظیم ازدواج داشت و سن قانونی را ۱۲ سال برای زنان و ۱۴ سال برای مردان تعیین کرد. با ورود به دوران مدرن، سن ازدواج به‌دلیل تغییرات در نگرش‌ها نسبت به استقلال و خودمختاری زنان و افزایش روابط آزاد، به‌تدریج افزایش یافت. امروزه، در برخی کشورها، مانند نیجر، سن قانونی ازدواج برای دختران ۱۵ سال است، در حالی که در کشورهای دیگر، مانند ایالات متحده، ۱۸ سال است.<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3000061/ بی‌دال، «ازدواج زودرس و فقر در آیند»، وب‌سایت National Library Of Medicine].</ref>

تاریخچه سن ازدواج در [[ایران]] فراز و نشیب‌های زیادی را طی کرده است. متون تاریخی و سفرنامه‌ها نشان می‌دهد که سن ازدواج در ایران قدیم و در میان همه طبقات، اعم از شهری و روستایی پایین بوده است؛<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1292257/ علاسوند، «سن ازدواج از دید اسلام»، وب‌سایت راسخون].</ref> اما از سال ۱۳۴۵ روند افزایش سن ازدواج سرعت گرفت و با وجود این‌که ۴۷ درصد دختران ۱۵–۱۹ در سال ۱۳۴۵ش ازدواج کرده بودند این رقم در سال ۱۳۵۵ش به ۳۴ درصد تقلیل یافت. این رقم به ۳۲٫۵ درصد در سال ۱۳۶۵ش و به ۱۸ درصد در سال ۱۳۷۵ش کاهش یافت. سن ازدواج در سال ۱۳۷۵ش، برای زنان، ۲۲٫۴ سال و برای مردان، ۲۵٫۶ سال بود؛ این عدد در سال ۱۳۸۱ش در زنان به ۲۳٫۲ و در مردان به ۲۵٫۹ افزایش یافت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/2297/تحول-سن-ازدواج-زنان-در-ایران-و-عوامل-جمعیتی-مؤثر-بر-آن کاظمی‌پور، «تحول سن ازدواج زنان در ایران و عوامل جمعیتی مؤثر بر آن»، ۱۳۸۳ش].</ref>

روند تصاعدی سن ازدواج ادامه پیدا کرد و در کل کشور در سال ۱۳۹۷ش به عدد ۲۴٫۴ در زنان و ۲۹٫۲ در مردان رسید.<ref>[https://farsnews.ir/news/13971002000876/میانگین-سن-ازدواج-عروس-و-دامادهای-ایرانی-خزان-زندگی-در-فصول-سرد-سال «میانگین سن ازدواج عروس و دامادهای ایرانی/خزان زندگی در فصول سرد سال بیشتر است»، خبرگزاری فارس].</ref> این آمار در سال ۱۴۰۲ به‌طور میانگین در کل کشور در زنان ۲۶٫۵ سال و در مردان ۳۰٫۷ سال ثبت شده است. میانگین سن در اولین ازدواج، در مناطق شهری به‌طور معمول بیشتر از مناطق روستایی است، اما [[سن ازدواج دختران روستایی|سن ازدواج در روستاها]] نیز افزایش پیدا کرده است.<ref>[https://borna.news/fa/news/2004332/سن-ازدواج-در-ایران-چقدر-است-بهبود-نرخ-ازدواج-در-بهار-۱۴۰۲ «سن ازدواج در ایران چقدر است؟ / بهبود نرخ ازدواج در بهار ۱۴۰۲»، خبرگزاری برنا].</ref>

قانون مدنی مصوب سال ۱۳۱۳ش، سن ازدواج برای دختران را ۱۵ سال و برای پسران را ۱۸ سال تعیین کرد. در [[قانون حمایت خانواده]]، مصوب ۱۳۵۳ش، سن ازدواج برای دختران، به ۱۸ سال و برای پسران به ۲۰ تغییر کرد و فقط با گواهی دادگاه، سن ازدواج برای دختران می‌توانست به ۱۵ سال تقلیل پیدا کند. در اصلاحات قانون مدنی در سال ۱۳۶۱ش، قانون منع ازدواج قبل از بلوغ برداشته شد و با رعایت مصلحت توسط ولی طفل، مجاز دانسته شد. در سال ۱۳۸۱ش، بر لزوم اخذ مجوز دادگاه برای ازدواج کودکان تأکید و برای تخلف‌کننده از این قانون، مجازات قانونی در نظر گرفته شد.<ref>[https://hoqoqmedia.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B3%D9%86-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «تاریخچه سن ازدواج در ایران»، وب‌سایت حقوق مدیا].</ref> در سال ۱۳۹۶ش تغییری در قانون سن ازدواج داده شد و ازدواج دختران قبل از ۱۳ سال تمام شمسی و پسران قبل از ۱۶ سال تمام شمسی ممنوع می‌شد و طی تبصره‌ای قید شد که عقد ازدواج بین ۱۳ تا ۱۶ سال برای دختران و ۱۶ تا ۱۸ سال برای پسران منوط به [[اذن ولی در ازدواج|اذن ولی]] و رعایت مصلحت و تشخیص دادگاه خواهد بود.<ref>[https://hoqoqmedia.com/تاریخچه-سن-ازدواج-در-ایران/ «تاریخچه سن ازدواج در ایران»، وب‌سایت حقوق مدیا].</ref> در حال حاضر و پس از تغییرات دیگری که انجام شد، سن قانونی ازدواج برای دختر، ۱۳ سال تمام شمسی و برای پسر، ۱۵ سال تمام شمسی است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/957821/fa شریعتی و همکاران، «بررسی فقهی_حقوقی سن ازدواج در حقوق ایران»، ۱۳۹۹ش، ص۱۷-۱۹].</ref>

