مجاهدین افغانستان: تفاوت میان نسخهها
افزودن محتوا |
ویرایش جزئی |
||
| (۱۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''''مجاهدین افغانستان'''؛ گروههای اسلامگرا که با نیروهای شوروی'' و دولت کمونیستی در افغانستان جنگیدند. | '''''مجاهدین افغانستان'''؛ گروههای اسلامگرا که با نیروهای شوروی'' و دولت کمونیستی در افغانستان جنگیدند. | ||
مجاهدین افغانستان، به | مجاهدین افغانستان، با دلیری در پاسخ به موج استبداد و اشغال، قامت برافراشتند و داستانی حماسی از مقاومت و ایمان آفریدند. پس از کودتای کمونیستی ثور ۱۳۵۷ش و سپس حمله شوروی در دی ۱۳۵۸ش، این مبارزان مسلمان که از اقوام و احزاب گوناگون تشکیل شده بودند، در سایه حمایت کشورهای همسایه و مسلمان و با تکیه بر تاکتیکهای چریکی در کوههای سربهفلککشیده، ارتش سرخ را به زانو درآوردند و در سال ۱۳۷۱ش با فتح کابل، نظام کمونیستی را برانداختند؛ اما این پیروزی دیرپا نبود و اختلافات قومی، مذهبی و سیاسی که میان رهبرانی چون برهانالدین ربانی، احمدشاه مسعود، گلبدین حکمتیار و عبدالعلی مزاری ریشه داشت، دامان کشور را به جنگهای داخلی خونین کشاند و فضای هرجومرج را برای ظهور طالبان و تسلط دوباره افراطگری فراهم کرد. میراث این دوران، ترکیبی از رشادتهای بینظیر و فرصتهای ازدسترفته است که همچنان بر سرنوشت افغانستان سایه افکنده و یاد آنها را در دل مردم زنده نگه داشته است. | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
زمینه اصلی برآمدن مجاهدین در افغانستان، کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش (۲۷ آوریل ۱۹۷۸م) بود که طی آن حزب دموکراتیک خلق افغانستان به رهبری نورمحمد ترهکی به قدرت رسید و یک دولت کمونیستی در کابل برپا کرد. این رژیم با اجرای اصلاحات اجتماعی اجباری و سرکوب مخالفان، موجی از نارضایتی را میان مردم بهویژه در مناطق روستایی و گروههای مذهبی برانگیخت. در همین زمان بود که گروههای مختلف چریکی با الهام از آموزههای اسلام، برای مبارزه با دولت مرکزی شکل گرفتند و به مجاهدین (مبارزان راه خدا) معروف شدند. مجاهدین یک سازمان واحد نبود، بلکه متشکل از احزاب و گروههای گوناگون با رهبران، ایدئولوژی و حوزههای نفوذ متفاوت بود. | زمینه اصلی برآمدن مجاهدین در افغانستان، کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش (۲۷ آوریل ۱۹۷۸م) بود که طی آن حزب دموکراتیک خلق افغانستان به رهبری نورمحمد ترهکی به قدرت رسید و یک دولت کمونیستی در کابل برپا کرد. این رژیم با اجرای اصلاحات اجتماعی اجباری و سرکوب مخالفان، موجی از نارضایتی را میان مردم بهویژه در مناطق روستایی و گروههای مذهبی برانگیخت. در همین زمان بود که گروههای مختلف چریکی با الهام از آموزههای اسلام، برای مبارزه با دولت مرکزی شکل گرفتند و به مجاهدین (مبارزان راه خدا) معروف شدند. مجاهدین یک سازمان واحد نبود، بلکه متشکل از احزاب و گروههای گوناگون با رهبران، ایدئولوژی و حوزههای نفوذ متفاوت بود.<ref>حسینی و غفرانی، «[https://www.ensani.ir/file/download/article/667fe66bb8a47-10170-26-5.pdf انقلاب ثور ۱۳۵۷ و شورشهای مردمی در افغانستان؛ زمینهساز حمله شوروی]»، ۱۴۰۲ش، ص۶۷.</ref> | ||
نقطه عطف فعالیت مجاهدین، در دی ۱۳۵۸م (دسامبر ۱۹۷۹م) با حمله نظامی اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان رخ داد. شوروی برای حمایت از دولت کمونیستی در حال سقوط کابل، به این کشور حمله کرد. از آن لحظه، هدف اصلی مجاهدین، جهاد علیه نیروهای اشغالگر شوروی شد. جنگ مجاهدین علیه شوروی در چارچوب جنگ سرد، به حمایت گستردهٔ کشورهای مختلف انجامید. ایالات متحده آمریکا بهعنوان بخشی از استراتژی خود برای تضعیف شوروی، به مجاهدین کمک کرد. پاکستان که از طریق سازمان اطلاعاتی خود (آیاسآی) نقش کلیدی در سازماندهی، آموزش و تأمین مالی و تسلیحات گروهها داشت، از مهمترین حامیان مجاهدین افغانستان بود. دیگر حامیان شامل ایران، عربستان سعودی، چین، بریتانیا و آلمان بودند. | نقطه عطف فعالیت مجاهدین، در دی ۱۳۵۸م (دسامبر ۱۹۷۹م) با حمله نظامی اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان رخ داد. شوروی برای حمایت از دولت کمونیستی در حال سقوط کابل، به این کشور حمله کرد. از آن لحظه، هدف اصلی مجاهدین، جهاد علیه نیروهای اشغالگر شوروی شد. جنگ مجاهدین علیه شوروی در چارچوب جنگ سرد، به حمایت گستردهٔ کشورهای مختلف انجامید. ایالات متحده آمریکا بهعنوان بخشی از استراتژی خود برای تضعیف شوروی، به مجاهدین کمک کرد. پاکستان که از طریق سازمان اطلاعاتی خود (آیاسآی) نقش کلیدی در سازماندهی، آموزش و تأمین مالی و تسلیحات گروهها داشت، از مهمترین حامیان مجاهدین افغانستان بود. دیگر حامیان شامل ایران، عربستان سعودی، چین، بریتانیا و آلمان بودند.<ref>علیآبادی، افغانستان، ۱۳۷۵ش، ص۱۷۲.</ref> | ||
مجاهدین که در آغاز، جنگجویانی پراکنده و با امکاناتی اندک بودند، با گذشت زمان به نیرویی باتجربه تبدیل شدند. آنها با استفاده از تاکتیکهای چریکی در مناطق کوهستانی، ضربات سنگینی بر نیروهای شوروی وارد کردند. در سال ۱۹۸۹م، نیروهای شوروی به دلیل هزینههای سنگین انسانی و اقتصادی و شکست در سرکوب مجاهدین، از افغانستان خارج شدند. با این حال، جنگ داخلی در افغانستان پایان نیافت و مجاهدین به مبارزه با دولت کمونیستی باقیمانده به رهبری محمد نجیبالله ادامه دادند. سرانجام در سال ۱۳۷۱ش (۱۹۹۲م)، مجاهدین موفق به فتح کابل شدند و حکومت کمونیستی را برای همیشه سرنگون کردند. | مجاهدین که در آغاز، جنگجویانی پراکنده و با امکاناتی اندک بودند، با گذشت زمان به نیرویی باتجربه تبدیل شدند. آنها با استفاده از تاکتیکهای چریکی در مناطق کوهستانی، ضربات سنگینی بر نیروهای شوروی وارد کردند. در سال ۱۹۸۹م، نیروهای شوروی به دلیل هزینههای سنگین انسانی و اقتصادی و شکست در سرکوب مجاهدین، از افغانستان خارج شدند. با این حال، جنگ داخلی در افغانستان پایان نیافت و مجاهدین به مبارزه با دولت کمونیستی باقیمانده به رهبری محمد نجیبالله ادامه دادند. سرانجام در سال ۱۳۷۱ش (۱۹۹۲م)، مجاهدین موفق به فتح کابل شدند و حکومت کمونیستی را برای همیشه سرنگون کردند.<ref>خراسانی و فصیحی، «[https://pkn.isu.ac.ir/article_76016_221612cc33d7b450ac92f857ace09054.pdf اسطوره زعامت و جنگ داخلی در افغانستان]»، ۱۴۰۱ش، ص۹۲.</ref> | ||
با وجود پیروزی بر دشمن مشترک، مجاهدین هرگز نتوانستند به اتحاد برسند و یک دولت باثبات ایجاد کنند. اختلافات عمیق قومی، مذهبی و سیاسی میان احزاب مختلف، بلافاصله پس از سقوط کابل به جنگی خونین و ویرانگر منجر شد. این جنگ داخلی که سالها ادامه یافت، زیرساختهای کشور را نابود کرد. در این فضای ناامنی و هرجمرج، گروهی جدید و متشکل از دانشآموختگان مدارس دینی پاکستان به نام طالبان ظهور کردند و توانستند با شعار برقراری امنیت و اجرای شریعت، بر بخش بزرگی از کشور، از جمله کابل، مسلط شوند و بسیاری از رهبران و نیروهای مجاهدین را از صحنه قدرت کنار بزنند. این میراث پیچیده، همچنان بر سرنوشت سیاسی افغانستان سایه افکنده است. | با وجود پیروزی بر دشمن مشترک، مجاهدین هرگز نتوانستند به اتحاد برسند و یک دولت باثبات ایجاد کنند. اختلافات عمیق قومی، مذهبی و سیاسی میان احزاب مختلف، بلافاصله پس از سقوط کابل به جنگی خونین و ویرانگر منجر شد. این جنگ داخلی که سالها ادامه یافت، زیرساختهای کشور را نابود کرد. در این فضای ناامنی و هرجمرج، گروهی جدید و متشکل از دانشآموختگان مدارس دینی پاکستان به نام طالبان ظهور کردند و توانستند با شعار برقراری امنیت و اجرای شریعت، بر بخش بزرگی از کشور، از جمله کابل، مسلط شوند و بسیاری از رهبران و نیروهای مجاهدین را از صحنه قدرت کنار بزنند. این میراث پیچیده، همچنان بر سرنوشت سیاسی افغانستان سایه افکنده است.<ref>آیتی، «منازعات قومی در افغانستان: از سلطنت ابدالی تا سقوط جمهوریت»، ۱۴۰۱ش، ص۳۷–۴۶.</ref> | ||
