خونبس: تفاوت میان نسخهها
زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) |
|||
| (۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۳۰: | خط ۳۰: | ||
{{درشت|'''خونبس'''}}؛ سنت جلوگیری از ادامهٔ دعوا و کشتار و اصلاح روابط قبایل از راه ازدواج. | {{درشت|'''خونبس'''}}؛ سنت جلوگیری از ادامهٔ دعوا و کشتار و اصلاح روابط قبایل از راه ازدواج. | ||
خونبس یک | خونبس یک رسم سنتی و قومی برای پایان نزاعهای برآمده از قتل، میان برخی اقوام است. در چارچوب این رسم، برای جلوگیری از انتقامجویی و جنگهای طولانی، طایفهٔ قاتل با پرداخت [[دیه|دیهای]] شامل [[پول]]، زمین، اسلحه یا [[ازدواج اجباری|ازدواج اجباری]] دختری از طایفهٔ قاتل با مردی از طایفهٔ مقتول، سعی در جبران و برقراری [[صلح]] دارد. این رسم، ریشه در نظامهای قبیلهای و احساس همبستگی خونی دارد و با میانجیگری [[ریشسفید|ریشسفیدان]] اجرا میشود. خونبس از نظر اجتماعی به پایان درگیریها کمک میکند، اما ازدواج اجباری [[زن|زنان]] در این فرایند، پیامدهای منفی روانی و اجتماعی برای آنان دارد و از دیدگاه قانون و [[فقه اسلامی]]، با مخالفتهای بسیاری روبرو میشود. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
واژهٔ خونبس از دو کلمهٔ «خون» و «بس» ترکیب شده و | واژهٔ خونبس از دو کلمهٔ «خون» و «بس» ترکیب شده و به معنی قطع خون، کافیبودن خون و قطع جریان خونی است که راه افتاده است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/خون+بست دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خونبست.]</ref> این واژه مترادف واژگانی چون خونصلح، خونبُری و خونبها است<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خانمحمدی و احسانی، «مطالعه انسانشناختی پدیده خونبس، در منطقه صیدون خوزستان»، 1397ش، ص141.]</ref> و میان عربها به فَصل معروف است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خونبس حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
خونبس در اصطلاح، | خونبس در اصطلاح، یک رسم عرفی و اجتماعی<ref>[https://jclc.sdil.ac.ir/article_42370.html غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص159.]</ref> و یک روش غیررسمی کیفری<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1167232/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%B5%D9%84%D8%AD-%D9%85%D8% رضویفرد و همکاران، «بررسی آثار ترمیمی اجرای مراسم خون صلح؛ مطالعه موردی استان کرمانشاه»، 1395ش، ص217.]</ref> در روابط [[خویشاوندی]] و میان افراد [[خانواده]] است<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/711877/خون-صلح «خون صلح»، خبرگزاری میزان.]</ref> که موجب دریافت [[دیه]] و گذشت از [[قصاص]] میشود و شکاف اجتماعی به وجود آمده را ترمیم میکند.<ref>[https://jclc.sdil.ac.ir/article_42370.html غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص162.]</ref> در برخی سنتها، پساز درگیری منجر به قتل، زنانی از طایفهٔ قاتل را به عقد مردانی از طایفهٔ مقتول در میآورند. به این [[زن|زنها]] فَصیله میگویند. سنت قومی خونبس، سبب فامیلشدن دو خانوادهٔ متخاصم و مانع انتقامجوییها در آینده میشود.<ref>[https://www.isna.ir/news/99060201729/ناگفته-هایی-درباره-آیین-خون-بس «ناگفتههایی دربارۀ آیین خونبس»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | ||
== پیشینه == | == پیشینه == | ||
پیشاز | پیشاز [[اسلام]]، معمولاً قاتل با مجازات قصاص روبرو میشد و این حکم هم در جامعهٔ عرب و هم در [[ایران]]، غلبه داشت و گذشت از مجازات قاتل، کمتر رخ میداد؛<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خونبس حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> اما براساس روایتهای شفاهی، رسم خونصلح از اوایل [[ورود اسلام به ایران|ورود دین اسلام به ایران]]، میان برخی اقوام و طوایف رواج یافت و تاکنون ادامه دارد.<ref>[https://jclc.sdil.ac.ir/article_42370.html غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص162.]</ref> | ||
در برخی جوامع سنتی، واکنشها به قتل یکی از اعضای قبیله، بسیار پردامنه بود<ref>رید، انسان در عصر توحش، ۱۳۶۳ش، ص۳۳۹.</ref> و [[جنگ]] و نزاع میان قبیلهٔ فرد کشتهشده با قبیلهٔ قاتل، آنقدر ادامه مییافت تا قاتل، [[قصاص]] میشد یا طایفهٔ او با پرداخت [[دیه]]، رضایت طایفهٔ مقتول را به دست میآوردند.<ref>زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ۱۳۶۹ش، ص۹۱۸.</ref> در این جوامع، حق خونداری از [[پدر]] به [[فرزند]] و نیز به خویشاوندان انتقال مییافت.<ref>شهبازی، ایل ناشناخته: پژوهشی در کوهنشینان سرخی فارس، ۱۳۶۶ش، ص۱۵۹؛ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۳۹ش، ص۴۹۰.</ref> راهکار این جوامع برای کوتاهکردن دورهٔ نزاع، رسم خونبس بوده است. | در برخی جوامع سنتی، واکنشها به قتل یکی از اعضای قبیله، بسیار پردامنه بود<ref>رید، انسان در عصر توحش، ۱۳۶۳ش، ص۳۳۹.</ref> و [[جنگ]] و نزاع میان قبیلهٔ فرد کشتهشده با قبیلهٔ قاتل، آنقدر ادامه مییافت تا قاتل، [[قصاص]] میشد یا طایفهٔ او با پرداخت [[دیه]]، رضایت طایفهٔ مقتول را به دست میآوردند.<ref>زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ۱۳۶۹ش، ص۹۱۸.</ref> در این جوامع، حق خونداری از [[پدر]] به [[فرزند]] و نیز به خویشاوندان انتقال مییافت.<ref>شهبازی، ایل ناشناخته: پژوهشی در کوهنشینان سرخی فارس، ۱۳۶۶ش، ص۱۵۹؛ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۳۹ش، ص۴۹۰.</ref> راهکار این جوامع برای کوتاهکردن دورهٔ نزاع، رسم خونبس بوده است. برخی محققان به مصادیقی از سنت خونبس در [[ایران باستان]]<ref>[https://www.irna.ir/news/83908100/پرونده-ای-به-نام-قربانیان-آیین-خون-بس وائلیزاده، «پروندهای بهنام قربانیان آیین خونبس»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> و در قانوننامهٔ حمورابی و آشور اشاره کردهاند.<ref>بادامچی، آغاز قانونگذاری، تاریخ حقوق بینالنهرین باستان، ۱۳۸۲ش، ص34.</ref> برای رسم خونبس به شکل امروزی، پیشینهای تا ۸۰۰ سال در [[لرستان]]، شناسایی شده است.<ref>[https://lorestan.iqna.ir/fa/news/3859806/رسمی-که-برای-رضای-خدا-نیست-عروسانی-که-قربانی-میشوند «رسمی که برای رضای خدا نیست، عروسانی که قربانی میشوند»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.]</ref> | ||