سنّ مناسب برای ازدواج زمانی است که شخص صلاحیت ازدواج را احراز کرده باشد، به این مفهوم که دختر و پسر هم به [[بلوغ]] جنسی رسیده باشند و هم از رشد و تشخیص مصالح و مفاسد برخوردار باشند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/62738/سن-مناسب-ازدواج فرزاد، «سن مناسب ازدواج چه سالی است؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> بر همین اساس سنّ مطلوب ازدواج را زمان آغاز احساس نیاز به ازدواج در نظر می‌گیرند. این دیدگاه را رهبر جمهوری اسلامی ایران نیز تبیین کرده است که جوان ۱۷ ساله، ۱۸ ساله، ۱۹ ساله، احتیاج به اطفای نیاز و غریزهٔ جنسی پیدا می‌کند و در نتیجه نیاز به همسر دارند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/05/01/2311862/زمان-مناسب-برای-ازدواج-از-نظر-رهبر-انقلاب-رسم-وساطت-در-ازدواج-کم-شده-است «زمان مناسب برای ازدواج از نظر رهبر انقلاب/ رسم وساطت در ازدواج کم شده است»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

بر اساس اعلام مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، میانگین سن ازدواج برای پسران ۲۹ و دختران ۲۸ سال است که از بالا بودن سن تأهل خبر می‌دهد.<ref>[https://jss.tabriz.iau.ir/article_525726.html خیری و حاجی‌آقا، «بررسی آسیب‌شناختی اجتماعی بالا رفتن سن ازدواج از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه»، 1396ش، ص126.]</ref> میانگین سنّ ازدواج در [[تهران]] بین ۳۰ تا ۳۵ سال برآورد شده است، اما یافته‌های پژوهشگران امور اجتماعی و فرهنگی نشان می‌دهد که میانگین سنّ ازدواج در برخی مناطق تهران چنددرصد بالاتر از میانگین سنّی یعنی بین ۳۵ تا ۴۰ سال است. موارد نادری در برخی از محله‌های بومی‌نشین منطقهٔ ۱۲ تهران، دختران بالای ۶۰ سال و پسران بالای ۷۰ سال زندگی می‌کنند که هنوز ازدواج نکرده‌اند و دوران سال‌مندی را به‌تنهایی سپری می‌کنند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84221424/ازدواج-هراسی-مهم-ترین-عامل-افزایش-سن-ازدواج نیکنام، «ازدواج هراسی؛ مهم‌ترین عامل افزایش سن ازدواج«، خبرگزاری جمهوری ¬اسلامی.]</ref>

==== افزایش سن ازداج در ایران ====

به‌معنای گذر سنّی پسر و دختر از سن مطلوب ازدواج بر اساس سال یا بر اساس برآورد متغیرهای کیفی سنّ ازدواج (کم، متوسط، زیاد) معنا شده است. به‌عنوان نمونه سنّ مطلوب زندگی زناشویی اگر برای پسران ۱۹ سال و برای دختران ۱۶ سال در نظر گرفته شده باشد،<ref>[https://www.tasvirezendegi.com/best-age-to-get-married/ «بهترین سن برای ازدواج و فرمول محاسبۀ سن ازدواج دختر و پسر»، وب‌سایت تصویر زندگی.]</ref> به‌پسران و دختران ازدواج نکردهٔ ۲۹ ساله و ۲۶ ساله گفته می‌شود که حدود ۱۰ سال از سنّ مطلوب ازدواج آنان گذشته است. هرچند طبق بررسی‌های به‌عمل آمده، عوامل تعیین‌کنندهٔ سنّ ازدواج در زمان گذشته و حال تغییر یافته و نیاز به ازدواج از یک ضرورت اجتماعی در یک دورهٔ معیّن به یک امر انتخابی در زمان خودخواسته از سوی دختر و پسر تقلیل یافته است.<ref>[https://jss.tabriz.iau.ir/article_525726.html خیری و حاجی‌آقا، «بررسی آسیب‌شناختی اجتماعی بالا رفتن سن ازدواج از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه»، 1396ش، ص126.]</ref>

از بین رفتن ارزش‌های معنوی جایگزینی ارزش‌های مادی با ارزش‌های معنوی، سبب مادی شدن ازدواج شده و به جای ازدواج برای کسب فضایل انسانی و نزدیک‌تر شدن به خدا در پی مسابقه برای جمع مال دنیا هستند.<ref>رجبی، عوامل افزایش سن ازدواج و راهبردهای کاهش آن، خرداد 1385ش، ص 41</ref> کمال‌گرا بودن جوانان واقع گرا نبودن به‌دلیل خامی و عدم اعتماد به تجربه‌های والدین، سبب دوری جوانان از واقعیت‌های زندگی شده در نتیجه نمی‌توانند دربارهٔ موضوعی چون ازدواج، واقع گرا باشند. نگاه آنان به ازدواج همراه با خیال‌پردازی و آرمان‌گرایی است. درنتیجه این طرز تفکر، یا ازدواج صورت نمی‌گیرد چون [[همسر]] آرمانی پیدا نمی‌شود یا ازدواج مبتنی بر احساسات صورت می‌گیرد که نتیجه آن شکست و سرخورده شدن از ازدواج است.<ref>رجبی، عوامل افزایش سن ازدواج و راهبردهای کاهش آن، خرداد 1385ش، ص 41</ref>