== احزاب جهادی == | == احزاب جهادی == | ||
احزاب جهادی افغانستان، گروههای نظامی-سیاسی اسلامگرایی بودند که از اواخر دهه ۱۹۷۰م برای مبارزه با دولت کمونیستی کابل و سپس نیروهای اشغالگر شوروی شکل گرفتند. این احزاب بر اساس خطمشی سیاسی، قومیت و حمایتهای خارجی به گروههای مختلفی تقسیم میشدند که عمدتاً در دوگانه سنّیمذهب و شیعهمذهب شامل «ائتلاف هفتگانه پیشاور» و «ائتلاف هشتگانه تهران» سازماندهی شدند. | احزاب جهادی افغانستان، گروههای نظامی-سیاسی اسلامگرایی بودند که از اواخر دهه ۱۹۷۰م برای مبارزه با دولت کمونیستی کابل و سپس نیروهای اشغالگر شوروی شکل گرفتند. این احزاب بر اساس خطمشی سیاسی، قومیت و حمایتهای خارجی به گروههای مختلفی تقسیم میشدند که عمدتاً در دوگانه سنّیمذهب و شیعهمذهب شامل «ائتلاف هفتگانه پیشاور» و «ائتلاف هشتگانه تهران» سازماندهی شدند.<ref>امیریفرد و محمدی، «[https://www.ensani.ir/file/download/article/1780462677-6a1fb4551fb48-10751-1404-4.pdf بازخوانی تجربه مجاهدین افغان در حکومت کمونیستی و شکلگیری بنیادگرایی در افغانستان]»، ۱۴۰۴ش، ص۹۹.</ref> | ||
=== احزاب جهادی سنیمذهب === | === احزاب جهادی سنیمذهب === | ||
| خط ۴۶: | خط ۴۶: | ||
|دیگر حزب با گرایشات سنتی و مذهبی که بر نقش خانوادههای روحانی تأکید داشت. | |دیگر حزب با گرایشات سنتی و مذهبی که بر نقش خانوادههای روحانی تأکید داشت. | ||
|- | |- | ||
| | |حرکت انقلاب اسلامی | ||
|محمدنبی محمدی | |محمدنبی محمدی | ||
|حزبی متشکل از روحانیون و علمای سنتی که کمتر رویکرد سیاسی داشت و بیشتر بر مبارزه نظامی تمرکز کرده بود. | |حزبی متشکل از روحانیون و علمای سنتی که کمتر رویکرد سیاسی داشت و بیشتر بر مبارزه نظامی تمرکز کرده بود. | ||
| خط ۹۵: | خط ۹۵: | ||
=== برهانالدین ربانی === | === برهانالدین ربانی === | ||
برهانالدین ربانی ( | برهانالدین ربانی (۱۳۱۹–۱۳۹۰ش) در فیضآباد، مرکز ولایت [[بدخشان]]، در خانوادهای [[قوم تاجیک|تاجیکتبار]] و [[مذهب حنفی|حنفیمذهب]] زاده شد.<ref>مبارز، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1378ش، ص143.</ref> تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش به پایان رساند و برای ادامهٔ تحصیل در علوم اسلامی به مدرسهٔ ابوحنیفهٔ کابل رفت. در ۱۳۳۸ش وارد دانشکدهٔ شرعیات و قوانین اسلامی دانشگاه کابل شد و در ۱۳۴۱ش فارغالتحصیل گردید و به تدریس در همان دانشکده پرداخت. در ۱۳۴۵ش برای ادامهٔ تحصیل به [[مصر]] رفت و از دانشگاه [[الازهر]] در رشتهٔ [[فلسفه اسلامی|فلسفهٔ اسلامی]] مدرک کارشناسی ارشد گرفت. پس از بازگشت به افغانستان، مجدداً در دانشکدهٔ شرعیات کابل به تدریس مشغول شد.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13910628000091/زندگینامه-شهید-صلح-برهانالدین-ربانی- «زندگینامۀ شهید صلح، برهانالدین ربانی»، خبرگزاری فارس.]</ref> | ||
ربانی در دوران تحصیل در دانشگاه کابل و الازهر، با اندیشههای [[اخوانالمسلمین]] آشنا شد و پس از بازگشت، به ترویج آنها میان دانشجویان پرداخت.<ref>جمعی از نویسندگان، احزاب | ربانی در دوران تحصیل در دانشگاه کابل و الازهر، با اندیشههای [[اخوانالمسلمین]] آشنا شد و پس از بازگشت، به ترویج آنها میان دانشجویان پرداخت.<ref>جمعی از نویسندگان، احزاب سیاسی افغانستان، 1384ش، ج۲، ص823-825؛ مبارز، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1378ش، ص۱۴۳–۱۴۴.</ref> او تفسیر «فی ظلال القرآن» [[سیدقطب]] را به [[زبان فارسی|فارسی]] ترجمه کرد که بخش نخست آن در ۱۳۵۲ش با نام «در سایههای قرآن» منتشر شد.<ref>جمعی از نویسندگان، احزاب سیاسی افغانستان، 1384ش، ج۲، ص۸۲۴.</ref> ربانی با نشریاتی چون «بدخشان»، «الفلاح»، «پیام حق»، «ژوندون»، «لمر» و «عرفان» همکاری داشت و در ۱۳۴۹ش مجلهٔ «شرعیات» را در دانشکدهٔ شرعیات منتشر کرد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/13739 ناصری داودی، «ربانی، برهانالدین»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> برخی آثار تألیفی و ترجمهشدهٔ او عبارت است از: محمد، نخستین مربی و آموزگار بشریت؛ تشریح عقاید معتزلیها؛ تئوری سیاسی اسلام؛ اسلام و کمونیزم؛ اصول تربیت در اسلام؛ نشانههای راه (ترجمه معالم فی الطریق از سید قطب)؛ آموختنیهایی در مسیر انقلاب اسلامی.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/13739 ناصری داودی، «ربانی، برهانالدین»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> | ||
با تصویب قانون اساسی ۱۳۴۳ش و ایجاد فضای باز سیاسی، احزاب مختلفی در افغانستان شکل گرفتند.<ref>اسعدی، جهان اسلام، 1369ش، ج1، ص84.</ref> در میان دانشگاهیان، رشد گروههای کمونیستی چشمگیر بود<ref>فایق، رازی را که نمیخواستم افشا گردد، 1379ش، ج1، ص22-23.</ref> که با واکنش اسلامگرایانی چون ربانی مواجه شد.<ref>روآ، «نقش گروههای نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان»، 1370ش، ج1، ص95ـ97.</ref> ربانی به همراه غلاممحمد نیازی، سازمان جوانان مسلمان را برای مقابله با تبلیغات کمونیستی بنیان نهاد.<ref> | با تصویب قانون اساسی ۱۳۴۳ش و ایجاد فضای باز سیاسی، احزاب مختلفی در افغانستان شکل گرفتند.<ref>اسعدی، جهان اسلام، 1369ش، ج1، ص84.</ref> در میان دانشگاهیان، رشد گروههای کمونیستی چشمگیر بود<ref>فایق، رازی را که نمیخواستم افشا گردد، 1379ش، ج1، ص22-23.</ref> که با واکنش اسلامگرایانی چون ربانی مواجه شد.<ref>روآ، «نقش گروههای نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان»، 1370ش، ج1، ص95ـ97.</ref> ربانی به همراه غلاممحمد نیازی، سازمان جوانان مسلمان را برای مقابله با تبلیغات کمونیستی بنیان نهاد.<ref>منیب، جریانات تاریخی افغانستان، ص۸۹–۹۰، ۲۰۲.</ref> پساز کودتای محمدداودخان در ۱۳۵۲ش، اعضای نهضت اسلامی افغانستان به پاکستان رفتند. ربانی که مخالف رویکرد مسلحانه علیه داودخان بود، به عربستان سفر کرد.<ref>مبارز، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1378ش، ص۲۷، ۱۴۵.</ref> پساز کشتهشدن نیازی در ۱۳۵۶ش، سازمان جوانان مسلمان به دو گروه جمعیت اسلامی و حزب اسلامی تقسیم شد و ربانی در اوایل ۱۳۵۷ش رهبری جمعیت اسلامی را بر عهده گرفت.<ref>مبارز، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1378ش، ص۶۲–۶۳، ۱۴۵–۱۴۶.</ref> | ||
پس از کودتای ۲۷ ثور ۱۳۵۷ش، ربانی مردم را به قیام مسلحانه علیه دولت کمونیستی و نیروهای شوروی دعوت کرد.<ref> | پس از کودتای ۲۷ ثور ۱۳۵۷ش، ربانی مردم را به قیام مسلحانه علیه دولت کمونیستی و نیروهای شوروی دعوت کرد.<ref>منیب، جریانات تاریخی افغانستان، 1379ش، ص۱۴۳، ۲۰۳–۲۰۴؛ جمعی از نویسندگان، احزاب سیاسی افغانستان، 1384ش، ج۲، ص ۸۲۶.</ref> او در شورای اتحاد هفتگانهٔ پیشاور که در ۱۳۶۰ش تشکیل شد، عضو فعال بود.<ref>منیب، جریانات تاریخی افغانستان، 1379ش، ص۱۹۲، ۲۰۳.</ref> ربانی چندین بار به ایران سفر کرد تا برای اتحاد گروههای جهادی سنی و شیعه مذاکره کند، اما این تلاشها نتیجهٔ محسوسی در پی نداشت.<ref>دولتآبادی، شناسنامهٔ افغانستان، 1382ش، ص ۴۰۵–۴۰۸؛ پهلوان، افغانستان: عصر مجاهدین و برآمدن طالبان، 1377ش، ص ۴۵–۴۷.</ref> ربانی بر حقوق اقوام و اقلیتهای دینی تأکید داشت و مشارکت همهٔ اقوام در قدرت را ضروری میدانست، اما در عمل به انحصار حزبی و قومی گرفتار شد. او به استقلال نظام سیاسی، پاسداشت ارزشهای دینی، تأمین رفاه شهروندان و روابط حسنه با همسایگان بر اساس احترام متقابل باور داشت و دولت اسلامی مجاهدین را برترین نظام مستقل سیاسی در تاریخ افغانستان میدانست.<ref>[https://www.ocj-af.com/حیات-سیاسی-و-افکار-شهید-ربانی-در-یک-نگاه/ «حیات سیاسی و افکار شهید ربانی در یک نگاه»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی فرهنگی.]</ref> | ||