=== گستره === | === گستره === | ||
بیشتر مناطقی که دارای نظامهای قبیلهای و عشیرهای هستند، در قلمرو آیین خونصلح قرار دارند. در این جوامع بهدلیل همبستگی خونی افراد، ایجاد مشکل و آسیبرساندن به یک خانواده، ضربهزدن به کل قوم قلمداد میشود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خونبس حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> خونصلح بهعنوان | بیشتر مناطقی که دارای نظامهای قبیلهای و عشیرهای هستند، در قلمرو آیین خونصلح قرار دارند. در این جوامع بهدلیل همبستگی خونی افراد، ایجاد مشکل و آسیبرساندن به یک خانواده، ضربهزدن به کل قوم قلمداد میشود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خونبس حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> خونصلح یا خونبس بهعنوان یک رسم و سنت اصیل میان بیشتر [[اقوام ایرانی|اقوام]] و عشایر ایران مانند [[قوم کرد|کردها]] در [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]]<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1167232/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%B5%D9%84%D8%AD-%D9%85%D8% رضویفرد و همکاران، «بررسی آثار ترمیمی اجرای مراسم خون صلح؛ مطالعه موردی استان کرمانشاه»، 1395ش، ص217.]</ref> و [[استان ایلام|ایلام]] و نیز [[ایل قشقایی|قشقاییها]]، لکها، [[قوم ترکمن|ترکمنها]]، [[قوم بلوچ|بلوچها]]،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خونبس#c0098bc4a-7795-4fd5-ab74-903b2225ea64 حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> [[قوم عرب در ایران|عربها]]، [[قوم لر|لرها]] و [[ایل بختیاری|بختیاریها]] در استانهای [[لرستان]]، [[خوزستان]]،<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/711877/خون-صلح «خون صلح»، خبرگزاری میزان.]</ref> [[کهگیلویه و بویراحمد]] و [[چهارمحال و بختیاری]] رواج دارد.<ref>[https://jclc.sdil.ac.ir/article_42370.html غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص163.]</ref> این آیین در کشورهای [[افغانستان]]،<ref>[https://swn.af/girl-abuse-female-victims-live-with-many-problems/ نایل، «بددادن دختران؛ زنان قربانی با مشکلات بسیار زندگی میکنند»، وبسایت سلام وطندار.]</ref> [[پاکستان]]، [[ترکیه]] و [[عراق]] نیز دیده میشود.<ref>[https://taaghche.com/book/238963/خون-صلح مصطفی ماهیدشتی، «کتاب خون صلح»، وبسایت طاقچه.]</ref> | ||
=== درخواست ثبت خونبس در فهرست آثار ناملموس === | === درخواست ثبت خونبس در فهرست آثار ناملموس === | ||
| خط ۴۹: | خط ۴۹: | ||
== خاستگاه == | == خاستگاه == | ||
در نظامهای قبیلهای احساس همبستگی خونی و اجتماعی بسیار قوی است و آسیب رساندن به یک عضو قبیله ضربهزدن به کل قبیله تلقی میشود و همهٔ افراد قبیله که خود را خویشاوند | در نظامهای قبیلهای احساس همبستگی خونی و اجتماعی بسیار قوی است و آسیب رساندن به یک عضو قبیله ضربهزدن به کل قبیله تلقی میشود و همهٔ افراد قبیله که خود را [[خویشاوندی|خویشاوند]] یکدیگر میدانند، مکلفاند در مجازات کسانی که خون یکی از خویشاوندان آنها را بر زمین ریخته، یا به او آسیب رسانده است، مشارکت کنند و انتقام بگیرند. برخی قبایل برای پرهیز از خونریزی بیشتر، خونبس به کار میبندند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خونبس#c0098bc4a-7795-4fd5-ab74-903b2225ea64 حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در ایلات و طوایف، نزاعهای برآمده از [[قتل عمد]]، [[قتل غیرعمد]] و نقص عضو، با رسم خونبس فیصله داده میشوند.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خانمحمدی و احسانی، «مطالعۀ انسانشناختی پدیدۀ خونبس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص149-152.]</ref> | ||
=== در اسلام === | === در اسلام === | ||
خونصلح ازجمله آیینهای عرفی در جامعه است که پیشاز اسلام نیز وجود داشت؛ اما با ظهور اسلام | خونصلح ازجمله آیینهای عرفی در جامعه است که پیشاز اسلام نیز وجود داشت؛ اما با ظهور اسلام در این آیین، تحولاتی ایجاد شد. آیین خونصلح بهدلایلی مانند اصلاح ذاتالبین، گسترش فرهنگ صلحجویی و بخشش، افزایش [[همبستگی اجتماعی]] و احترام به بزرگان خیراندیش، با مبانی و دستورات دین اسلام سازگاری دارد؛ اما برخی شرایط آن مانند پرداختهای اجباری مبالغ سنگین و [[ازدواج اجباری]] دختران، مورد نهی اسلام است.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خانمحمدی و احسانی، «مطالعه انسانشناختی پدیده خونبس، در منطقه صیدون خوزستان»، 1397ش، ص165.]</ref> | ||
== اجرای خونبس == | == اجرای خونبس == | ||
آیین خونصلح در جوامع طایفهای و قومی | آیین خونصلح در جوامع طایفهای و قومی هنگام اختلافات و نزاعهای بزرگ<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/711877/خون-صلح «خون صلح»، خبرگزاری میزان.]</ref> با هدف جلوگیری از زنجیرهٔ خشونت و کاهش جرایم بعدی،<ref>[https://jclc.sdil.ac.ir/article_42370.html غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص159.]</ref> فراتر از یک آشتی ساده میان دو خانواده است و بهعنوان پیمانی ایلی و طایفهای اجرا میشود.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/711877/خون-صلح «خون صلح»، خبرگزاری میزان.]</ref> | ||
=== | === آدابورسوم === | ||
اقدام خانواده یا طایفهٔ قاتل برای طلب بخشش از خانوادهٔ مقتول، با عزاداری، تسلیت، گریهٔ زنان و مردان، شلیک تفنگ و ابراز پشیمانیِ قاتل همراه میشود تا زمینهٔ فروکش کردن کینهها را فراهم آورد.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خانمحمدی و احسانی، «مطالعۀ انسانشناختی پدیدۀ خونبس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص158-159.]</ref> این اقدامات پساز برگزاری مجلس یادبود مقتول<ref>[https://jclc.sdil.ac.ir/article_42370.html غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص171.]</ref> و غالباً با حضور ریشسفیدان و بزرگان قوم<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خونبس حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در روز معینی برگزار میشود و اقوام قاتل با اجرای چمری (نواختن ساز و [[دهل]]) و نواهای محلی (مور، شیون و زاری)، همدردی خود را با خانواده مقتول اعلام میکنند.<ref>[https://jclc.sdil.ac.ir/article_42370.html غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص171.]</ref> در برخی مناطق، قاتل را کفنپوشیده و دستبسته، نزد اولیای دم میآورند. ریشسفیدان با آوردن قرآن و شمشیر (نماد صلح و انتقام)<ref>بهمنبیگی، عرف و عادت در عشایر فارس، ۱۳۲۴ش، ص35.</ref> از اولیای دم درخواست میکنند که با وجود حق قصاص، به احترام قرآن از قصاص چشمپوشی کنند؛ این کار افزونبر اقرار به خطای قاتل، با یادآوری رحمت الهی و رأفت اسلامی، جبران خطا را تضمین میکند. تلاشهای پیدرپی اگر موجب جلب رضایت اولیای دم شود، آنها با بوسیدن قرآن، قاتل را عفو میکنند.<ref>[https://jclc.sdil.ac.ir/article_42370.html غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص171.]</ref> | |||