سبک زندگی خانواده‌ها در ایران تحت تأثیر تحولات مختلفی از جمله تغییر الگوی مصرف، افزایش سطح انتظارات، [[تجمل‌گرایی]] و اثرپذیری از فرهنگ غربی قرار گرفته است. این تغییرات، تمایل به ازدواج و [[فرزندآوری]] را در بین جوانان کاهش داده و آنها را به سمت زندگی مجردی و آزاد سوق داده است. عوامل متعددی مانند ترویج فرهنگ غربی از طریق رسانه‌ها، ورود ارزش‌های بیگانه به جامعه و ناسازگاری آنها با فرهنگ اسلامی - ایرانی، زمینه‌ساز این تغییرات شده‌اند. این تغییرات، نهاد [[خانواده]] را با چالش‌های جدی از جمله تغییر در نوع [[معیارهای انتخاب همسر|انتخاب همسر]]، فرزندآوری، سن ازدواج و فاصله سنی زن و مرد مواجه کرده است.<ref>[https://farsnews.ir/news/13940918000765/عوامل-فرهنگی-افزایش-سن-ازدواج فولادی، «عوامل فرهنگی افزایش سن ازدواج»، خبرگزاری فارس].</ref>

در گذشته، ازدواج به عنوان یک ضرورت و هنجار اجتماعی تلقی می‌شد، اما در حال حاضر، شاهد افزایش سن ازدواج و تغییر نگرش‌ها نسبت به این موضوع هستیم. بالابودن هزینه‌های آغاز زندگی، پیدا نکردن گزینه مناسب برای ازدواج و تغییر نگرش از ارزش‌های معنوی به ارزش‌های مادی از تغییرات نگرشی دربارهٔ ازدواج هستند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1745070 رحمانی‌پور و همکاران، «عوامل تأثیرگذار بر افزایش سن ازدواج جوانان»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی]؛ [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6126/65046/عوامل_افزایش_سن_ازدواج_و_راهبردهای_کاهش_آن «عوامل افزایش سن ازدواج و راهبردهای کاهش آن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

با افزایش سطح تحصیلات، به‌طور خاص در بین زنان، تمایل به ازدواج در سنین بالاتر افزایش می‌یابد. زنان تحصیل‌کرده به دنبال فرصت‌های شغلی و استقلال اقتصادی بیشتر هستند و ممکن است ازدواج را به بعد از اتمام تحصیلات و یافتن شغل مناسب موکول کنند.<ref>[https://pasokh.org/fa/Article/View/10094/افزايش-سن-ازدواج-و-مقابله-با-آن/?SearchText=افزایش%20سن%20ازدواج&LPhrase= رجبی، «عوامل افزایش سن ازدواج و راهبردهای کاهش آن»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات]؛ [https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1745070 رحمانی‌پور و همکاران، «عوامل تأثیرگذار بر افزایش سن ازدواج جوانان»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی].</ref> تحقیقات نشان داده است که یکی از عوامل بالا رفتن سن ازدوج تحصیلات است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84221424/ازدواج-هراسی-مهم-ترین-عامل-افزایش-سن-ازدواج نیکنام، «ازدواج‌هراسی؛ مهم‌ترین عامل افزایش سن ازدواج«، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

در گذشته، نقش زنان در جامعه عمدتاً به امور [[خانه‌داری]] و [[تربیت]] فرزندان محدود می‌شد؛ اما در حال حاضر، زنان تحت تأثیر جنبش‌های [[فمینیسم|فمینیستی]]، به‌دنبال ایفای نقش‌های فعال‌تری در جامعه هستند و استقلال و خودکفایی بیشتری مطالبه می‌کنند. این امر ممکن است تمایل به ازدواج را در آنها به تعویق بیندازد.<ref>[https://social.um.ac.ir/article_40250.html رشوند سرخکوله و وجدانی، «مطالعۀ رابطۀ فردگرایی و برابری جنسیتی با ارزش ازدواج (مورد مطالعه: دختران ازدواج‌نکردۀ 20 تا 34 سالۀ شهر تهران)»، ۱۳۹۹ش، ص۱۲۷].</ref>

بر اساس تحقیقات علمی، برخی جوانان برای ارضای غرایز طبیعی خود به ارتباط با جنس مخالف بسنده می‌کنند، روابط آزاد دختر و پسر و وجود زمینه‌های انحرافی، از عوامل افزایش سنّ ازدواج عنوان شده است.<ref>[https://jss.tabriz.iau.ir/article_525726.html خیری و حاجی‌آقا، «بررسی آسیب‌شناختی اجتماعی بالا رفتن سن ازدواج از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه»، 1396ش، ص129.]</ref>

عوامل اقتصادی، نقش چشمگیری در تأخیر سن ازدواج دارد. نداشتن شغل مناسب، مسکن و پول برای برگزاری جشن ازدواج و ضروریات زندگی از عوامل بسیار مهم در افزایش سن ازدواج است. این مشکل اقتصادی فقط خاص پسر نیست بلکه [[خانواده]]‌های دختران هم در تهیه جهیزیه با مشکل مواجه هستند و این مانعی بزرگ برای ازدواج دخترانشان هست.<ref>رجبی، عوامل افزایش سن ازدواج و راهبردهای کاهش آن، خرداد 1385ش، ص 41</ref>