برهانالدین ربانی در ۲۹ سنبله/شهریور ۱۳۹۰ش در منزلش توسط فردی که خود را نمایندهٔ طالبان معرفی کرده بود، در یک حملهٔ انتحاری کشته شد.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13910628000091/ | برهانالدین ربانی در ۲۹ سنبله/شهریور ۱۳۹۰ش در منزلش توسط فردی که خود را نمایندهٔ طالبان معرفی کرده بود، در یک حملهٔ انتحاری کشته شد.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13910628000091/زندگینامه-شهید-صلح-برهانالدین-ربانی- «زندگینامۀ شهید صلح، برهانالدین ربانی»، خبرگزاری فارس.]</ref> یوگاداس یوشیکا، نمایندهٔ ویژهٔ اتحادیهٔ اروپا، او را آموزگار مبانی اسلام خواند که با گفتار و رفتارش، ناسازگاری اسلام با ترور و انتحار را نشان میداد.<ref>[https://www.avapress.com/fa/report/31821/استاد-رباÙÛ-ÛÚ©Û-شخصÛت-برجستÙ-Ú©Ù
-ÙظÛر-دÙرا٠«استاد ربانی یکی از شخصیتهای برجسته و کمنظیر در دوران معاصر بود که زندگی خویش را وقف ایجاد صلح و امنیت و بیداری اسلامی نمود»،] خبرگزاری صدای افغان (آوا)؛ [https://pajhwok.com/fa/2018/09/18/از-شش-کتاب-استاد-برهان-الدین-ربانی-رونم/ بشردوست، «از شش کتاب استاد برهانالدین ربانی رونمایی گردید»،] [https://www.mashreghnews.ir/news/67949/روایت-جعفریان-از-شخصیت-برهان-الدین-ربانی خبرگزاری پژواک؛ «روایت جعفریان از شخصیت برهانالدین ربانی»، خبرگزاری مشرق.]</ref> | ||
==== مسئولیتها ==== | ==== مسئولیتها ==== | ||
* رهبری جمعیت اسلامی افغانستان: ربانی در ۱۳۵۲ش بهعنوان رهبر جمعیت اسلامی انتخاب شد و با کودتای ۱۳۵۷ش، رویکرد مسلحانه در پیش گرفت و کوشید شخصیتهای مختلف را در این حزب گرد آورد.<ref>منیب، جریانات تاریخی افغانستان، 1379ش، ص۱۹۲، ۲۰۳.</ref> | |||
* رهبری جمعیت اسلامی افغانستان: ربانی در ۱۳۵۲ش بهعنوان رهبر جمعیت اسلامی انتخاب شد و با کودتای ۱۳۵۷ش، رویکرد مسلحانه در پیش گرفت و کوشید شخصیتهای مختلف را در این حزب گرد آورد.<ref> | * رئیسجمهور دولت اسلامی افغانستان: پساز سقوط دولت نجیبالله در ۱۳۷۱ش و دورهٔ ریاستجمهوری دو ماههٔ صبغتالله مجددی، بهمدت چهار ماه بهعنوان رئیس دولت انتقالی افغانستان انتخاب شد. با آغاز جنگهای داخلی، دورهٔ ریاست او ۱۸ ماه تمدید شد.<ref>عظیمی، اردو و سیاست: در سه دههٔ اخیر افغانستان، 1378ش، ج۲، ص۶۲۶، ۶۳۰.</ref> ربانی تا پیش از حملات ۱۱ سپتامبر و کنفرانس بن، رئیسجمهور افغانستان باقی ماند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/report/31315/زندگينامه-استاد-برهان-الدين-ربانی «زندگینامۀ استاد برهانالدین ربانی»، خبرگزاری صدای افغان (آوا).]</ref> | ||
* رئیسجمهور دولت اسلامی افغانستان: پساز سقوط دولت نجیبالله در ۱۳۷۱ش و | * رئیس شورای عالی صلح افغانستان: ربانی در ۱۳۸۴ش بهعنوان نمایندهٔ مردم [[بدخشان]] به پارلمان راه یافت و در ۱۳۸۹ش از سوی حامد کرزی به ریاست شورای عالی صلح منصوب شد و برای برقراری صلح و ثبات در کشور کوشید.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13910628000091/زندگینامه-شهید-صلح-برهانالدین-ربانی- «زندگینامۀ شهید صلح، برهانالدین ربانی»، خبرگزاری فارس.]</ref> | ||
* رئیس شورای عالی صلح افغانستان: ربانی در ۱۳۸۴ش بهعنوان نمایندهٔ مردم [[بدخشان]] به پارلمان راه یافت و در ۱۳۸۹ش از سوی حامد کرزی به ریاست شورای عالی صلح منصوب شد و برای برقراری صلح و ثبات در کشور کوشید.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13910628000091/ | |||
=== گلبدین حکمتیار === | === گلبدین حکمتیار === | ||
گلبدین حکمتیار در سال ۱۳۲۶ش در ولسوالی امامصاحب ولایت [[قندوز|کندوز]]، در خانوادهای پشتون از قبیلهٔ خروتی (غلزایی) زاده شد. پدرش غلامحیدر از [[غزنی]] به کندوز مهاجرت کرده بود. وی تحصیلات ابتدایی را در کندوز گذراند و برای ادامهٔ تحصیل به [[کابل]] رفت، اما پس از مدتی به کندوز بازگشت و در لیسهٔ شیرخانبندر به تحصیل پرداخت. او در ۱۹۶۸م از این لیسه فارغالتحصیل شد و در ۱۹۷۰م در دانشکدهٔ مهندسی دانشگاه کابل پذیرفته شد.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/577415 «بیوگرافی گلبدین حکمتیار»، خبرگزاری میزان.]</ref> حکمتیار ابتدا با بیوهٔ برادرش ازدواج کرد و سپس همسر دیگری اختیار نمود. حاصل این ازدواجها یک دختر به نام مریم و سه پسر به نامهای حبیبالرحمان، جمالالدین و فیروز است.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/577415 «بیوگرافی گلبدین حکمتیار»، خبرگزاری میزان.]</ref> | گلبدین حکمتیار در سال ۱۳۲۶ش در ولسوالی امامصاحب ولایت [[قندوز|کندوز]]، در خانوادهای پشتون از قبیلهٔ خروتی (غلزایی) زاده شد. پدرش غلامحیدر از [[غزنی]] به کندوز مهاجرت کرده بود. وی تحصیلات ابتدایی را در کندوز گذراند و برای ادامهٔ تحصیل به [[کابل]] رفت، اما پس از مدتی به کندوز بازگشت و در لیسهٔ شیرخانبندر به تحصیل پرداخت. او در ۱۹۶۸م از این لیسه فارغالتحصیل شد و در ۱۹۷۰م در دانشکدهٔ مهندسی دانشگاه کابل پذیرفته شد.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/577415 «بیوگرافی گلبدین حکمتیار»، خبرگزاری میزان.]</ref> حکمتیار ابتدا با بیوهٔ برادرش ازدواج کرد و سپس همسر دیگری اختیار نمود. حاصل این ازدواجها یک دختر به نام مریم و سه پسر به نامهای حبیبالرحمان، جمالالدین و فیروز است.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/577415 «بیوگرافی گلبدین حکمتیار»، خبرگزاری میزان.]</ref> | ||
با تصویب قانون اساسی ۱۳۴۳ش و باز شدن فضای سیاسی،<ref>اسعدی، جهان اسلام، 1369ش، ج1، ص84.</ref> احزاب مختلفی در افغانستان شکل گرفتند.<ref>فایق، رازی که نمیخواستم افشا گردد، 1379ش، ج1، ص22-23.</ref> ظهور گروههای کمونیستی در دانشگاهها، واکنش اسلامگرایانی چون حکمتیار و ربانی را در پی داشت. آنان در قالب «سازمان جوانان مسلمان» و با انتشار «شبنامهٔ جهاد» در ۱۳۴۴ش، به مقابله با کمونیستها پرداختند.<ref>روآ، نقش گروههای نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان، 1370ش، ج1، ص95ـ97.</ref> حکمتیار در سال ۱۳۴۸ش از طریق استادان تحصیلکردهٔ الازهر در دانشگاه کابل، با اندیشههای [[اخوانالمسلمین]] آشنا شد. او در دههٔ ۱۳۵۰ش با برهانالدین ربانی در جمعیت جوانان مسلمان همکاری میکرد. با وجود گرایش اخوانی، حکمتیار از دموکراسی نیز دفاع میکند؛ چنانکه در نشست رهبران جهادی در پاکستان، تنها او بود که از نظام دموکراتیک سخن گفت.<ref>[https://www.etemadnewspaper.ir/fa/main/detail/55526 موسوی «حکمتیار پدیدهای است که از سلفیگری و دموکراسی همزمان | با تصویب قانون اساسی ۱۳۴۳ش و باز شدن فضای سیاسی،<ref>اسعدی، جهان اسلام، 1369ش، ج1، ص84.</ref> احزاب مختلفی در افغانستان شکل گرفتند.<ref>فایق، رازی که نمیخواستم افشا گردد، 1379ش، ج1، ص22-23.</ref> ظهور گروههای کمونیستی در دانشگاهها، واکنش اسلامگرایانی چون حکمتیار و ربانی را در پی داشت. آنان در قالب «سازمان جوانان مسلمان» و با انتشار «شبنامهٔ جهاد» در ۱۳۴۴ش، به مقابله با کمونیستها پرداختند.<ref>روآ، نقش گروههای نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان، 1370ش، ج1، ص95ـ97.</ref> حکمتیار در سال ۱۳۴۸ش از طریق استادان تحصیلکردهٔ الازهر در دانشگاه کابل، با اندیشههای [[اخوانالمسلمین]] آشنا شد. او در دههٔ ۱۳۵۰ش با برهانالدین ربانی در جمعیت جوانان مسلمان همکاری میکرد. با وجود گرایش اخوانی، حکمتیار از دموکراسی نیز دفاع میکند؛ چنانکه در نشست رهبران جهادی در پاکستان، تنها او بود که از نظام دموکراتیک سخن گفت.<ref>[https://www.etemadnewspaper.ir/fa/main/detail/55526 موسوی «حکمتیار پدیدهای است که از سلفیگری و دموکراسی همزمان صحبت میکند»، وبسایت روزنامۀ اعتماد.]</ref> | ||