در | پساز بخشش، نشستهایی برای تعیین خونبها برگزار میشود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خونبس حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> مقدار خونبها در طول زمان و با فرهنگ طوایف، تحول یافته است؛ در گذشته واگذاری زمینهای کشاورزی، باغها و احشام رایج بود، اما امروزه خونبها اغلب بهصورت وجه نقد دریافت میشود.<ref>[https://jclc.sdil.ac.ir/article_42370.html غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص168.]</ref> در عشایر [[قوم بلوچ|بلوچ]] به خونبها [[بجار]]<ref>برقعی، سازمان سیاسی حکومت محلی بنت، ۱۳۳۶ش، ص۲۰۴.</ref> و در لرستان [[تاسو]]<ref>امرایی، «با عشایر لرستان از نزاع تا انتقام و صلح»، ۱۳۷۵ش، ص۱۴۸.</ref> گفته میشود. افزونبر [[پول]]،<ref>تیموری، «خین صالح و کالات»، ۱۳۸۱ش، ص۷۹.</ref> گاهی اسلحهٔ ضارب و زمین نیز دریافت میشود.<ref>حنیف، شناخت ایل بیرانوند، ۱۳۷۷ش، ص۱۳۳.</ref> | ||
یکی از رسوم کهن در خونبس، [[ازدواج اجباری]] دختری از طایفهٔ قاتل با مردی از طایفهٔ مقتول بود تا روابط دو طایفه زودتر ترمیم شود؛<ref>[https://www.isna.ir/news/99060201729/ناگفته-هایی-درباره-آیین-خون-بس «ناگفتههایی درباره آیین خونبس»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> براساس شدت جرم یا جایگاه اجتماعی، گاه تا چهار دختر به طایفهٔ مقتول داده میشد.<ref>جانبالهی، «نکاتی از نقش پنهان زن در گستره پنج قرن تاریخ عشایر بلوچ»، ۱۳۶۹ش، ص۴۷–۴۸.</ref> این دختران [[مراسم عروسی|جشن عروسی]]، [[جهیزیه]] و [[مهریه]] نداشتند و شیربها نیز به خانوادهٔ آنان تعلق نمیگرفت<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خونبس#c0098bc4a-7795-4fd5-ab74-903b2225ea64 حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و همچنین از جایگاه پایینی در طایفه برخوردار بودند.<ref>[https://lorestan.iqna.ir/fa/news/3859806/رسمی-که-برای-رضای-خدا-نیست-عروسانی-که-قربانی-میشوند «رسمی که برای رضای خدا نیست، عروسانی که قربانی میشوند»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.]</ref> البته با گذشت زمان، این رسم کمرنگ شده است.<ref>[https://jclc.sdil.ac.ir/article_42370.html غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص159-161 و 170.]</ref> | |||
یکی از رسوم کهن در خونبس، ازدواج اجباری دختری از طایفهٔ قاتل با مردی از طایفهٔ مقتول بود تا روابط دو طایفه زودتر ترمیم شود؛<ref>[https://www.isna.ir/news/99060201729/ناگفته-هایی-درباره-آیین-خون-بس «ناگفتههایی درباره آیین خونبس»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> براساس شدت جرم یا جایگاه اجتماعی، گاه تا چهار دختر به طایفهٔ مقتول داده میشد.<ref>جانبالهی، «نکاتی از نقش پنهان زن در گستره پنج قرن تاریخ عشایر بلوچ»، ۱۳۶۹ش، ص۴۷–۴۸.</ref> این دختران [[مراسم عروسی|جشن عروسی]]، [[جهیزیه]] و [[مهریه]] نداشتند و شیربها نیز به خانوادهٔ آنان تعلق نمیگرفت<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خونبس#c0098bc4a-7795-4fd5-ab74-903b2225ea64 حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و همچنین از جایگاه پایینی در طایفه برخوردار بودند.<ref>[https://lorestan.iqna.ir/fa/news/3859806/رسمی-که-برای-رضای-خدا-نیست-عروسانی-که-قربانی-میشوند «رسمی که برای رضای خدا نیست، عروسانی که قربانی میشوند»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.]</ref> البته با گذشت زمان، این رسم کمرنگ شده است.<ref>[https://jclc.sdil.ac.ir/article_42370.html غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص159-161 و 170.]</ref> | |||
در میان عشایر لر و لک، پیشاز برگزاری مراسم، خانوادهٔ قاتل برای پذیرایی، [[گوسفند]]، [[برنج]]، [[قند]]، [[چای]] و [[سیگار]] به خانه مقتول میفرستند و گاه موضوع خونبس را تا چهلم یا سالگرد مقتول به تأخیر میاندازند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خونبس#c0098bc4a-7795-4fd5-ab74-903b2225ea64 حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در میان عشایر عربزبان، ابتدا به خانواده قاتل فرصتی برای توافق داده میشود که در این مدت مصونیت دارند؛ اگر توافق حاصل شود، خانوادهٔ فصلدهنده، پرچمی (نماد پرچم [[حضرت ابوالفضل]]) برافراشته میکنند و اگر نه، جنگ میان دو عشیره درمیگیرد.<ref>عزیزی، قبایل و عشایر عرب خوزستان، ۱۳۷۳ش، ص۱۱۵.</ref> | در میان عشایر لر و لک، پیشاز برگزاری مراسم، خانوادهٔ قاتل برای پذیرایی، [[گوسفند]]، [[برنج]]، [[قند]]، [[چای]] و [[سیگار]] به خانه مقتول میفرستند و گاه موضوع خونبس را تا چهلم یا سالگرد مقتول به تأخیر میاندازند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خونبس#c0098bc4a-7795-4fd5-ab74-903b2225ea64 حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در میان عشایر عربزبان، ابتدا به خانواده قاتل فرصتی برای توافق داده میشود که در این مدت مصونیت دارند؛ اگر توافق حاصل شود، خانوادهٔ فصلدهنده، پرچمی (نماد پرچم [[حضرت ابوالفضل]]) برافراشته میکنند و اگر نه، جنگ میان دو عشیره درمیگیرد.<ref>عزیزی، قبایل و عشایر عرب خوزستان، ۱۳۷۳ش، ص۱۱۵.</ref> | ||
| خط ۷۱: | خط ۶۹: | ||
در اجرای خونبس، تعامل چند گروه ذینفع در آن، با هدف پایاندادن به اختلافات قومی و ایجاد صلح و آشتی میان دو طایفه قابل مشاهده است: | در اجرای خونبس، تعامل چند گروه ذینفع در آن، با هدف پایاندادن به اختلافات قومی و ایجاد صلح و آشتی میان دو طایفه قابل مشاهده است: | ||