از موانع مهم ازدواج، بیکاری و نداشتن شغل عنوان شده است. به باور کارشناسان، جوان که امنیت خاطر از جهت تأمین فردا و آیندهٔ خود نداشته باشد، حتی در صورت دریافت وام‌های ازدواج و مسکن، تمایلی به ازدواج و [[فرزندآوری]] نخواهد داشت. تنها با داشتن شغلی مطمئن که درآمد او را برای تأمین یک زندگی مشترک فراهم کند، نسبت به ازدواج اقدام می‌کند.<ref>[https://ir.voanews.com/a/reducing-marriage-rate-iran/6605044.html «افزایش سن ازدواج؛ معضلی پیش‌روی برنامۀ ارتقای باروری»، خبرگزاری میزان.]</ref><ref>[https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1745070 رحمانی‌پور و همکاران، «عوامل تأثیرگذار بر افزایش سن ازدواج جوانان»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی].</ref>

نداشتن مسکن یا سختی تدارک آن از جمله عوامل اقتصادی مهمی است که زمینه‌های تجردگرایی را بیش از گذشته فراهم و سرخوردگی جوانان را تمهید کرده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84221424/ازدواج-هراسی-مهم-ترین-عامل-افزایش-سن-ازدواج نیکنام، «ازدواج‌هراسی؛ مهم‌ترین عامل افزایش سن ازدواج«، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

دخترانی که شاغل می‌شوند، به واسطه استقلال مالی و [[رضایت شغلی]] که به دست می‌آورند، انگیزه کمتری برای ازدواج دارند. علاوه بر این، اشتغال می‌تواند منجر به افزایش تعداد خواستگاران و در نتیجه، عدم احساس نیاز به عجله در ازدواج شود. این موضوع، به‌ویژه در جوامع غربی، به‌طور فزاینده‌ای دیده می‌شود و پیامدهایی مانند افزایش سن ازدواج یا حتی ماندن تا آخر عمر در وضعیت مجردی داشته است. در ایران نیز، این پدیده تا حدی مشاهده می‌شود و ممکن است در آینده چالش‌هایی را در زمینه ازدواج ایجاد کند.<ref>[https://pasokh.org/fa/Article/View/10094/افزايش-سن-ازدواج-و-مقابله-با-آن/?SearchText=افزایش%20سن%20ازدواج&LPhrase= رجبی، «عوامل افزایش سن ازدواج و راهبردهای کاهش آن»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات].</ref>

افزایش هزینه‌های [[جهیزیه]]، برگزاری [[مراسم عروسی]] و سایر مخارج مرتبط با ازدواج، تمایل به تشکیل خانواده را در افراد، به خصوص جوانان، کاهش می‌دهد. ترویج ازدواج آسان، پرهیز از چشم‌وهم‌چشمی و تجملات از راهکارهایی است که موجب کاهش هزینه‌های ازدواج و افزایش تعداد ازدواج می‌شود.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1745070 رحمانی‌پور و همکاران، «عوامل تأثیرگذار بر افزایش سن ازدواج جوانان»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی].</ref>

برخی افراد به جهت اینکه شغل ثابت و مطمئنی ندارند، ازدواج خود را به تأخیر می‌اندازند. تصویب و اجرای قوانین حمایت از کار، پایین‌آوردن انتظارات و تغییر نگرش به مقوله کار و زندگی به‌عنوان راهکارهای حل این مشکل پیشنهاد شده است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1745070 رحمانی‌پور و همکاران، «عوامل تأثیرگذار بر افزایش سن ازدواج جوانان»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی]؛</ref>

بالا رفتن ناهنجاری‌ها و آسیب‌های اجتماعی مانند اعتیاد، بی‌بندوباری، دسترسی راحت به جنس مخالف و ارضای نیازهای جنسی خارج از چارچوب ازدواج،<ref>[https://www.irna.ir/news/84221424/ازدواج-هراسی-مهم-ترین-عامل-افزایش-سن-ازدواج نیکنام، «ازدواج‌هراسی؛ مهم‌ترین عامل افزایش سن ازدواج«، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> شکست‌ها، منازعات و اختلافات، [[طلاق]]، [[همسرآزاری]]، روابط سرد همسران، دخالت اطرافیان در میان برخی از خانواده‌ها به‌ویژه در میان زوج‌های جوان، وحشت و تنفر از ازدواج را موجب شده است.<ref>[https://resalat-news.com/چرا-سن-ازدواج-بالا-رفت؟/ طباطبایی، «چرا سن ازدواج بالا رفت؟»، وب‌سایت روزنامۀ رسالت.]</ref>

آزادی‌ها و محدودیت‌های رفتاری، نوع معاشرت، رسوم حاکم بر سلوک خانواده‌ها، عواطف و احساسات، انتخاب‌ها و وظیفه‌شناسی‌ها از جمله رفتارهای متفاوتی است که هرکدام می‌تواند بر چگونگی زندگی همسران اثرگذار باشد. برخورداری جوانان از چنین تعارضات و تفاوت‌های رفتاری و مشاهدهٔ آنها در افراد قابل ازدواج، موجب شده است تا از خیر تأهل بگذرند و زندگی مجردی را برگزینند.<ref>[https://jss.tabriz.iau.ir/article_525726.html خیری و حاجی‌آقا، «بررسی آسیب‌شناختی اجتماعی بالا رفتن سن ازدواج از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه»، 1396ش، ص127.]</ref>