در ۱۳۵۱ش، درگیری میان جوانان مسلمان و هواداران گروه | در ۱۳۵۱ش، درگیری میان جوانان مسلمان و هواداران گروه شعلهٔ جاوید در دانشگاه کابل به کشتهشدن یکی از اعضای گروه دوم انجامید و پلیس ۹ نفر از جمله حکمتیار را بازداشت کرد.<ref>عظیمی، اردو و سیاست، 1387ش، ج۱، ص۱۰۹.</ref> بعدها، بر اثر اختلاف نظر، جنبش اسلامگرایان به دو گروه تقسیم شد: حزب اسلامی به رهبری حکمتیار که خواهان مبارزهٔ مسلحانه بود و جمعیت اسلامی به رهبری ربانی که به کودتا و نفوذ در ارتش معتقد بودند.<ref>روآ، نقش گروههای نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان، 1370ش، ج1، ص105.</ref> | ||
حکمتیار از معدود رهبران جهادی است که آثار مکتوب فراوانی دارد. تاکنون ۱۱۸ اثر از او دربارهٔ عدالت، مبارزات آزادیخواهانه، دولت اسلامی، دین و حقوق زن منتشر شده است.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan/%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%AB%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%A7-%D9%85% «حزب اسلامی اثرهای علمی و سیاسی حکمتیار را معرفی کرد»، خبرگزاری طلوع نیوز.]</ref> | حکمتیار از معدود رهبران جهادی است که آثار مکتوب فراوانی دارد. تاکنون ۱۱۸ اثر از او دربارهٔ عدالت، مبارزات آزادیخواهانه، دولت اسلامی، دین و حقوق زن منتشر شده است.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan/%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%AB%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%A7-%D9%85% «حزب اسلامی اثرهای علمی و سیاسی حکمتیار را معرفی کرد»، خبرگزاری طلوع نیوز.]</ref> | ||
| خط ۱۲۳: | خط ۱۲۲: | ||
پساز کودتای کمونیستی ۱۳۵۷ش، حکمتیار، حزب اسلامی را تأسیس کرد. این حزب در دوران جنگ با شوروی، بیشترین حمایت مالی و تسلیحاتی را از آمریکا، عربستان سعودی و پاکستان دریافت کرد.<ref>احمدرشید، طالبان، 1378ش، ص198.</ref> با وجود انشعاب و تشکیل حزب اسلامی شاخهٔ یونس خالص در مناطق جنوب و شرق، حزب اسلامی حکمتیار در ولایتهای مختلف حضور فعال داشت.<ref>عظیمی، اردو و سیاست، 1387ش، ج2، ص405ـ406.</ref> در ۱۳۷۱ش، حکمتیار با دولت انتقالی ربانی کنار نیامد و با استقرار نیروهایش در چهارآسیاب (جنوب کابل)، جنگ را علیه دولت آغاز کرد. این درگیری که با شکست حکمتیار پایان یافت، تلفات سنگینی به شهروندان وارد کرد و نزدیک به ۳۰۰ هزار نفر را آواره ساخت.<ref>مبارز، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1378ش، ص112-119.</ref><ref>میلی، افغانستان: طالبان و سیاستهای جهانی، 1377ش، ص54.</ref> | پساز کودتای کمونیستی ۱۳۵۷ش، حکمتیار، حزب اسلامی را تأسیس کرد. این حزب در دوران جنگ با شوروی، بیشترین حمایت مالی و تسلیحاتی را از آمریکا، عربستان سعودی و پاکستان دریافت کرد.<ref>احمدرشید، طالبان، 1378ش، ص198.</ref> با وجود انشعاب و تشکیل حزب اسلامی شاخهٔ یونس خالص در مناطق جنوب و شرق، حزب اسلامی حکمتیار در ولایتهای مختلف حضور فعال داشت.<ref>عظیمی، اردو و سیاست، 1387ش، ج2، ص405ـ406.</ref> در ۱۳۷۱ش، حکمتیار با دولت انتقالی ربانی کنار نیامد و با استقرار نیروهایش در چهارآسیاب (جنوب کابل)، جنگ را علیه دولت آغاز کرد. این درگیری که با شکست حکمتیار پایان یافت، تلفات سنگینی به شهروندان وارد کرد و نزدیک به ۳۰۰ هزار نفر را آواره ساخت.<ref>مبارز، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1378ش، ص112-119.</ref><ref>میلی، افغانستان: طالبان و سیاستهای جهانی، 1377ش، ص54.</ref> | ||
پس از سلطهٔ طالبان در ۱۳۷۷ش، حکمتیار به ایران رفت و در [[تهران]] ساکن شد. با [[حملات ۱۱ سپتامبر]] و سقوط طالبان، او به پاکستان رفت و مخالفت خود را با حضور آمریکا و دولت جدید اعلام کرد. به همین دلیل، نام او در ۲۰۰۳م در لیست سیاه سازمان ملل قرار گرفت. سرانجام در ۱۳۹۶ش، حکمتیار با اشرف غنی، رئیسجمهور، پیمان صلح امضا کرد و در ازای مصونیت قضایی و خروج از لیست سیاه، دست از جنگ کشید و به فعالیت سیاسی روی آورد.<ref>[https://www.ariananews.af/fa/ | پس از سلطهٔ طالبان در ۱۳۷۷ش، حکمتیار به ایران رفت و در [[تهران]] ساکن شد. با [[حملات ۱۱ سپتامبر]] و سقوط طالبان، او به پاکستان رفت و مخالفت خود را با حضور آمریکا و دولت جدید اعلام کرد. به همین دلیل، نام او در ۲۰۰۳م در لیست سیاه سازمان ملل قرار گرفت. سرانجام در ۱۳۹۶ش، حکمتیار با اشرف غنی، رئیسجمهور، پیمان صلح امضا کرد و در ازای مصونیت قضایی و خروج از لیست سیاه، دست از جنگ کشید و به فعالیت سیاسی روی آورد.<ref>[https://www.ariananews.af/fa/توافقنامه-صلح-میان-حکومت-افغانستان-و-ح/ «توافقنامۀ صلح میان حکومت افغانستان و حزب اسلامی امضا شد»، وبسایت آریا نیوز.]</ref> او در انتخابات ریاستجمهوری ۱۳۹۸ش کاندیدا شد و دولت غنی را ناکارآمد خواند و وعدهٔ کنارگذاشتن افراد فاسد را داد.<ref>[https://www.ariananews.af/fa/گلبدین-حکمتیار-رسما-برای-انتخابات-ریا/ «گلبدین حکمتیار رسماً برای انتخابات ریاست جمهوری ثبتنام کرد»، وبسایت آریا نیوز.]</ref> | ||
=== صبغتالله مجددی === | === صبغتالله مجددی === | ||
صبغتالله مجددی ( | صبغتالله مجددی (۱۳۰۵–۱۳۹۷ش) در کابل، در خانوادهای روحانی و حنفیمذهب از سلسلهٔ نقشبندیه و منتسب به شیخ احمد سرهندی زاده شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/8311472/زندگی-نامه-صبغت-الله-مجددی-رییس-مجلس-سنا-افغانستان . «زندگینامۀ صبغتالله مجددی رئیس مجلس سنا افغانستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> او تحصیلات ابتدایی و [[علوم اسلامی]] را در افغانستان گذراند و برای ادامهٔ تحصیل به [[مصر]] رفت و از دانشگاه [[الازهر]] در رشتهٔ حقوق و فقه اسلامی مدرک فوقلیسانس گرفت. در ۱۳۳۳ش به افغانستان بازگشت و در دانشگاه کابل، مؤسسات تربیت معلم و دارالعلوم عربی به تدریس پرداخت. همزمان با تدریس، به فعالیتهای سیاسی روی آورد و در ۱۳۳۸ش به اتهام فعالیت علیه سفر خروشچف به [[کابل]]، بازداشت و ۴ سال و نیم بدون محاکمه زندانی شد. سپس به مصر و [[عربستان سعودی|عربستان]] [[عربستان سعودی|سعودی]] تبعید گردید و پس از بازگشت، از تدریس منع شد، اما در ۱۳۵۱ش سازمان «جمعیت العلمای محمدی» را تأسیس کرد.<ref>[http://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=41268 . «صبغتالله مجددی فوت کرد»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان.]</ref> | ||
مجددی در دوران تحصیل در الازهر، با [[حسن البنا]]، رهبر [[اخوانالمسلمین]]، آشنا شد و تحت تأثیر اندیشههای او قرار گرفت. او در ترور نافرجام جمال عبدالناصر نقش داشت و بههمین دلیل، همراه با عمویش (سفیر وقت افغانستان در مصر) از آن کشور اخراج شد. وی در ۱۳۵۲ش در کنفرانس اسلامی طرابلس (لیبی) شرکت داشت که با کودتای داودخان مواجه شد و به عربستان مهاجرت کرد و تابعیت آنجا را به دست آورد.<ref>[https://ariananews.co/news/ | مجددی در دوران تحصیل در الازهر، با [[حسن البنا]]، رهبر [[اخوانالمسلمین]]، آشنا شد و تحت تأثیر اندیشههای او قرار گرفت. او در ترور نافرجام جمال عبدالناصر نقش داشت و بههمین دلیل، همراه با عمویش (سفیر وقت افغانستان در مصر) از آن کشور اخراج شد. وی در ۱۳۵۲ش در کنفرانس اسلامی طرابلس (لیبی) شرکت داشت که با کودتای داودخان مواجه شد و به عربستان مهاجرت کرد و تابعیت آنجا را به دست آورد.<ref>[https://ariananews.co/news/زندگی-نامه-صبغت-الله-مجددی/ . «زندگینامۀ حضرت صبغتالله مجددی»، خبرگزاری آریانیوز.]</ref> او سپس به [[دانمارک]] مهاجرت کرد و در کپنهاگ، مرکز فرهنگی اسلامی اسکاندیناوی را تأسیس نمود و هفت مسجد در دانمارک و یک مرکز اسلامی در اسلو (نروژ) بنیان گذاشت.<ref>[http://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=41268 . «صبغتالله مجددی فوت کرد»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان.]</ref> | ||