# '''بستگان قاتل و مقتول:''' بعداز وقوع درگیری و وقوع قتل، فضای متشنج در محدودهٔ سرزمینی دو طایفه به وجود میآید. افراد [[ایل]] در این مدت، در پی آسیبزدن به طرف مقابل هستند؛ مانند مسدودکردن راههای عبورومرور، جلوگیری از استفادهٔ مناسب از منابع آبی، کشاورزی و دامداری و تخریب برخی اموال یکدیگر.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خانمحمدی و احسانی، «مطالعۀ انسانشناختی پدیدۀ خونبس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص153-154.]</ref> | # '''بستگان قاتل و مقتول:''' بعداز وقوع درگیری و وقوع قتل، فضای متشنج در محدودهٔ سرزمینی دو طایفه به وجود میآید. افراد [[ایل]] در این مدت، در پی آسیبزدن به طرف مقابل هستند؛ مانند مسدودکردن راههای عبورومرور، جلوگیری از استفادهٔ مناسب از منابع آبی، کشاورزی و دامداری و تخریب برخی اموال یکدیگر.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خانمحمدی و احسانی، «مطالعۀ انسانشناختی پدیدۀ خونبس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص153-154.]</ref> | ||
# '''کدخدایان و ریشسفیدان:''' نقش [[ریشسفید|ریشسفیدان]] و افراد دارای اعتبار اجتماعی نزد ایلات در اجرای خونبس بسیار پررنگ است؛ آنها | # '''کدخدایان و ریشسفیدان:''' نقش [[ریشسفید|ریشسفیدان]] و افراد دارای اعتبار اجتماعی نزد ایلات در اجرای خونبس بسیار پررنگ است؛ آنها درصدد میانجیگری برای سازش طوایف و منصرف کردن خانوادهها از انتقام هستند که گاهی ممکن است این تلاش سالها طول بکشد. در سالهای اخیر با وجود مراجع قضایی و تسهیلات بیمهای، باز هم نقش افراد ذینفوذ برای تعیین نهایی و کاهش میزان دیات و خسارات بسیار پررنگ و مؤثر است.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خانمحمدی و احسانی، «مطالعۀ انسانشناختی پدیدۀ خونبس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص153.]</ref> | ||
# '''قراردادهای ایلی:''' | # '''قراردادهای ایلی:''' در نظام ایلی، بزرگان ایل، نمایندهٔ تامالاختیار در عقد قراردادهای صلح و جنگ محسوب میشوند. از گذشتهٔ دور نیز درون هر ایل، برای حل نزاعها قراردادهایی بهصورت شفاهی یا مکتوب وجود داشته که مبنای عمل نسلهای بعد بوده است. در برخی از قراردادهای مربوط به دوران معاصر، قدرت، جمعیت، اصالت قومی و ثروت طوایف در نوع و سطح قراردادها تأثیرگذار است.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خانمحمدی و احسانی، «مطالعۀ انسانشناختی پدیدۀ خونبس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص155.]</ref> | ||
# '''زنان:''' زنان، از کنشگران اصلی رسم خونبس محسوب میشوند و نقشی فعال دارند؛ مانند تدارکات، [[عزاداری]]، همراهی با مردان در جلسات صلح و در نهایت یکی از مفاد توافقنامهٔ صلح، ازدواج دختری از یک طایفه با مردی از طایفهٔ دیگر است.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خانمحمدی و احسانی، «مطالعۀ انسانشناختی پدیدۀ خونبس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص157.]</ref> | # '''زنان:''' زنان، از کنشگران اصلی رسم خونبس محسوب میشوند و نقشی فعال دارند؛ مانند تدارکات، [[عزاداری]]، همراهی با مردان در جلسات صلح و در نهایت یکی از مفاد توافقنامهٔ صلح، ازدواج دختری از یک طایفه با مردی از طایفهٔ دیگر است.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خانمحمدی و احسانی، «مطالعۀ انسانشناختی پدیدۀ خونبس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص157.]</ref> | ||
== | == چالش ازدواج اجباری == | ||
یکی از چالشهای اصلی در رسم خونصلح، شکلگیری ازدواجهایی بدون رضایت کامل طرفین و حتی [[ازدواج اجباری|ازدواج اجباری]] است.<ref>[https://www.isna.ir/news/99060201729/ناگفته-هایی-درباره-آیین-خون-بس «ناگفتههایی دربارۀ آیین خونبس»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> اکثر زنان از اجرای این رسم، احساس نارضایتی دارند. برچسبخوردن در ایل، بزرگترین داغی است که زنان فصیله، از آن رنج میبرند. زنانی که از این طریق ازدواج میکنند، ممکن است دچار [[افسردگی]]، ناامیدی و [[نارضایتی از زندگی]] و حتی [[خودکشی]] شوند. برخی از این زنان، خود را قربانی اهداف نظام ایلی میدانند و احساس خوشبختی نمیکنند.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خانمحمدی و احسانی، «مطالعۀ انسانشناختی پدیدۀ خونبس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص162-164.]</ref> | |||
ازدواج اجباری در رسم خونبس، از نظر فقهی و قانونی فاقد اعتبار دانسته شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1832491/ازدواج-تحمیلی-و-اجباری-از-نظر-فقهی-و-حقوقی-با-رویکردی-بر-اسناد-داخلی-و-بین-المللی حاتمزاده، «ازدواج تحمیلی و اجباری از نظر فقهی و حقوقی با رویکردی بر اسناد داخلی و بینالمللی»، 1400ش، ص64.]</ref> [[سید علی خامنهای]] نیز دادن دختر از یک قبیله به قبیلهای دیگر برای حل اختلافات، بدون کسب رضایت او، را خلاف شرع دانسته است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/545879/نظر-صریح-رهبر-انقلاب-درباره-رسم-خون-بس «نظر صریح رهبر انقلاب دربارۀ رسم خونبس»، همشهری آنلاین.]</ref> | |||
== کارکردها == | == کارکردها == | ||
کارشناسان معتقدند در شرایط وقوع جرائم خاصی مانند قتل، استفاده از آدابورسوم رایج میان | کارشناسان معتقدند در شرایط وقوع جرائم خاصی مانند قتل، استفاده از آدابورسوم رایج میان اقوام مانند خونصلح، یکی از بهترین گزینهها برای کاهش اختلافات و نزاع خانوادگی و اجتماعی است. رسم خونصلح دارای کارکردهای متعددی است، ازجمله:<ref>[https://jclc.sdil.ac.ir/article_42370.html غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص160.]</ref> | ||