بی‌اعتمادی دختران نسبت به پسران، ایده‌آل‌گرایی دختران در ازدواج و مسئولیت‌گریزی دختران و پسران نسبت به ازدواج از دیگر عوامل اجتماعی برای افزایش سنّ ازدواج شمرده شده است.<ref>[https://jss.tabriz.iau.ir/article_525726.html خیری و حاجی‌آقا، «بررسی آسیب‌شناختی اجتماعی بالا رفتن سن ازدواج از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه»، 1396ش، ص 128.]</ref>

براساس پیمایشی در زندگی خانوادگی ایرانیان، بیش از ۵٫۳ درصد جواب‌دهندگان مرد، سربازی را از دلایل اصلی تأخیر در ازدواج به‌شمار آورده‌اند. طی این پیمایش، سربازی پنجمین عامل تأخیر در ازدواج، معرفی شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14010721000406/الگوی-خدمت-سربازی-با-تاکید-بر-ازدواج-و-فرزندآوری «الگوی خدمت سربازی با تأکید بر ازدواج و][[فرزندآوری]]»، خبرگزاری فارس.</ref>

در چند دههٔ اخیر در برخی مناطق روستایی ایران، سن ازدواج دختران افزایش معناداری یافته است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که عامل این پدیده، مهاجرت نیروی کار از روستاها به شهرها است. در مناطق روستایی ایران، کوتاه بودن مدت تحصیل موجب ورود سریع‌تر جوانان به بازار کار می‌شود و در این راستا، مردان جویای کار از امکان بیشتری برای مهاجرت به شهرها برخوردار هستند، در حالی که دختران، معمولاً در روستا می‌مانند. بدین ترتیب، نسبت جنسی جمعیت به نفع دختران، تغییر می‌کند و فرصت ازدواج برای آن‌ها به‌شدت کاهش می‌یابد.<ref>[https://www.irna.ir/news/7409411/افزایش-سن-ازدواج-دختران-روستایی-استان-اصفه «افزایش سن ازدواج دختران روستایی استان اصفهان پیامد مهاجرت مردان به شهرها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی].</ref><ref>[https://www.sid.ir/paper/419299/fa محمودیان، «سن ازدواج در حال افزایش‏: بررسی عوامل پشتیبان»، ۱۳۸۳ش، ص۲۸].</ref>

== آسیب‌شناسی ==

=== سن ازدواج دختران روستایی ===

افزایش سن ازدواج دختران روستایی، به‌عنوان تحولی اجتماعی با پیامدهای فردی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، نشان‌دهندهٔ تغییر ارزش‌ها و سبک زندگی است. این موضوع، برای برنامه‌ریزی توسعه و سیاست‌گذاری اجتماعی ضروری است، چراکه بر الگوهای خانواده، نرخ باروری و ساختار سنی [[جمعیت]] تأثیر می‌گذارد.<ref>[https://www.farhangeilam.ir/article_141439_ef09968d137cd1a7091b82cefe43f0b8.pdf تاج‌بخش و پویافر، واکاوی علل تغییر الگوی سنی ازدواج روستاییان، 1400ش، ص149].</ref> سن ازدواج در ایران که در گذشته، به‌ویژه در روستاها، پایین‌تر بود، از اواسط قرن بیستم به دلیل تغییرات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به تدریج افزایش یافته و در دهه‌های اخیر میانگین آن برای زنان و مردان، به‌ویژه در شهرها، به‌طور قابل توجهی بیشتر شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/2297/تحول-سن-ازدواج-زنان-در-ایران-و-عوامل-جمعیتی-مؤثر-بر-آن کاظمی‌پور، «تحول سن ازدواج زنان در ایران و عوامل جمعیتی مؤثر بر آن»، ۱۳۸۳ش، ص106].</ref>

=== چالش‌های افزایش سن ازدواج ===

* تجرد بالا؛ حرکت به‌سمت افزایش سنّ ازدواج، احتمال تجرد قطعی را به‌ویژه برای دختران افزایش می‌دهد. با انتقال از گروه سنّی ۲۹–۲۵ سال به ۳۰ سال و بالاتر، شانس ازدواج دختران بر مبنای تقاضای پسران برای ازدواج، به‌شدت کاهش می‌یابد. بر اساس نتایج برخی تحقیقات، احتمال اینکه دختری در سنّین ۳۴–۳۰ سالگی ازدواج کند حدود نصف احتمال ازدواج دختری در سنین ۲۹–۲۵ ساله است و اگر این دختر در گروه سنّی ۳۵ تا ۳۹ سالگی قرار گیرد این احتمال به یک‌پنجم کاهش خواهد یافت. اگر سنّ زن به همین ترتیب به گروه‌های سنّی بالاتر انتقال یابد، شانس ازدواج او به‌میزان بیشتری کاهش خواهد یافت تا جایی‌که در ۵۰ سالگی، این شانس به صفر نزدیک می‌شود. بر اساس برآوردهای موجود، کاهشی که در عمومیت ازدواج مقطع‌به‌مقطع از سرشماری ۱۳۸۵ش تا ۱۳۹۵ش آغاز شده، تا ۴۰ سال آینده ادامه خواهد یافت و نسبت زنانی را که تا ۵۰ سالگی هرگز ازدواج نخواهند کرد تا بیش از ۲۰ درصد در ۱۴۳۵ش افزایش خواهد داد.<ref>[https://resalat-news.com/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%B3%D9%86-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%9F/ طباطبایی، «چرا سن ازدواج بالا رفت؟»، وب¬سایت روزنامۀ رسالت.‌]</ref>