مجددی به تشکیل دولت اسلامی بر پایهٔ عدالت، برابری و شورا باور داشت و آزادیهای فردی و اجتماعی را در چارچوب آموزههای اسلامی میدانست. او با دیکتاتوری فردی یا حزبی مخالف بود، بر حسن روابط با همسایگان تأکید میکرد و موافق مشارکت اجتماعی و سیاسی زنان در افغانستان بود.<ref>[https://catalog.acku.edu.af/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=4919&shelfbrowse_itemnumber=6199#shelfbrowser . «مرامنامه و اساسنامۀ جبهۀ ملی نجات افغانستان»، وبسایت دانشگاه مرکزی کابل.]</ref> مجددی را انسانی مهربان، مسئولیتپذیر و صلحطلب توصیف کردهاند که نقشی سازنده در جهاد داشت و با همهٔ جریانها و جناحهای سیاسی رابطهٔ حسنهای برقرار میکرد. او به قاطعیت در برابر زورگویان و حقیقتگویی شهره بود.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan/ | مجددی به تشکیل دولت اسلامی بر پایهٔ عدالت، برابری و شورا باور داشت و آزادیهای فردی و اجتماعی را در چارچوب آموزههای اسلامی میدانست. او با دیکتاتوری فردی یا حزبی مخالف بود، بر حسن روابط با همسایگان تأکید میکرد و موافق مشارکت اجتماعی و سیاسی زنان در افغانستان بود.<ref>[https://catalog.acku.edu.af/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=4919&shelfbrowse_itemnumber=6199#shelfbrowser . «مرامنامه و اساسنامۀ جبهۀ ملی نجات افغانستان»، وبسایت دانشگاه مرکزی کابل.]</ref> مجددی را انسانی مهربان، مسئولیتپذیر و صلحطلب توصیف کردهاند که نقشی سازنده در جهاد داشت و با همهٔ جریانها و جناحهای سیاسی رابطهٔ حسنهای برقرار میکرد. او به قاطعیت در برابر زورگویان و حقیقتگویی شهره بود.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan/پیکر-صبغت-الله-مجددی-به-خاک-سپرده-شد . «پیکر صبغتالله مجددی به خاک سپرده شد»، خبرگزاری طلوعنیوز.]</ref> | ||
==== حزب جبههٔ ملی نجات افغانستان ==== | ==== حزب جبههٔ ملی نجات افغانستان ==== | ||
پس از کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش، مجددی به پاکستان رفت و حزب جبههٔ ملی نجات افغانستان را با هدف مبارزهٔ سیاسی و نظامی علیه دولت کمونیستی کابل و نیروهای شوروی تأسیس کرد. از اعضای این حزب میتوان به فضلخالق نیازی، علیاحمد پوپل، کریم پوپل، حامد کرزی و عبدالرحیم چینزایی اشاره کرد. دولت پاکستان رابطهٔ خوبی با این حزب نداشت و بودجهٔ کمی به آن اختصاص میداد. این حزب از جمله گروههای میانهرو بهشمار میرفت که همواره بر گفتوگو برای صلح پایدار تأکید داشت.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951116000150/9- | پس از کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش، مجددی به پاکستان رفت و حزب جبههٔ ملی نجات افغانستان را با هدف مبارزهٔ سیاسی و نظامی علیه دولت کمونیستی کابل و نیروهای شوروی تأسیس کرد. از اعضای این حزب میتوان به فضلخالق نیازی، علیاحمد پوپل، کریم پوپل، حامد کرزی و عبدالرحیم چینزایی اشاره کرد. دولت پاکستان رابطهٔ خوبی با این حزب نداشت و بودجهٔ کمی به آن اختصاص میداد. این حزب از جمله گروههای میانهرو بهشمار میرفت که همواره بر گفتوگو برای صلح پایدار تأکید داشت.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951116000150/9-حزب-مشهور-افغانستان . «9 حزب مشهور افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> | ||
مجددی در بهار ۱۳۷۱ش برای دو ماه بهعنوان نخستین رئیس دولت انتقالی مجاهدین انتخاب شد و حکومت را از فضلالحق خالقیار، نخستوزیر دولت نجیبالله، تحویل گرفت و سپس آن را به برهانالدین ربانی واگذار کرد. او از اسلامگرایان معتدل و میانهرو بود<ref>. | مجددی در بهار ۱۳۷۱ش برای دو ماه بهعنوان نخستین رئیس دولت انتقالی مجاهدین انتخاب شد و حکومت را از فضلالحق خالقیار، نخستوزیر دولت نجیبالله، تحویل گرفت و سپس آن را به برهانالدین ربانی واگذار کرد. او از اسلامگرایان معتدل و میانهرو بود<ref>. اندیشمند، سالهای تجاوز و مقاومت 1357-1381ش، ص94.</ref> و مورد قبول همهٔ جناحهای جهادی قرار داشت.<ref>. همتی، «مجددی؛ سیاستمرد بسیط و بیادعا»، خبرگزاری افق.</ref> در زمستان ۱۳۷۲ش، ائتلافی به نام «شورای هماهنگی انقلاب اسلامی افغانستان» با عضویت حزب اسلامی (حکمتیار)، جنبش ملی (دوستم)، حزب وحدت (مزاری) و جبههٔ ملی نجات (مجددی) در مخالفت با دولت ربانی و شورای نظار تشکیل شد و مجددی مدتی ریاست آن را بر عهده داشت.<ref>[http://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=41268 . «صبغت الله مجددی فوت کرد»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان.]</ref> | ||
در دوران حکومت طالبان، مجددی در خارج از کشور زندگی میکرد و پس از سقوط طالبان در ۲۰۰۱م، به وطن بازگشت. در ۲۰۰۳م، ریاست لویهجرگه (نشست بزرگ ملی) تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان را بر عهده گرفت.<ref>[https://atlaspress.news/ | در دوران حکومت طالبان، مجددی در خارج از کشور زندگی میکرد و پس از سقوط طالبان در ۲۰۰۱م، به وطن بازگشت. در ۲۰۰۳م، ریاست لویهجرگه (نشست بزرگ ملی) تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان را بر عهده گرفت.<ref>[https://atlaspress.news/دورنما-و-دبیران-لویه-جرگه-ی-پیش-رو/ . محمودی، «دورنما و دبیران لویه جرگه پیش رو»، خبرگزاری اطلس.]</ref> وی از آذر ۱۳۸۴ش تا ۹ بهمن ۱۳۸۹ش، رئیس مجلس سنا بود که با سلطهٔ مجدد طالبان در ۱۴۰۰ش، این مجلس منحل شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/8311430/مجددی-به-عنوان-رییس-مجلس-سنا-افغانستان-انتخاب-شد . «مجددی بهعنوان رئیس مجلس سنا افغانستان انتخاب شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> مجددی در دورهٔ ریاستجمهوری حامد کرزی، مدتی رئیس کمیسیون تحکیم صلح بود که برای آشتی دولت و طالبان ایجاد شده بود.<ref>[http://www.jomhornews.com/fa/news/6666/ . «کمیسیون مستقل حل منازعات و ارتباط مردم با دولت ایجاد شد»، خبرگزاری جمهور.]</ref> | ||
صبغتالله مجددی در [[۲۲ بهمن]] ۱۳۹۷ش در سن ۹۳ سالگی درگذشت و در منطقهٔ عاشقان شهر کابل به خاک سپرده شد.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/179512/ | صبغتالله مجددی در [[۲۲ بهمن]] ۱۳۹۷ش در سن ۹۳ سالگی درگذشت و در منطقهٔ عاشقان شهر کابل به خاک سپرده شد.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/179512/صبغت-الله-مجددی-رئیس-جمهور-پیشین-افغانستان-درگذشت . «صبغتالله مجددی رئیسجمهور پیشین افغانستان درگذشت»، خبرگزاری صدای افغان (آوا).]</ref> | ||
=== سید علی بهشتی ورسی === | === سید علی بهشتی ورسی === | ||
سید علی بهشتی ورسی ( | سید علی بهشتی ورسی (۱۳۰۸–۱۳۷۵ش) در روستای «سنگتخت» از توابع ورس در ولایت [[بامیان]] زاده شد. پدرش سیدنبی و پدربزرگش سیدطاهر از علمای معروف منطقه بودند. او پساز سپریکردن تحصیلات ابتدایی، حدود شش سال در یکهولنگ به فراگیری سطوح بالاتر علوم دینی پرداخت<ref>[https://www.sadataf.com/celebrities/biography-of-ayatollah-seyed-ali-beheshti-warsi «زندگینامه آیتالله سیدعلی بهشتی ورسی» وبسایت دائرةالمعارف سادات افغانستان.]</ref> و در سال ۱۳۳۴ش برای ادامهٔ تحصیل به [[نجف]] مهاجرت کرد و نزد سید محسن حکیم، سید محمود شاهرودی و سید ابوالقاسم خویی، سطوح عالی علوم حوزوی را فراگرفت و همزمان به تدریس کتب حوزوی پرداخت.<ref>.[https://fa.al-shia.org/آيت-الله-سيد-علي-بهشتي-ره/ «سید علی بهشتی» وبسایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه.]</ref> | ||