# بازگشت فرد خاطی به زندگی عادی در جامعه و جبران خطای او با شیوههای جایگزین؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1167232/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%B5%D9%84%D8%AD-%D9%85%D8% رضویفرد و همکاران، «بررسی آثار ترمیمی اجرای مراسم خون صلح؛ مطالعه موردی استان کرمانشاه»، 1395ش، ص217.]</ref> | |||
# ترمیم روابط قومی و احیای [[همبستگی اجتماعی]]<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خانمحمدی و احسانی، «مطالعه انسانشناختی پدیده خونبس، در منطقه صیدون خوزستان»، 1397ش، ص163.]</ref> با هدف جلوگیری از وقوع جرم در آینده؛<ref>[https://jclc.sdil.ac.ir/article_42370.html غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص181 و 159.]</ref> | |||
# | # حفظ نظم عمومی در جامعه<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1710828/%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%A8%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DA% نامیان و همکاران، «خونبس در فرهنگ سنتی ایران: تحلیل کارکردگرایانه از منظر دورگیم»، 1399ش، ص108.]</ref> با هدف کاهش ناهنجاریهای اجتماعی؛<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/711877/خون-صلح «خون صلح»، خبرگزاری میزان.]</ref> | ||
# | # کوتاهشدن روند دادرسی و کاهش هزینههای آن؛<ref>[https://jclc.sdil.ac.ir/article_42370.html غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص181.]</ref> | ||
# | # ترویج فرهنگ گذشت و بخشش، بهویژه در قتلهای غیرعمد، با هدف جلوگیری از [[آسیبهای اجتماعی]] گوناگون.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/711877/خون-صلح . «خون صلح»، خبرگزاری میزان.]</ref> | ||
# جبران شایسته خسارتهای مادی، معنوی و روحی وارد شده به خانوادهٔ مقتول<ref>[https://jclc.sdil.ac.ir/article_42370.html غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص174.]</ref> و بازگشت [[آرامش]] به دو طرف نزاع.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3838921/آرامش-دو-طایفه-در-لرستان-با-آیین-خون-صلح «آرامش دو طایفه در لرستان با آیین خون صلح»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> | |||
# | # وحدت ایلی و تثبیت جایگاه [[ریشسفید|ریشسفیدان]] در میان قوم یا عشیره.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خانمحمدی و احسانی، «مطالعه انسانشناختی پدیده خونبس، در منطقه صیدون خوزستان»، 1397ش، ص140.]</ref> | ||
== | == رسم خونبس در سینمای ایران == | ||
فیلم سینمایی «خونبس» با روایت داستان یک قتل، به نقد یکی از آدابورسوم کهن و بحثبرانگیز در برخی اقوام ایرانی بهویژه لرستان میپردازد که در آن، برای جلوگیری از جنگ و خونریزی، با ازدواج اجباری دختری از خانواده قاتل با مردی از خانواده مقتول، صلح برقرار میشود. این فیلم به نویسندگی و کارگردانی [[ناصر غلامرضایی]] در سال ۱۳۶۹ش به این موضوع پرداخته است.<ref>[https://moshakhasat.ir/movie/فیلم-خون-بس «فیلم خونبس»، وبسایت مشخصات.]</ref> | فیلم سینمایی «خونبس» با روایت داستان یک قتل، به نقد یکی از آدابورسوم کهن و بحثبرانگیز در برخی اقوام ایرانی بهویژه لرستان میپردازد که در آن، برای جلوگیری از جنگ و خونریزی، با ازدواج اجباری دختری از خانواده قاتل با مردی از خانواده مقتول، صلح برقرار میشود. این فیلم به نویسندگی و کارگردانی [[ناصر غلامرضایی]] در سال ۱۳۶۹ش به این موضوع پرداخته است.<ref>[https://moshakhasat.ir/movie/فیلم-خون-بس «فیلم خونبس»، وبسایت مشخصات.]</ref> | ||
| خط ۱۰۳: | خط ۹۶: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* «آرامش دو طایفه در لرستان با آیین خونصلح»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ش. | * «آرامش دو طایفه در لرستان با آیین خونصلح»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ش. | ||
* امرایی، زهرا، «با عشایر لرستان از نزاع تا انتقام و صلح»، لرستاننامه، شماره ۱، ۱۳۷۵ش. | * امرایی، زهرا، «با عشایر لرستان از نزاع تا انتقام و صلح»، لرستاننامه، شماره ۱، ۱۳۷۵ش. | ||
نسخهٔ کنونی تا ۵ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۲۱:۴۹
 نمایی از فیلم «خونبس»، ساخته ناصر غلامرضایی | |
پادکست مقاله | 🡇
| |
| عنوان اصلی | خونبس (خونصلح) |
|---|---|
| عنوان انگلیسی | Khoon-bas |
| عنوان عربی | خونبس (صلح الدم / فصل) |
| شاخه علمی | مردمشناسی حقوق، حقوق عرفی (عشایری)، جامعهشناسی نزاع |
| نوع مفهوم | آیین اجتماعی/حقوق عرفی |
| معنای اصطلاحی | سازوکار سنتی در جوامع ایلی برای ختم نزاعهای ناشی از قتل، جلوگیری از انتقامجویی و برقراری صلح میان طوایف |
| حوزه کاربرد | نظامهای حقوق عرفی عشایر، حل اختلافات قومی، عدالت ترمیمی سنتی |
| گستره جغرافیایی | مناطق ایلی ایران (لرستان، خوزستان، کهگیلویه و بویراحمد، چهارمحال و بختیاری و…)، عراق، افغانستان، پاکستان |
| منشأ تاریخی | کهن؛ ریشهدار در ساختارهای قبیلهای پیش از اسلام که در دوران اسلامی نیز با ساختارهای جدیدی ادامه یافت |
| نخستین کاربرد | سازوکارهای اولیه در جوامع قبیلهای برای جلوگیری از تداوم جنگهای خونین |
| ریشه واژه | «خون» و «بس» به معنای قطعکننده جریان خونریزی |
| مرتبط با | خونبها، دیه، فصیله، ریشسفیدان ایلی، عدالت ترمیمی، اصلاح ذاتالبین |
| اهمیت | جلوگیری از انتقامجوییهای دامنهدار و احیای انسجام در روابط طایفهای |
خونبس؛ سنت جلوگیری از ادامهٔ دعوا و کشتار و اصلاح روابط قبایل از راه ازدواج.
خونبس یک رسم سنتی و قومی برای پایان نزاعهای برآمده از قتل، میان برخی اقوام است. در چارچوب این رسم، برای جلوگیری از انتقامجویی و جنگهای طولانی، طایفهٔ قاتل با پرداخت دیهای شامل پول، زمین، اسلحه یا ازدواج اجباری دختری از طایفهٔ قاتل با مردی از طایفهٔ مقتول، سعی در جبران و برقراری صلح دارد. این رسم، ریشه در نظامهای قبیلهای و احساس همبستگی خونی دارد و با میانجیگری ریشسفیدان اجرا میشود. خونبس از نظر اجتماعی به پایان درگیریها کمک میکند، اما ازدواج اجباری زنان در این فرایند، پیامدهای منفی روانی و اجتماعی برای آنان دارد و از دیدگاه قانون و فقه اسلامی، با مخالفتهای بسیاری روبرو میشود.
مفهومشناسی
واژهٔ خونبس از دو کلمهٔ «خون» و «بس» ترکیب شده و به معنی قطع خون، کافیبودن خون و قطع جریان خونی است که راه افتاده است.[۱] این واژه مترادف واژگانی چون خونصلح، خونبُری و خونبها است[۲] و میان عربها به فَصل معروف است.[۳]
خونبس در اصطلاح، یک رسم عرفی و اجتماعی[۴] و یک روش غیررسمی کیفری[۵] در روابط خویشاوندی و میان افراد خانواده است[۶] که موجب دریافت دیه و گذشت از قصاص میشود و شکاف اجتماعی به وجود آمده را ترمیم میکند.[۷] در برخی سنتها، پساز درگیری منجر به قتل، زنانی از طایفهٔ قاتل را به عقد مردانی از طایفهٔ مقتول در میآورند. به این زنها فَصیله میگویند. سنت قومی خونبس، سبب فامیلشدن دو خانوادهٔ متخاصم و مانع انتقامجوییها در آینده میشود.[۸]