* کاهش فرزندآوری؛ ازدواج در سنین بالاتر، به‌طور طبیعی سن باروری را کاهش می‌دهد. این امر می‌تواند منجر به کاهش نرخ باروری و افزایش [[سالمندی]] جمعیت شود.<ref>[https://resalat-news.com/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%B3%D9%86-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%9F/ طباطبایی، «چرا سن ازدواج بالا رفت؟»، وب‌‎سایت روزنامۀ رسالت.]</ref> کاهش فرزندآوری پیامدهای منفی متعددی برای جامعه به‌دنبال دارد که از جملهٔ آنها کمبود نیروی کار جوان، افزایش بار مالی بر روی سیستم‌های مراقبت‌های بهداشتی و رفاهی و به‌طور کلی، برهم خوردن تعادل جمعیتی است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/419299/fa محمودیان، «سن ازدواج در حال افزایش‏: بررسی عوامل پشتیبان»، ۱۳۸۳ش، ص۲۸].</ref>

* افزایش سالمندی، افزایش سالمندی و پیری جمعیت از آثار افزایش سنّ ازدواج می‌تواند باشد. امروزه بسیاری از افرادی که بهنگام ازدواج نمی‌کنند در معرض عبور از سن مناسب برای ازدواج و ورود به مرحله تجرد قطعی و تنهایی تا پایان عمر هستند. افزایش جمعیت سالخورده باعث سنگین‌تر شدن تأمین هزینه‌ها و امکانات و کمتر شدن پس‌اندازها شده و در نتیجه سرمایه‌گذاری عمومی و رشد اقتصادی را کاهش می‌دهد.<ref>[https://ijer.atu.ac.ir/article_8302.html قوی‌دل و میرغیاثی‌مرادی، «پیری جمعیت، امید به‌ زندگی و رشد اقتصادی»، 1396، ص160.]</ref>

* افزایش روابط نامشروع؛ به تعویق افتادن ازدواج ممکن است افراد را به سمت روابط نامشروع و خارج از چارچوب خانواده سوق دهد. این امر می‌تواند به بارداری‌های ناخواسته، [[سقط جنین]]، بیماری‌های مقاربتی و مشکلات خانوادگی منجر شود.<ref>[https://vista.ir/m/a/7qj62/تحلیل-روان-شناختی-افزایش-سن-ازدواج-و-نقش-آن-در-انحرافات-اخلاقی-جوانان شجاعی، «تحلیل روانشناختی افزایش سن ازدواج و نقش آن در انحرافات اخلاقی جوانان»، وب‌سایت مجله ویستا].</ref>

* افزایش تنهایی و ایجاد مشکلات روانی؛ افراد تنها در سنین بالاتر، به دلیل عدم تجربه زندگی مشترک و تشکیل خانواده، ممکن است بیشتر در معرض [[افسردگی]]، [[اضطراب فراگیر|اضطراب]] و تنهایی قرار بگیرند. این احساس تنهایی می‌تواند منجر به گوشه‌گیری، [[انزوای اجتماعی]] و حتی مشکلات روحی و روانی جدی‌تر شود.<ref>[https://www.iscanews.ir/news/687410/فصل-تنهایی-ها-افزایش-سن-ازدواج-دختران-تبدیل-به-یک-آسیب-اجتماعی حاجیان، «فصل تنهایی‌ها/ افزایش سن ازدواج دختران تبدیل به یک آسیب اجتماعی می‌شود» وب‌سایت باشگاه خبرنگاران دانشجویی ایران].</ref>

* سخت‌گیری در انتخاب؛ افراد با افزایش سن، تجربیات و دیدگاه‌های بیشتری در زندگی کسب می‌کنند. این امر ممکن است منجر به افزایش معیارها و انتظارات آنها در انتخاب همسر شده و یافتن فردی که تمام این معیارها را به‌طور کامل داشته باشد، دچار چالش کند.<ref>[https://farsnews.ir/fars/news/14000914000617/همسریابی-سخت%E2%80%8Cترین-مرحله-ازدواج-افزایش-سن-ازدواج-و-سخت-شدن-معیارهای «همسریابی، سخت‌ترین مرحله ازدواج/ افزایش سن ازدواج و سخت‌شدن معیارهای انتخاب»، خبرگزاری فارس]؛ [https://www.isna.ir/news/99073022045/وسواس-در-انتخاب-با-بالا-رفتن-سن-ازدواج میرمعینی، «وسواس در انتخاب با بالارفتن سن ازدواج»، خبرگزاری ایسنا].</ref>

* کاهش نیروی انسانی؛ از اثرات افزایش سنّ ازدواج کاهش نیروی انسانی در جامعه است. با پایین آمدن آمار ازدواج، آمار رشد جمعیت نیز پایین آمده، نیروی انسانی کشور با کاهش مواجه می‌شود. این امر که بر اثر کاهش تشکیل خانواده و فرزندآوری به وجود آمده، به یک مسألهٔ اجتماعی تبدیل شده است. جمعیت یک جامعه، جهت پیشبرد اهداف توسعه‌ای، مهم است و به‌همین دلیل بسیاری از دولت‌ها طرح‌های حمایت از ازدواج بهنگام، تشکیل [[خانواده]] و [[فرزندآوری]] را در دستور کار خود قرار می‌دهند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84221424/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%B3%D9%86-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC نیکنام، «ازدواج‌هراسی؛ مهم‌ترین عامل افزایش سن ازدواج«،‌ خبرگزاری جمهوری¬ اسلامی.]</ref>