بهشتی به پرهیزگاری، تعهد، صبر، بردباری، سختکوشی، وحدتطلبی و دقت علمی شهره بود.<ref>[http://www.saadaat11.blogfa.com/post/48 موسوی، «زندگینامه سید علی بهشتی» وبلاگ سادات.]</ref><ref>«[https://mandegardaily.com/?p=3444 از سالگرد وفات آیتالله بهشتی در کابل گرامیداشت به عمل آمد» خبر گذاری ماندگار.]</ref> او در سال ۱۳۴۱ش به افغانستان بازگشت و با همیاری نیکوکاران، مدرسهٔ علمیهای در زادگاهش ساخت و به تدریس علوم دینی پرداخت. مدرسهٔ علمیهٔ باقریه در سراب بامیان نیز به توصیهٔ او بنا شده است.<ref>. [https://ofoghandisha.com/ | بهشتی به پرهیزگاری، تعهد، صبر، بردباری، سختکوشی، وحدتطلبی و دقت علمی شهره بود.<ref>[http://www.saadaat11.blogfa.com/post/48 موسوی، «زندگینامه سید علی بهشتی» وبلاگ سادات.]</ref><ref>«[https://mandegardaily.com/?p=3444 از سالگرد وفات آیتالله بهشتی در کابل گرامیداشت به عمل آمد» خبر گذاری ماندگار.]</ref> او در سال ۱۳۴۱ش به افغانستان بازگشت و با همیاری نیکوکاران، مدرسهٔ علمیهای در زادگاهش ساخت و به تدریس علوم دینی پرداخت. مدرسهٔ علمیهٔ باقریه در سراب بامیان نیز به توصیهٔ او بنا شده است.<ref>. [https://ofoghandisha.com/معرفی/شخصیت-ها/آیه-الله-سید-علی-بهشتی-ورسی/ موسوی مشکات، «آیة الله سید علی بهشتی» وبسایت افق اندیشه.]</ref> او با احداث مدارس در مناطق دورافتادهٔ مرکزی، در رشد فرهنگی و آگاهی منطقه کوشید و با حل اختلافات، نفوذ گستردهای در میان مردم یافت.<ref>[https://fa.al-shia.org/آيت-الله-سيد-علي-بهشتي-ره/ .«سید علی بهشتی» وبسایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه.]</ref> | ||
اولیور روا، محقق فرانسوی، او را احیاگر شیعه در مناطق مرکزی افغانستان میداند.<ref>[http://www.saadaat11.blogfa.com/post/48 موسوی، «زندگینامه سید علی بهشتی» وبلاگ سادات.]</ref> میرمحمدصدیق فرهنگ، تاریخنگار معاصر، او را نخستین رهبری میشمارد که توانست مناطق گسترده با گرایشهای مختلف را متحد کرده و تحت نام شورا اداره کند.<ref>.[https://fa.al-shia.org/ | اولیور روا، محقق فرانسوی، او را احیاگر شیعه در مناطق مرکزی افغانستان میداند.<ref>[http://www.saadaat11.blogfa.com/post/48 موسوی، «زندگینامه سید علی بهشتی» وبلاگ سادات.]</ref> میرمحمدصدیق فرهنگ، تاریخنگار معاصر، او را نخستین رهبری میشمارد که توانست مناطق گسترده با گرایشهای مختلف را متحد کرده و تحت نام شورا اداره کند.<ref>.[https://fa.al-shia.org/آيت-الله-سيد-علي-بهشتي-ره/ «سید علی بهشتی» وبسایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه.]</ref> برخی شخصیتهای سیاسی و جهادی او را مصلح اجتماعی، مجتهد، روحانی ملی، شجاع، بردبار، متواضع و از استوانههای جهاد افغانستان و مدرسی توانمند با بیانی شیوا دانستهاند.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=3444 .« از سالگرد وفات آیتالله بهشتی در کابل گرامیداشت به عمل آمد» خبر گزاری ماندگار، روزنامه صبح افغانستان.]</ref> | ||
==== شورای انقلابی اتفاق اسلامی افغانستان ==== | ==== شورای انقلابی اتفاق اسلامی افغانستان ==== | ||
پس از کودتای مارکسیستی ثور ۱۳۵۷ش، بهشتی نخستین رهبر جهاد مسلحانه علیه کمونیستها در مناطق مرکزی افغانستان بود.<ref>. ناصری داوودی، «مشاهیر تشیع در افغانستان» ۱۳۹۰ش، ج۱، ص۲۶۱.</ref> او با همراهی مردم، این مناطق را از سلطهٔ مارکسیستها آزاد کرد. در سپتامبر ۱۹۷۹م، نمایندگان ۴۲ ناحیه در ورس گرد هم آمدند و شورای انقلابی اتفاق اسلامی افغانستان را تأسیس کردند که نمایندگان سنیمذهب ایماقهای غور نیز در آن حضور داشتند. این شورا متشکل از سه گروه ملاکان، علمای دین و جوانان تحصیلکرده بود و سید علی بهشتی بهعنوان رئیس آن برگزیده شد.<ref>[https://fa.al-shia.org/%D8% | پس از کودتای مارکسیستی ثور ۱۳۵۷ش، بهشتی نخستین رهبر جهاد مسلحانه علیه کمونیستها در مناطق مرکزی افغانستان بود.<ref>. ناصری داوودی، «مشاهیر تشیع در افغانستان» ۱۳۹۰ش، ج۱، ص۲۶۱.</ref> او با همراهی مردم، این مناطق را از سلطهٔ مارکسیستها آزاد کرد. در سپتامبر ۱۹۷۹م، نمایندگان ۴۲ ناحیه در ورس گرد هم آمدند و شورای انقلابی اتفاق اسلامی افغانستان را تأسیس کردند که نمایندگان سنیمذهب ایماقهای غور نیز در آن حضور داشتند. این شورا متشکل از سه گروه ملاکان، علمای دین و جوانان تحصیلکرده بود و سید علی بهشتی بهعنوان رئیس آن برگزیده شد.<ref>[https://fa.al-shia.org/آيت-الله-سيد-علي-بهشتي-ره/ .«سید علی بهشتی» وبسایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه.]</ref> | ||
این شورا موفق شد نظام اداری منظمی ایجاد کند؛ ازجمله راهاندازی خط تلفن، وضع قواعد مالیاتی، تنظیم خدمت نظامی بر اساس تقسیمات محلی و تقسیم هزارهجات به ولایتها و ولسوالیهای متعدد با مسئولان قضایی، اجرایی و امنیتی.<ref>[https://shiastudies.com/fa/56561/56561/ «دولت اسلامی و شیعیان افغانستان» وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی.]</ref> در دوران حکومت خودمختار، اولویت او اجرای قوانین اسلامی بود؛ اما با افزایش تضادهای درونگروهی و تشکیل احزاب شیعی در خارج، جنگ داخلی میان آنان شدت گرفت و حکومت شورا در سال ۱۳۶۴ش از هم پاشید. در سال ۱۳۶۸ش، بهشتی به حزب وحدت اسلامی پیوست<ref>[https://ofoghandisha.com/معرفی/شخصیت-ها/آیه-الله-سید-علی-بهشتی-ورسی/ . موسوی مشکات، «آیةالله سید علی بهشتی» وبسایت افق اندیشه.]</ref> و بهعنوان رئیس شورای عالی نظارت این حزب انتخاب شد.<ref>«[https://mandegardaily.com/?p=3444 از سالگرد وفات آیتالله بهشتی در کابل گرامیداشت به عمل آمد» خبر گزاری ماندگار].</ref> او در پیوستن به حزب وحدت نیز بر وحدت شیعیان و پیادهسازی احکام اسلامی و حکومت فقیه تأکید داشت.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=3444 «از سالگرد وفات آیتالله بهشتی در کابل گرامیداشت به عمل آمد» خبر گزاری ماندگار، روزنامه صبح افغانستان.]</ref> | |||
سید علی بهشتی در مهر ۱۳۷۵ش در یکهولنگ درگذشت و پیکرش به زادگاهش در سنگتخت ورس منتقل و [[خاکسپاری]] شد.<ref>. [https://ofoghandisha.com/معرفی/شخصیت-ها/آیه-الله-سید-علی-بهشتی-ورسی/ موسوی مشکات، «آیةالله سید علی بهشتی» وبسایت افق اندیشه.]</ref> | |||
=== عبدالعلی مزاری === | |||
عبدالعلی مزاری (۱۳۲۶–۱۳۷۳ش) در روستای «نانوایی» از منطقهٔ چهارکنت، ولایت [[بلخ]]، در خانوادهای [[قوم هزاره|هزارهتبار]] زاده شد. پدرش حاجی خداداد از راه کشاورزی معیشت خانواده را تأمین میکرد.<ref>[https://www.andisha.af/fa/events/477/پنجم-جوزا-سالروز-ولادت-رهبر-شهید-وحدتملی-عبدالعلی-مزاری-بر-عدالتخواهان-مبارک «پنجم جوزا سالروز ولادت رهبر شهید وحدت ملی عبدالعلی مزاری بر عدالتخواهان مبارک»، وبسایت بنیاد اندیشه.]</ref><ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.]</ref> او تابستانها را در قشلاق به کار و زمستانها را در مدرسهٔ ابتدایی روستا به تحصیل میگذراند. او پساز اتمام دورهٔ ابتدایی، مقدمات علوم دینی را در مدرسهٔ دینی چهارکنت و [[مزارشریف]] آموخت.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> مزاری در سال ۱۳۴۸ش به خدمت سربازی رفت و در ۱۳۵۰ش وارد مدرسهٔ علوم دینی شیخ سلطان در مزارشریف شد. در بهار ۱۳۵۱ش، برای تکمیل تحصیلات به ایران مهاجرت کرد<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> و در حوزههای علمیه [[حوزه علمیه مشهد|مشهد]] و [[حوزه علمیه قم|قم]] به فراگیری علوم اسلامی پرداخت.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> او در دوران تحصیل، برای زیارت عتبات عالیات به عراق نیز سفر کرد.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> | |||
فضای سیاسی دوران کودکی و نوجوانی مزاری، آکنده از مبارزه با استبداد ظاهرشاه و داوودخان بود. تاریخنگاری [[فیضمحمد کاتب هزاره|فیضمحمد کاتب]]، مبارزات [[سید اسماعیل بلخی|سید]] [[سید اسماعیل بلخی|اسماعیل بلخی]]، قیام [[ابراهیم گاوسوار]] و اندیشههای [[امام خمینی]]، در پرورش روحیهٔ انقلابی او تأثیرگذار بود.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.]</ref> او با چهرههایی چون [[سید جمالالدین اسدآبادی|سید]] [[سید جمالالدین اسدآبادی|جمالالدین]]، [[سیدقطب]] و [[حسن البنا|حسن]] [[حسن البنا|البنا]] آشنا شد<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.]</ref> و با سیداسماعیل بلخی مراوده داشت که او را به تحصیل و خدمت سربازی تشویق کرد.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> دوران سربازی را «مدرسهٔ عبرتآموزی» نامید<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> و در آن دوره با ساختار فسادآلود و تبعیضآمیز حاکم بر افغانستان آشنا شد و تصمیم گرفت تا پایان عمر برای مبارزه با استبداد و تأمین عدالت تلاش کند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> | |||