پیشینه
پیشاز اسلام، معمولاً قاتل با مجازات قصاص روبرو میشد و این حکم هم در جامعهٔ عرب و هم در ایران، غلبه داشت و گذشت از مجازات قاتل، کمتر رخ میداد؛[۹] اما براساس روایتهای شفاهی، رسم خونصلح از اوایل ورود دین اسلام به ایران، میان برخی اقوام و طوایف رواج یافت و تاکنون ادامه دارد.[۱۰]
در برخی جوامع سنتی، واکنشها به قتل یکی از اعضای قبیله، بسیار پردامنه بود[۱۱] و جنگ و نزاع میان قبیلهٔ فرد کشتهشده با قبیلهٔ قاتل، آنقدر ادامه مییافت تا قاتل، قصاص میشد یا طایفهٔ او با پرداخت دیه، رضایت طایفهٔ مقتول را به دست میآوردند.[۱۲] در این جوامع، حق خونداری از پدر به فرزند و نیز به خویشاوندان انتقال مییافت.[۱۳] راهکار این جوامع برای کوتاهکردن دورهٔ نزاع، رسم خونبس بوده است. برخی محققان به مصادیقی از سنت خونبس در ایران باستان[۱۴] و در قانوننامهٔ حمورابی و آشور اشاره کردهاند.[۱۵] برای رسم خونبس به شکل امروزی، پیشینهای تا ۸۰۰ سال در لرستان، شناسایی شده است.[۱۶]
گستره
بیشتر مناطقی که دارای نظامهای قبیلهای و عشیرهای هستند، در قلمرو آیین خونصلح قرار دارند. در این جوامع بهدلیل همبستگی خونی افراد، ایجاد مشکل و آسیبرساندن به یک خانواده، ضربهزدن به کل قوم قلمداد میشود.[۱۷] خونصلح یا خونبس بهعنوان یک رسم و سنت اصیل میان بیشتر اقوام و عشایر ایران مانند کردها در کرمانشاه[۱۸] و ایلام و نیز قشقاییها، لکها، ترکمنها، بلوچها،[۱۹] عربها، لرها و بختیاریها در استانهای لرستان، خوزستان،[۲۰] کهگیلویه و بویراحمد و چهارمحال و بختیاری رواج دارد.[۲۱] این آیین در کشورهای افغانستان،[۲۲] پاکستان، ترکیه و عراق نیز دیده میشود.[۲۳]
درخواست ثبت خونبس در فهرست آثار ناملموس
برخی استانهای کشور، برای ثبت خونبس در فهرست آثار ناملموس تلاش کردهاند؛ اما تعدادی از زنان خوزستانی در فضای مجازی با هشتگهای #من_فصیله_نمیشوم و #من_خونبس_نمیشوم، به ثبت این رسم در فهرست آثار ناملموس اعتراض کردند. برخی مؤسسههای مردمنهاد نیز از قوهٔ قضاییه درخواست کردند که براساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، از حقوق شرعی و قانونی زنان حمایت شود.[۲۴]
خاستگاه
در نظامهای قبیلهای احساس همبستگی خونی و اجتماعی بسیار قوی است و آسیب رساندن به یک عضو قبیله ضربهزدن به کل قبیله تلقی میشود و همهٔ افراد قبیله که خود را خویشاوند یکدیگر میدانند، مکلفاند در مجازات کسانی که خون یکی از خویشاوندان آنها را بر زمین ریخته، یا به او آسیب رسانده است، مشارکت کنند و انتقام بگیرند. برخی قبایل برای پرهیز از خونریزی بیشتر، خونبس به کار میبندند.[۲۵] در ایلات و طوایف، نزاعهای برآمده از قتل عمد، قتل غیرعمد و نقص عضو، با رسم خونبس فیصله داده میشوند.[۲۶]
در اسلام
خونصلح ازجمله آیینهای عرفی در جامعه است که پیشاز اسلام نیز وجود داشت؛ اما با ظهور اسلام در این آیین، تحولاتی ایجاد شد. آیین خونصلح بهدلایلی مانند اصلاح ذاتالبین، گسترش فرهنگ صلحجویی و بخشش، افزایش همبستگی اجتماعی و احترام به بزرگان خیراندیش، با مبانی و دستورات دین اسلام سازگاری دارد؛ اما برخی شرایط آن مانند پرداختهای اجباری مبالغ سنگین و ازدواج اجباری دختران، مورد نهی اسلام است.[۲۷]
اجرای خونبس
آیین خونصلح در جوامع طایفهای و قومی هنگام اختلافات و نزاعهای بزرگ[۲۸] با هدف جلوگیری از زنجیرهٔ خشونت و کاهش جرایم بعدی،[۲۹] فراتر از یک آشتی ساده میان دو خانواده است و بهعنوان پیمانی ایلی و طایفهای اجرا میشود.[۳۰]
آدابورسوم
اقدام خانواده یا طایفهٔ قاتل برای طلب بخشش از خانوادهٔ مقتول، با عزاداری، تسلیت، گریهٔ زنان و مردان، شلیک تفنگ و ابراز پشیمانیِ قاتل همراه میشود تا زمینهٔ فروکش کردن کینهها را فراهم آورد.[۳۱] این اقدامات پساز برگزاری مجلس یادبود مقتول[۳۲] و غالباً با حضور ریشسفیدان و بزرگان قوم[۳۳] در روز معینی برگزار میشود و اقوام قاتل با اجرای چمری (نواختن ساز و دهل) و نواهای محلی (مور، شیون و زاری)، همدردی خود را با خانواده مقتول اعلام میکنند.[۳۴] در برخی مناطق، قاتل را کفنپوشیده و دستبسته، نزد اولیای دم میآورند. ریشسفیدان با آوردن قرآن و شمشیر (نماد صلح و انتقام)[۳۵] از اولیای دم درخواست میکنند که با وجود حق قصاص، به احترام قرآن از قصاص چشمپوشی کنند؛ این کار افزونبر اقرار به خطای قاتل، با یادآوری رحمت الهی و رأفت اسلامی، جبران خطا را تضمین میکند. تلاشهای پیدرپی اگر موجب جلب رضایت اولیای دم شود، آنها با بوسیدن قرآن، قاتل را عفو میکنند.[۳۶]
پساز بخشش، نشستهایی برای تعیین خونبها برگزار میشود.[۳۷] مقدار خونبها در طول زمان و با فرهنگ طوایف، تحول یافته است؛ در گذشته واگذاری زمینهای کشاورزی، باغها و احشام رایج بود، اما امروزه خونبها اغلب بهصورت وجه نقد دریافت میشود.[۳۸] در عشایر بلوچ به خونبها بجار[۳۹] و در لرستان تاسو[۴۰] گفته میشود. افزونبر پول،[۴۱] گاهی اسلحهٔ ضارب و زمین نیز دریافت میشود.[۴۲]
یکی از رسوم کهن در خونبس، ازدواج اجباری دختری از طایفهٔ قاتل با مردی از طایفهٔ مقتول بود تا روابط دو طایفه زودتر ترمیم شود؛[۴۳] براساس شدت جرم یا جایگاه اجتماعی، گاه تا چهار دختر به طایفهٔ مقتول داده میشد.[۴۴] این دختران جشن عروسی، جهیزیه و مهریه نداشتند و شیربها نیز به خانوادهٔ آنان تعلق نمیگرفت[۴۵] و همچنین از جایگاه پایینی در طایفه برخوردار بودند.[۴۶] البته با گذشت زمان، این رسم کمرنگ شده است.[۴۷]
در میان عشایر لر و لک، پیشاز برگزاری مراسم، خانوادهٔ قاتل برای پذیرایی، گوسفند، برنج، قند، چای و سیگار به خانه مقتول میفرستند و گاه موضوع خونبس را تا چهلم یا سالگرد مقتول به تأخیر میاندازند.[۴۸] در میان عشایر عربزبان، ابتدا به خانواده قاتل فرصتی برای توافق داده میشود که در این مدت مصونیت دارند؛ اگر توافق حاصل شود، خانوادهٔ فصلدهنده، پرچمی (نماد پرچم حضرت ابوالفضل) برافراشته میکنند و اگر نه، جنگ میان دو عشیره درمیگیرد.[۴۹]
کنشگران اصلی در آیین خونبس
در اجرای خونبس، تعامل چند گروه ذینفع در آن، با هدف پایاندادن به اختلافات قومی و ایجاد صلح و آشتی میان دو طایفه قابل مشاهده است:
- بستگان قاتل و مقتول: بعداز وقوع درگیری و وقوع قتل، فضای متشنج در محدودهٔ سرزمینی دو طایفه به وجود میآید. افراد ایل در این مدت، در پی آسیبزدن به طرف مقابل هستند؛ مانند مسدودکردن راههای عبورومرور، جلوگیری از استفادهٔ مناسب از منابع آبی، کشاورزی و دامداری و تخریب برخی اموال یکدیگر.[۵۰]
- کدخدایان و ریشسفیدان: نقش ریشسفیدان و افراد دارای اعتبار اجتماعی نزد ایلات در اجرای خونبس بسیار پررنگ است؛ آنها درصدد میانجیگری برای سازش طوایف و منصرف کردن خانوادهها از انتقام هستند که گاهی ممکن است این تلاش سالها طول بکشد. در سالهای اخیر با وجود مراجع قضایی و تسهیلات بیمهای، باز هم نقش افراد ذینفوذ برای تعیین نهایی و کاهش میزان دیات و خسارات بسیار پررنگ و مؤثر است.[۵۱]
- قراردادهای ایلی: در نظام ایلی، بزرگان ایل، نمایندهٔ تامالاختیار در عقد قراردادهای صلح و جنگ محسوب میشوند. از گذشتهٔ دور نیز درون هر ایل، برای حل نزاعها قراردادهایی بهصورت شفاهی یا مکتوب وجود داشته که مبنای عمل نسلهای بعد بوده است. در برخی از قراردادهای مربوط به دوران معاصر، قدرت، جمعیت، اصالت قومی و ثروت طوایف در نوع و سطح قراردادها تأثیرگذار است.[۵۲]
- زنان: زنان، از کنشگران اصلی رسم خونبس محسوب میشوند و نقشی فعال دارند؛ مانند تدارکات، عزاداری، همراهی با مردان در جلسات صلح و در نهایت یکی از مفاد توافقنامهٔ صلح، ازدواج دختری از یک طایفه با مردی از طایفهٔ دیگر است.[۵۳]
چالش ازدواج اجباری
یکی از چالشهای اصلی در رسم خونصلح، شکلگیری ازدواجهایی بدون رضایت کامل طرفین و حتی ازدواج اجباری است.[۵۴] اکثر زنان از اجرای این رسم، احساس نارضایتی دارند. برچسبخوردن در ایل، بزرگترین داغی است که زنان فصیله، از آن رنج میبرند. زنانی که از این طریق ازدواج میکنند، ممکن است دچار افسردگی، ناامیدی و نارضایتی از زندگی و حتی خودکشی شوند. برخی از این زنان، خود را قربانی اهداف نظام ایلی میدانند و احساس خوشبختی نمیکنند.[۵۵]
ازدواج اجباری در رسم خونبس، از نظر فقهی و قانونی فاقد اعتبار دانسته شده است.[۵۶] سید علی خامنهای نیز دادن دختر از یک قبیله به قبیلهای دیگر برای حل اختلافات، بدون کسب رضایت او، را خلاف شرع دانسته است.[۵۷]
کارکردها
کارشناسان معتقدند در شرایط وقوع جرائم خاصی مانند قتل، استفاده از آدابورسوم رایج میان اقوام مانند خونصلح، یکی از بهترین گزینهها برای کاهش اختلافات و نزاع خانوادگی و اجتماعی است. رسم خونصلح دارای کارکردهای متعددی است، ازجمله:[۵۸]
- بازگشت فرد خاطی به زندگی عادی در جامعه و جبران خطای او با شیوههای جایگزین؛[۵۹]
- ترمیم روابط قومی و احیای همبستگی اجتماعی[۶۰] با هدف جلوگیری از وقوع جرم در آینده؛[۶۱]
- حفظ نظم عمومی در جامعه[۶۲] با هدف کاهش ناهنجاریهای اجتماعی؛[۶۳]
- کوتاهشدن روند دادرسی و کاهش هزینههای آن؛[۶۴]
- ترویج فرهنگ گذشت و بخشش، بهویژه در قتلهای غیرعمد، با هدف جلوگیری از آسیبهای اجتماعی گوناگون.[۶۵]
- جبران شایسته خسارتهای مادی، معنوی و روحی وارد شده به خانوادهٔ مقتول[۶۶] و بازگشت آرامش به دو طرف نزاع.[۶۷]
- وحدت ایلی و تثبیت جایگاه ریشسفیدان در میان قوم یا عشیره.[۶۸]
رسم خونبس در سینمای ایران
فیلم سینمایی «خونبس» با روایت داستان یک قتل، به نقد یکی از آدابورسوم کهن و بحثبرانگیز در برخی اقوام ایرانی بهویژه لرستان میپردازد که در آن، برای جلوگیری از جنگ و خونریزی، با ازدواج اجباری دختری از خانواده قاتل با مردی از خانواده مقتول، صلح برقرار میشود. این فیلم به نویسندگی و کارگردانی ناصر غلامرضایی در سال ۱۳۶۹ش به این موضوع پرداخته است.[۶۹]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خونبست.
- ↑ خانمحمدی و احسانی، «مطالعه انسانشناختی پدیده خونبس، در منطقه صیدون خوزستان»، 1397ش، ص141.
- ↑ حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص159.
- ↑ رضویفرد و همکاران، «بررسی آثار ترمیمی اجرای مراسم خون صلح؛ مطالعه موردی استان کرمانشاه»، 1395ش، ص217.
- ↑ «خون صلح»، خبرگزاری میزان.
- ↑ غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص162.
- ↑ «ناگفتههایی دربارۀ آیین خونبس»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص162.
- ↑ رید، انسان در عصر توحش، ۱۳۶۳ش، ص۳۳۹.
- ↑ زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ۱۳۶۹ش، ص۹۱۸.
- ↑ شهبازی، ایل ناشناخته: پژوهشی در کوهنشینان سرخی فارس، ۱۳۶۶ش، ص۱۵۹؛ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۳۹ش، ص۴۹۰.
- ↑ وائلیزاده، «پروندهای بهنام قربانیان آیین خونبس»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ بادامچی، آغاز قانونگذاری، تاریخ حقوق بینالنهرین باستان، ۱۳۸۲ش، ص34.
- ↑ «رسمی که برای رضای خدا نیست، عروسانی که قربانی میشوند»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
- ↑ حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ رضویفرد و همکاران، «بررسی آثار ترمیمی اجرای مراسم خون صلح؛ مطالعه موردی استان کرمانشاه»، 1395ش، ص217.
- ↑ حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «خون صلح»، خبرگزاری میزان.
- ↑ غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص163.
- ↑ نایل، «بددادن دختران؛ زنان قربانی با مشکلات بسیار زندگی میکنند»، وبسایت سلام وطندار.
- ↑ مصطفی ماهیدشتی، «کتاب خون صلح»، وبسایت طاقچه.
- ↑ وائلیزاده، «پروندهای به نام قربانیان آیین خونبس»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ خانمحمدی و احسانی، «مطالعۀ انسانشناختی پدیدۀ خونبس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص149-152.
- ↑ خانمحمدی و احسانی، «مطالعه انسانشناختی پدیده خونبس، در منطقه صیدون خوزستان»، 1397ش، ص165.
- ↑ «خون صلح»، خبرگزاری میزان.
- ↑ غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص159.
- ↑ «خون صلح»، خبرگزاری میزان.
- ↑ خانمحمدی و احسانی، «مطالعۀ انسانشناختی پدیدۀ خونبس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص158-159.
- ↑ غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص171.
- ↑ حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص171.
- ↑ بهمنبیگی، عرف و عادت در عشایر فارس، ۱۳۲۴ش، ص35.
- ↑ غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص171.
- ↑ حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص168.
- ↑ برقعی، سازمان سیاسی حکومت محلی بنت، ۱۳۳۶ش، ص۲۰۴.