=== راهکارهای کاهش سن ازدواج ===

یکی از راهکارهای مؤثر برای کاهش سن ازدواج، ترویج فرهنگ «[[ازدواج آسان]]» است. این امر به معنای ساده‌گرفتن تشریفات و مقدمات ازدواج، پرهیز از تجملات و تمرکز بر اصل ازدواج و تشکیل خانواده به‌جای ظواهر و چشم‌وهم‌چشمی است. فرهنگ‌سازی، تغییر نگرش‌ها و کاستن از هزینه‌های غیرضروری ازدواج از راهکارهای تحقق ازدواج آسان است.<ref>[https://rasekhoon.net/lifestyle/show/1420445/سن-ازدواج-عوامل-افزایش-و-راهکارهاى-کاهش-آن-بخش-چهارم حسین‌پور، «سن ازدواج، عوامل افزایش و راهکارهای کاهش آن (بخش چهارم)»، وب‌سایت راسخون].</ref>

یکی از راهکارهای کاهش سن ازدواج، تغییر نگرش جامعه نسبت به ازدواج است. نگرش‌هایی که ازدواج را مانع استقلال فردی می‌داند، یا ازدواج بدون تجملات را نمی‌پذیرد و ازدواج در سنین پایین را دارای ریسک [[طلاق]] برمی‌شمارد، مانع ازدواج بوده و موجب افزایش سن ازدواج می‌شود. آموزش و اطلاع‌رسانی، ترویج الگوهای موفق و استفاده از ظرفیت رسانه‌های ارتباط جمعی از راهکارهای تغییر نگرش عنوان شده است.<ref>[https://pasokh.org/fa/Article/View/10094/افزايش-سن-ازدواج-و-مقابله-با-آن/?SearchText=افزایش%20سن%20ازدواج&LPhrase= رجبی، «عوامل افزایش سن ازدواج و راهبردهای کاهش آن»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات]؛ [https://rasekhoon.net/article/show/628373/تأخیر-ازدواج-(علل-و-راه-کار)/ مانیان، «تأخیر ازدواج (علل و راه کار)»، وب‌سایت راسخون].</ref>

تسهیل شرایط ازدواج، به‌معنای فراهم‌آوردن تمهیدات و اقداماتی است که ازدواج را برای جوانان آسان‌تر می‌کند. این امر شامل اقدامات مختلفی در سطوح مختلف از جمله اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و قانونی می‌شود. ارائه وام و تسهیلات ازدواج، ایجاد اشتغال، همیاری در [[هزینه‌های عروسی|هزینه‌های ازدواج]]، تشویق به زندگی در کنار خانواده، کنترل مهاجرت روستاییان به شهرها، ترویج [[مشاوره پیش از ازدواج]] و آموزش [[مهارت‌های زندگی]] از راهکارهای تحقق این هدف، شمرده شده است.<ref>[https://rasekhoon.net/lifestyle/show/1420445/سن-ازدواج-عوامل-افزایش-و-راهکارهاى-کاهش-آن-بخش-چهارم حسین‌پور، «سن ازدواج، عوامل افزایش و راهکارهای کاهش آن (بخش چهارم)»، وب‌سایت راسخون].</ref>

== رویکردها ==

بیشتر فقها بر ازدواج در سن بلوغ جنسی تأکید می‌کنند. آیت‌الله طباطبایی یزدی،<ref>طباطبایی یزدی، العروهٔ الوثقی، ج 5، 1414ه‍. ق، ص 490</ref> امام خمینی،<ref>موسوی خمینی، تحریرالوسیله، ج 2، 1387ش، ص240</ref> آیت‌الله خویی،<ref>موسوی خوئئ، موسوعه الامام الخوئی، ج 32، 1418 ه‍. ق، ص 10</ref> آیت‌الله گلپایگانی،<ref>موسوی گلپایگانی، هدایةالعباد، ج 2، دار القرآن الکریم - قم، 1371ش، ص304</ref> آیت‌الله فاضل لنکرانی،<ref>فاضل موحد لنکرانی، رساله توضیح‌المسائل، ۱۳۸۶ش، ص 439</ref> آیت‌الله وحید<ref>وحیدخراسانی، توضیح‌المسائل، 1421ه‍. ق، ص 508</ref> بهترین سن ازدواج را بلافاصله بعد از بلوغ می‌دانند. آیت‌الله خامنه‌ای، ازدواج در سن بلوغ را جایز می‌دانند؛ اما اصرار بر ازدواج زودرس را نمی‌پسندند و اجبار دختران کم سن و سال را نادیده گرفتن حقوق زنان قلمداد می‌کنند.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=11400 مقام معظم رهبری در جمع زنان هرمزگان، تاریخ 29/ 11/ 1376]</ref> آیت‌الله مکارم شیرازی افزون بر [[بلوغ]]، رشد عقلی و جسمانی را هم برای ازدواج ضروری می‌دانند.<ref>مکارم شیرازی، احکام بانوان، ۱۳۸۰ش، ص 20</ref>