مزاری به صداقت، صراحت بیان،<ref>[http://bonyadesaba.com/اجتماع-و-سیاست/543-تبیین-وحدت-ملی،-در-اندیشه-و-عمل-شهید-بابه-مزاری-ره.html صالحی مالستانی، «تبیین وحدت ملی، در اندیشه و عمل شهید بابه مزاری»، وبسایت سروش صبا.]</ref> عزت نفس، پشتکار، قناعت،<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> سادهزیستی، امانتداری و مردمیبودن شهره بود.<ref>[https://www.mizan.news/283382/عدالت-اجتماعی-و-مشارکت-عادلانه-سیاسی-ا/ «عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانه سیاسی از مولفههای اصلی اندیشههای شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری بود»، خبرگزاری میزان.]</ref> او علاقهٔ زیادی به مطالعه داشت و از تجملگرایی گریزان بود. پایبندی به احکام اسلام و اعتقاد به ولایت و امامت از ویژگیهای برجستهٔ او بود و کرامت ذاتی انسانها را ملاک ارزشگذاری میدانست.<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/opinion_detail.php?post_id=142952 دانش، «شهید مزاری؛ پیوند امروز، دیروز و فردا»، وبسایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> | |||
مزاری فعالیتهای فرهنگی گستردهای داشت، ازجمله: جمعآوری کتاب و تأسیس کتابخانهٔ جوادیه (۱۳۵۵ش)، تأسیس کتابفروشی در مزارشریف، برگزاری برنامههای آموزشی در مناطق چهارکنت، شولگر، درهصوف، چیمتال و دولتآباد (۱۳۵۹ش)، فعالیت در مدرسهٔ دینی چیمتال (۱۳۶۰ش)، تأسیس نشریهٔ «پیام خون»، سفر به ایران و ایجاد کانونهای آموزشی، فراهمکردن زمینهٔ تحصیل برای دانشجویان و طلاب مهاجر، تأسیس مجلهٔ «حبلالله» (۱۳۶۵ش)، انتشار «پیام نصر» و «بولتن خبری سازمان نصر»، بهدستآوردن نسخهٔ خطی جلد سوم «سراجالتواریخ»، تأسیس مجتمع آموزش عالی شهید بلخی در قم (۱۳۶۹ش) و مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان (۱۳۷۲ش) با عضویت [[بصیراحمد دولتآبادی]].<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/289/فعالیتهای-فرهنگی-شهید-مزاری امیری، «فعالیتهای فرهنگی شهید مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.]</ref><ref>[https://www.andisha.af/fa/events/1612/mazari-Khorasani «گرامیداشت سالیاد شهادت شهید وحدت ملی استاد مزاری و تجلیل از مقام آیتالله محقق خراسانی»، وبسیات بنیاد اندیشه.]</ref> | |||
در اندیشهٔ مزاری، تأمین عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانهٔ سیاسی همهٔ اقوام در ساختار حکومت، اصل اساسی بود. او بر وحدت ملی، حقوق شهروندی، مشارکت سیاسی و تحصیل زنان، تعدیل واحدهای اداری، نظام فدرالی، سرشماری، انتخابات و مشارکت عادلانه در تصمیمگیریهای کلان تأکید داشت.<ref>[https://www.mizan.news/283382/عدالت-اجتماعی-و-مشارکت-عادلانه-سیاسی-ا/ «عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانه سیاسی از مولفههای اصلی اندیشههای شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری بود»، خبرگزاری میزان.]</ref> مزاری در دوران تحصیل در ایران، با [[سید روحالله خمینی]] در [[عراق]] دیدار میکرد و آثار او را به [[ایران]] میآورد. یکبار بهدلیل همراهداشتن آثار امام خمینی توسط [[ساواک]] دستگیر و پنج ماه زندانی شد. پساز [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، با [[سید علی خامنهای]]، [[عبدالله جوادی آملی]]، [[اکبر هاشمی رفسنجانی]]، محسن رضایی و [[سید عباس موسوی|سید]] [[سید عباس موسوی|عباس موسوی]]، نخستین دبیرکل [[حزبالله لبنان]]، ارتباط نزدیک داشت.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/191/نگاهی-به-مبانی-اصولی-شهید-مزاری احمدی، «نگاهی به مبانی اصولی شهید مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.]</ref> | |||
==== حزب وحدت اسلامی افغانستان ==== | |||
اولین فعالیت سیاسی مزاری در سال ۱۳۵۳ش در حزب حسینی بود که مبارزه بر اساس آموزههای اسلامی و بنیانگذاری حکومت اسلامی را دنبال میکرد.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.]</ref> مزاری در سال ۱۳۵۷ش به عضویت شورای رهبری در سازمان نصر افغانستان درآمد که در فروردین ۱۳۵۸ش رسماً اعلام موجودیت کرد و مقر اصلی آن در ایران بود.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.]</ref> مهمترین فعالیت سیاسی عبدالعلی مزاری، تلاش برای اتحاد احزاب شیعی و تأسیس حزب وحدت اسلامی در ۲۵ تیر ۱۳۶۸ش بود. او که در سازمان نصر به رهبری رسیده بود، از ۱۳۶۵ش به افغانستان بازگشت و با امضای میثاق وحدت، حزب وحدت را با مقر اصلی در [[بامیان]] تأسیس کرد. این حزب پس از آغاز رهبری مزاری، به قدرتمندترین حزب سیاسی افغانستان تبدیل شد.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.]</ref> پس از سقوط دولت نجیبالله در ۱۳۷۱ش، نیروهای حزب وحدت در غرب کابل مستقر شدند؛<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.]</ref> اما با نادیدهگرفتن سهم هزارهها در دولت مجاهدین، مناطق هزارهنشین کابل مورد حملهٔ نیروهای مخالف قرار گرفت.<ref>بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص ۴۱.</ref> | |||
در اوج جنگهای داخلی، مزاری با طالبان موافقتنامهای امضا کرد، اما طالبان به عهد خود وفا نکردند و پس از ورود به [[کابل]]، سربازان حزب وحدت را خلع سلاح و مناطق تحت کنترل آنها را تصرف کردند. مزاری و چند تن از یارانش در [[۲۲ اسفند]] ۱۳۷۳ش در چهارآسیاب، ولایت لوگر، دستگیر و کشته شدند و جنازههایشان در بیابانهای [[غزنی]] رها شد.<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص۲۵۹–۲۶۰.</ref> پیکر مزاری از غزنی تا مزارشریف، بهمدت ۱۵ شبانهروز بر روی شانههای مردم تشییع شد که طولانیترین [[تشییع جنازه]] در تاریخ افغانستان است. [[خاکسپاری]] او در [[۷ فروردین]] ۱۳۷۴ش در مزارشریف برگزار شد.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.]</ref> عبدالعلی مزاری به نماد عدالتخواهی و مقاومت در خاطرهٔ جمعی هزارهها و شیعیان افغانستان تبدیل شده است<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.]</ref> و در سال ۱۳۹۴ش، با فرمان اشرف غنی، رئیسجمهور، لقب «شهید وحدت ملی» به مزاری اعطا و در تقویم رسمی افغانستان درج شد.<ref>آ[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography یتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.]</ref> | |||
=== احمدشاه مسعود === | |||
[[پرونده:احمدشاه مسعود.png|جایگزین=احمدشاه مسعود|بندانگشتی|احمدشاه مسعود]] | |||
احمدشاه مسعود (۱۳۳۲–۱۳۸۰ش) در درهٔ پنجشیر زاده شد. خانوادهاش تاجیکتبار، حنفیمذهب و فارسیزبان بودند.<ref>[https://akharinkhabar.ir/analysis/6748435 روحیصفت، «نسبت ایران با احمدشاه معسود»، وبسایت آخرین خبر].</ref> او بهدلیل مأموریتهای شغلی پدرش، کودکی را در [[پنجشیر]]، [[کابل]] و [[هرات]] گذراند. پس از بازگشت به کابل، دوران متوسطه را در آنجا به پایان رساند و در ۱۳۵۲ش وارد دانشکدهٔ مهندسی دانشگاه پلیتخنیک شد.<ref>رحیمی، احمدشاه مسعود، شهید راه صلح و آزادی، 1398ش، ج1، ص38-39.</ref> مسعود در ۱۳۶۷ش ازدواج کرد و صاحب شش فرزند شامل یک پسر به نام احمد و پنج دختر شد.<ref>[http://roshanachannel.ir/?p=177 «زندگینامه احمد مسعود رهبر جبهه مقاومت ملی»، وبسایت شبکۀ اینترنیتی روشنان.]</ref> مسعود در خانهٔ قدیمی پدری زندگی میکرد و زندگی سادهای داشت؛ بهگونهای که جز چند دست لباس و چند جلد کتاب، میراثی از خود به جای نگذاشت.<ref>رحیمی، احمدشاه مسعود، شهید راه صلح و آزادی، 1398ش، ج1، ص30-36.</ref> | |||