- ↑ امرایی، «با عشایر لرستان از نزاع تا انتقام و صلح»، ۱۳۷۵ش، ص۱۴۸.
- ↑ تیموری، «خین صالح و کالات»، ۱۳۸۱ش، ص۷۹.
- ↑ حنیف، شناخت ایل بیرانوند، ۱۳۷۷ش، ص۱۳۳.
- ↑ «ناگفتههایی درباره آیین خونبس»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ جانبالهی، «نکاتی از نقش پنهان زن در گستره پنج قرن تاریخ عشایر بلوچ»، ۱۳۶۹ش، ص۴۷–۴۸.
- ↑ حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «رسمی که برای رضای خدا نیست، عروسانی که قربانی میشوند»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
- ↑ غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص159-161 و 170.
- ↑ حاجیزاده، «خونبس»، وبسایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ عزیزی، قبایل و عشایر عرب خوزستان، ۱۳۷۳ش، ص۱۱۵.
- ↑ خانمحمدی و احسانی، «مطالعۀ انسانشناختی پدیدۀ خونبس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص153-154.
- ↑ خانمحمدی و احسانی، «مطالعۀ انسانشناختی پدیدۀ خونبس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص153.
- ↑ خانمحمدی و احسانی، «مطالعۀ انسانشناختی پدیدۀ خونبس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص155.
- ↑ خانمحمدی و احسانی، «مطالعۀ انسانشناختی پدیدۀ خونبس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص157.
- ↑ «ناگفتههایی دربارۀ آیین خونبس»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ خانمحمدی و احسانی، «مطالعۀ انسانشناختی پدیدۀ خونبس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص162-164.
- ↑ حاتمزاده، «ازدواج تحمیلی و اجباری از نظر فقهی و حقوقی با رویکردی بر اسناد داخلی و بینالمللی»، 1400ش، ص64.
- ↑ «نظر صریح رهبر انقلاب دربارۀ رسم خونبس»، همشهری آنلاین.
- ↑ غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص160.
- ↑ رضویفرد و همکاران، «بررسی آثار ترمیمی اجرای مراسم خون صلح؛ مطالعه موردی استان کرمانشاه»، 1395ش، ص217.
- ↑ خانمحمدی و احسانی، «مطالعه انسانشناختی پدیده خونبس، در منطقه صیدون خوزستان»، 1397ش، ص163.
- ↑ غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص181 و 159.
- ↑ نامیان و همکاران، «خونبس در فرهنگ سنتی ایران: تحلیل کارکردگرایانه از منظر دورگیم»، 1399ش، ص108.
- ↑ «خون صلح»، خبرگزاری میزان.
- ↑ غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص181.
- ↑ . «خون صلح»، خبرگزاری میزان.
- ↑ غلامی و مرادقلی، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، 1394ش، ص174.
- ↑ «آرامش دو طایفه در لرستان با آیین خون صلح»، خبرگزاری صداوسیما.
- ↑ خانمحمدی و احسانی، «مطالعه انسانشناختی پدیده خونبس، در منطقه صیدون خوزستان»، 1397ش، ص140.
- ↑ «فیلم خونبس»، وبسایت مشخصات.
منابع
- «آرامش دو طایفه در لرستان با آیین خونصلح»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
- امرایی، زهرا، «با عشایر لرستان از نزاع تا انتقام و صلح»، لرستاننامه، شماره ۱، ۱۳۷۵ش.
- بادامچی، حسین، آغاز قانونگذاری: تاریخ حقوق بینالنهرین باستان، تهران، طرح نو، ۱۳۸۲ش.
- برقعی، محمد، سازمان سیاسی حکومت محلی بنت، تهران، مازیار، ۱۳۳۶ش.
- بلوکباشی، علی، جامعه ایلی در ایران، تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
- بهمنبیگی، محمدبهمن، عرف و عادت در عشایر فارس، تهران، بینا، ۱۳۲۴ش.
- تیموری، بهمن، «خین صالح و کالات»، فصلنامه فرهنگ مردم، شماره ۳، ۱۳۸۱ش.
- جانبالهی، سعید، «نکاتی از نقش پنهان زن در گستره پنج قرن تاریخ عشایر بلوچ»، ذخایر انقلاب، شماره ۱۱، ۱۳۶۹ش.
- حاتمزاده، سیدحسن، «ازدواج تحمیلی و اجباری از نظر فقهی و حقوقی با رویکردی بر اسناد داخلی و بینالمللی»، فقه و مبانی حقوق اسلامی، شماره ۲، ۱۴۰۰ش.
- حاجیزاده، محبوبه، «خونبس»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳ آذر ۱۴۰۰ش.
- حنیف، محمد، شناخت ایل بیرانوند، خرمآباد، پیغام، ۱۳۷۷ش.
- خانمحمدی، کریم و احسانی، حکمیه، «مطالعهٔ انسانشناختی پدیدهٔ خونبس در منطقهٔ صیدون خوزستان»، فصلنامهٔ علمی و پژوهشی اسلام و مطالعات اجتماعی، سال ششم، شمارهٔ اول، تابستان ۱۳۹۷ش.
- «خونصلح»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ فروردین ۱۴۰۰ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۷ مرداد ۱۴۰۴ش.
- «رسمی که برای رضای خدا نیست، عروسانی که قربانی میشوند»، خبرگزاری بینالمللی قرآن، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۳۹۸ش.
- رضویفرد، بهزاد و همکاران، «بررسی آثار ترمیمی اجرای مراسم خونصلح؛ مطالعه موردی استان کرمانشاه»، حقوقی دادگستری، شماره ۹۴، ۱۳۹۵ش.
- رید، اولین، انسان در عصر توحش، ترجمه محمود عنایت، تهران، هاشمی، ۱۳۶۳ش.
- زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، به ترجمه علی جواهرکلام، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۹ش.
- شهبازی، عبدالله، ایل ناشناخته: پژوهشی در کوهنشینان سرخی فارس، تهران، نی، ۱۳۶۶ش.
- عزیزی، یوسف، قبایل و عشایر عرب خوزستان، تهران، یوسف عزیزی، ۱۳۷۳ش.
- غلامی، حسین و مرادقلی، حسین، «خونصلح؛ حلوفصل سنتی قتل»، پژوهشهای حقوق جزا و جرمشناسی، شماره ۵، ۱۳۹۴ش.
- «فیلم خونبس»، وبسایت مشخصات، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
- مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، بهتحقیق عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۹ش.
- مصطفی ماهیدشتی، زینب، «کتاب خون صلح»، وبسایت طاقچه، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۵ش.
- «ناگفتههایی دربارهٔ آیین خونبس»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳ شهریور ۱۳۹۹ش.
- نامیان، فاطمه و همکاران، «خونبس در فرهنگ سنتی ایران: تحلیل کارکردگرایانه از منظر دورکیم»، فرهنگ مردم ایران، شماره ۶۰، ۱۳۹۹ش.
- نایل، رحیمگل، «بددادن دختران؛ زنان قربانی با مشکلات بسیار زندگی میکنند»، وبسایت سلام وطندار، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اکتبر ۲۰۲۵م.
- «نظر صریح رهبر انقلاب دربارهٔ رسم خونبس»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۹ش.
- وائلیزاده، نادره، «پروندهای بهنام قربانیان آیین خونبس»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مرداد ۱۳۹۹ش.
| حقوق پیرامون ازدواج | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ازدواج و روانشناسی | |||||||
| فرهنگ ازدواج | |||||||
| آداب و رسوم | |||||||
| در باورهای دینی | |||||||
| موارد مرتبط | |||||||
| انواع ازدواج |
| ||||||