برخی صاحب‌نظران، معتقدند بیشتر جوانان پس از سن هجده و نوزده می‌توانند ازدواج کنند. هر چند این سن بسته به شرایط محیطی، اجتماعی و فرهنگی متفاوته. ممکن است برخی جوانان آمادگی زودتری برای ازدواج داشته باشند برخی دیگر حتی در بیست و پنج سالگی هم آمادگی لازم برای ازدواج را نداشته باشند.<ref>افروز، مبانی روان‌شناختی ازدواج در بستر فرهنگ و ارزش‌های اسلامی، 1381ش، ص 21</ref> بعضی دیدگاه‌ها حد وسط بین دیدگاه فقهی و جامعه‌شناسی است. اسندلالشان این است که؛ افراد برای تشکیل خانواده و پذیرش مسئولیت‌های آن نیازمند توانایی‌هایی هستند که ممکن است در سن بلوغ [[جنسی]] آن توانایی‌ها را نداشته باشند. از آن طرف ازدواج را نمی‌توان تا کسب شایستگی به تعویق انداخت چون ممکن است بعض‌ها پس از گذشت چند دهه از عمرشان باز این توانیی را به دست نیاورند. بهترین سن ازدواج تأخیری اندک از سن بلوغ و دست‌یابی نسبی به شایستگی مورد نیاز است.<ref>ابراهیم پور، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، 1400ش، ص 108</ref>

ازدواج زودهنگام، در قرن نوزدهم برای '''[[زنان]]''' و مردان ایرانی عرف بوده. در سال ۱۳۱۴ با تصویب ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی، سن ازدواج وارد حیطه قانون مدنی ایران شد. در این قانون حداقل سن ازدواج برای دختران پانزده سال و برای پسران، هجده سال مشخص شد. اما با وجود تصویب این قانون سن واقعی ازدواج، تا اواسط قرن نوزدهم پایین بود. در دهه ۱۳۵۰، با افزایش تقریبی و نسبی سن ازدواج در ایران مواجه هستیم که این افزایش در دهه ۱۳۷۰ چشمگیر شد.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_13256.html کاظمی‌پور، تحول سن ازدواج در ایران و عوامل جمعیتی مؤثر بر آن، پاییز 1383ش، ص 111]</ref> دی ۱۳۵۳ برای هماهنگی قوانین ازدواج با سیاست کنترل موالید، کمترین سن ازدواج برای دختران هجده و برای پسران بیست سال تعیین شد. اکنون سن قانونی ازدواج در ایران سیزده سال برای دختران و پانزده سال برای پسران است.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_13256.html بلادی موسوی ، بررسی تحول ازدواج در ایران، 1378ش، ص 89]</ref>

* آیت‌اللهی، زهرا، «سن ازدواج دختران»، وب‌سایت مجله فقه، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی (وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، تاریخ بازیابی: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.

* «افزایش سن ازدواج دختران روستایی استان اصفهان پیامد مهاجرت مردان به شهرها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ انتشار: ۲۹ اردیبهشت ۱۳۸۷ش.

* تاج‌بخش، غلامرضا و پویافر، محمدرضا، واکاوی علل تغییر الگوی سنی ازدواج روستاییان، در فصلنامه فرهنگ ایلام، دوره بیست‌ودوم، شماره ۷۰ و ۷۱، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.

* حاجیان، زهره، «فصل تنهایی‌ها/ افزایش سن ازدواج دختران تبدیل به یک آسیب اجتماعی می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران دانشجویی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مهر ۱۳۹۵ش.

* حسین‌پور، سیدروح‌الله، «سن ازدواج، عوامل افزایش و راهکارهای کاهش آن (بخش چهارم)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۳۹۷ش.

* «زمان مناسب برای ازدواج از نظر رهبر انقلاب/ رسم وساطت در ازدواج کم شده است»، خبرگزاری تسنّیم، تاریخ درج مطلب: ۱ مرداد ۱۳۹۹ش.

* سالاری‌فر، محمدرضا، «بلوغ‌های هشت‌گانه ازدواج موفق کدامند؟»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۴۰۰ش.

* «سن ازدواج در ایران چقدر است؟ / بهبود نرخ ازدواج در بهار ۱۴۰۲»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر ۱۴۰۲ش.

* شریعتی، الهام و همکاران، «بررسی فقهی_حقوقی سن ازدواج در حقوق ایران»، در فصلنامه مطالعات زن و خانواده، پژوهشکده زنان، دانشگاه الزهرا (س)، دوره ۸، شماره ۳، ۱۳۹۹ش.

* طباطبایی، حسن، «چرا سنّ ازدواج بالا رفت؟»، وب‌سایت روزنامهٔ رسالت، ۲۷ اسفند ۱۴۰۱ش.

* مطهری، مرتضی، «امدادهای غیبی در زندگی بشر»، در مجموعه آثار مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش.

* مطهری، مرتضی، امدادهای غیبی در زندگی بشر، بی‌تا، بی‌جا.

* «میانگین سن ازدواج عروس و دامادهای ایرانی/خزان زندگی در فصول سرد سال بیشتر است»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۳۹۷ش.

* نیکنام، معصومه، «ازدواج‌هراسی؛ مهم‌ترین عامل افزایش سنّ‌ازدواج «خبرگزاری جمهوری ¬اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۹ش.

* «همسریابی، سخت‌ترین مرحله ازدواج/ افزایش سن ازدواج و سخت‌شدن معیارهای انتخاب»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۰ش.