دانشگاه پلیتخنیک در سالهای دانشجویی مسعود، محل تلاقی جریانهای چپگرا و اسلامگرا بود.<ref>[https://akharinkhabar.ir/analysis/6748435 روحیصفت، «نسبت ایران با احمدشاه معسود»، وبسایت آخرین خبر].</ref> او پیشتر با افکار [[اخوانالمسلمین]] و [[امام خمینی]] آشنایی داشت، اما در دانشگاه با اخوانیها بیشتر آشنا شد و تحت تأثیر آنان و نیز حبیبالرحمن، از رهبران نهضت اسلامی افغانستان، قرار گرفت.<ref>[https://navideshahed.com/fa/news/364624/زÙدگÙ-ÙاÙ
Ù-ÙاÙ
Ù-اØÙ
د-شاÙ-Ù
سعÙد-بÙ-رÙاÙت-Ù
ا٠«زندگینامۀ کامل احمدشاه مسعود بهروایت ماهنامۀ شاهد یاران»، پایگاه اطلاعرسانی فرهنگ ایثار و شهادت]</ref> این آشنایی، نقطهٔ عطفی در زندگی سیاسی او شد و در طرح کودتا علیه محمدداودخان با حبیبالرحمن همکاری کرد، اما این طرح افشا شد.<ref>[https://navideshahed.com/fa/news/364624/زÙدگÙ-ÙاÙ
Ù-ÙاÙ
Ù-اØÙ
د-شاÙ-Ù
سعÙد-بÙ-رÙاÙت-Ù
ا٠«زندگینامۀ کامل احمدشاه مسعود بهروایت ماهنامۀ شاهد یاران»، پایگاه اطلاعرسانی فرهنگ ایثار و شهادت].</ref> پس از افشای کودتا، مسعود مدتی در پنجشیر مخفیانه زندگی کرد و در ۱۳۵۳ش به [[پاکستان]] رفت. در آنجا، دولت ذوالفقار علی بوتو از مبارزان افغانستانی استقبال کرد. مسعود از ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۸ش میان افغانستان و پاکستان رفتوآمد داشت و در مرداد ۱۳۵۴ش در طرحی برای تصرف مراکز دولتی در پنجشیر شرکت کرد که با ورود نیروهای دولتی، به زادگاهش بازگشت و سپس عازم پاکستان شد.<ref>[https://navideshahed.com/fa/news/364624/زÙدگÙ-ÙاÙ
Ù-ÙاÙ
Ù-اØÙ
د-شاÙ-Ù
سعÙد-بÙ-رÙاÙت-Ù
ا٠«زندگینامۀ کامل احمدشاه مسعود بهروایت ماهنامۀ شاهد یاران»، پایگاه اطلاعرسانی فرهنگ ایثار و شهادت].</ref><ref>«[https://rasekhoon.net/article/show/140770/احمدشاه-مسعود-2-آغاز-مبارزه-تا-پایان-کار-شو احمدشاه مسعود، آغاز مبارزه تا پایان کار شوروی»، وبسایت راسخون].</ref> | |||
در پانزدهم آذر ۱۳۶۲ش، مسعود شورای نَظار را بنیان نهاد؛ ائتلافی از گروههای نظامی مجاهدین (عمدتاً از حزب جمعیت اسلامی) که هدف آن ایجاد هماهنگی برای مبارزه با نیروهای شوروی و دولت جمهوری دموکراتیک افغانستان بود.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=60183 آیا شورای نظّار یک حزب بود؟ وبسایت روزنامۀ ماندگار].</ref> پس از سقوط دولت کمونیستی و روی کار آمدن دولت اسلامی مجاهدین، مسعود بهعنوان وزیر دفاع منصوب شد، اما اختلافات با سایر احزاب به درگیریهای خونین (از جمله فاجعهٔ افشار) انجامید.<ref>[https://jade-abresham.com/reports/3503/ احمدی، «قتلعام افشار؛ فجیعترین جنایت یک دولت اسلامی»، وبسایت جادۀ ابریشم].</ref> | |||
با ظهور طالبان در زمستان ۱۳۷۳ش، مسعود تا ۵ میزان ۱۳۷۵ش از کابل دفاع کرد، اما سرانجام طالبان با کمک آیاسآی پاکستان، حمایت مالی کشورهای حوزهٔ خلیج فارس و حضور جنگجویان خارجی، کابل را تصرف کردند.<ref>[http://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=173960 «مسعود از ابتدا تا اکنون.....»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان].</ref> مسعود به پنجشیر عقبنشینی کرد و دو هفته بعد، در یک حملهٔ سریع، طالبان را از دهانهٔ دره و سالنگ عقب راند و دهها اسیر گرفت.<ref>[http://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=173960 «مسعود از ابتدا تا اکنون.....»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان].</ref> در ۱۹ میزان ۱۳۷۵ش، با محمدکریم خلیلی و عبدالرشید دوستم، پیمان ائتلاف نظامی «شورای عالی دفاع از وطن» را امضا کرد که رویکرد کشورهای همسایه را نسبت به آیندهٔ سیاسی افغانستان تغییر داد.<ref>[http://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=173960 «مسعود از ابتدا تا اکنون.....»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان].</ref> | |||
در فروردین ۱۳۸۰ش، به دعوت پارلمان اروپا به استراسبورگ سفر کرد و صدای مظلومیت مردم افغانستان را به جهانیان رساند.<ref>[https://revayataf.com/سفر-تاریخی-قهرمان-به-اروپا؛-چرا-احمدشا/ ثاقب، «سفر تاریخی قهرمان به اروپا؛ چرا احمدشاه مسعود در اروپا استقبال شد؟»، پایگاه خبری تحلیلی روایت.]</ref> در همین سالها، [[قاسم سلیمانی]] به دعوت برهانالدین ربانی برای حمایت از مسعود به افغانستان آمد و نقش مهمی در متحد ساختن نیروهای مخالف طالبان ایفا کرد.<ref>[https://www.jahannews.com/news/739199/%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%82%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C% «دوستی حاج قاسم با قهرمان ملی افغانستان»، وبسایت جهان امروز.]</ref> مسعود ابتدا دربارهٔ حضور سلیمانی تردید داشت، اما بهتدریج رابطهای صمیمانه و مبتنی بر اعتماد متقابل میان آنها شکل گرفت.<ref>[https://revayataf.com/140090-2/ سادات، «نقش سردار قاسم سلیمانی در کمک به جبهه مقاومت به رهبری احمدشاه مسعود»، پایگاه خبری تحلیلی روایت.]</ref> | |||
مسعود، استقلال کشور، حفظ مرزها، اجرای قوانین اسلامی و برگزاری انتخابات عمومی را از اصول اساسی حکومت میدانست.<ref>فرزان، غیاثی، مردی استوار و امیدوار به افقهای دور، ص301.</ref> او زندگی بدون آزادی و عدالت را بیارزش میشمرد و قومگرایی را امری مذموم و ساختهٔ روشنفکرنماها میدانست.<ref>رحیمی، احمدشاه مسعود، شهید راه صلح و آزادی، 1398ش، ج1، ص340.</ref> از دیدگاه وی، قوانین اسلام بهترین نوع دموکراسی را ارائه میدهند و او با هرگونه افراطگرایی دینی مخالف بود و بر تعامل افغانستان با جهان بر اساس ارزشهای اسلامی تأکید داشت.<ref>[https://paigah-news.com/احمد-شاه-مسعود،-اعتدال-در-دینداری-و/ سیغانی، «احمد شاه مسعود، اعتدال در دینداری و باورمندی به ارزشهای جهانی»،وبسایت پایگاه نیوز.]</ref> | |||
مسعود به شعر و ادب فارسی، بهویژه اشعار [[حافظ]]، [[سعدی]] و [[مولوی]]، عشق میورزید و در سخنرانیها و نوشتههایش از آنها بهره میگرفت. گفته شده که در پاسخ به یکی از همرزمانش که گفته بود زمان عملیات است نه ادبیات، پاسخ داد: «تمام عملیات برای ادبیات است.»<ref>[https://paigah-news.com/12333-2/ عمری، «عملیات برای ادبیات؛ چرا در انبوه القاب احمدشاه مسعود، چنین عنوانی را به کتاب برگزیدند؟»، وبسایت پایگاه نیوز.]</ref> احمد مسعود، فرزند او، بهترین خاطرهاش از پدر را خواندن اشعار حافظ و سعدی توصیف کرده است.<ref>[https://rasekhoon.net/media/show/1553604/%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D9%82%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%A «شعرخوانی زیبای فارسی احمدشاه مسعود قهرمان ملی افغانستان»، وبسایت راسخون.]</ref><ref>[https://www.aparat.com/v/5A2d8 مسعود، «بهترین خاطرۀ احمد مسعود از پدرش احمد شاه مسعود»، وبسایت آپارات.]</ref> | |||
احمدشاه مسعود در [[۱۸ شهریور]] ۱۳۸۰ش در خواجهبهاءالدین، ولایت [[تخار]]، بهدست دو عرب مراکشی عضو [[القاعده]] که خود را خبرنگار معرفی کرده بودند، در یک عملیات انتحاری بهشدت مجروح شد و در بیمارستانی در [[تاجیکستان]] درگذشت. پیکر او در زادگاهش، [[پنجشیر]]، به خاک سپرده شد.<ref>رحیمی، احمدشاه مسعود، شهید راه صلح و آزادی، 1398ش، ج1، ص30-36.</ref> لویهجرگهٔ اضطراری افغانستان، پس از سقوط طالبان، به او لقب «قهرمان ملی» اعطا کرد و روز ۱۸ شهریور بهعنوان «روز شهید» در تقویم رسمی کشور به تعطیلی عمومی تبدیل شد.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=53140 مجیدی، «احمدشاه مسعود: لقب قهرمان ملی، مختص به شهید احمدشاه مسعود است» وبسایت روزنامۀ ماندگار].</ref> | |||
=== محمدآصف محسنی === | |||
محمدآصف محسنی معروف به شیخ آصف (۱۳۱۴–۱۳۹۸ش)، در قندهار زاده شد. تحصیلات ابتدایی را نزد پدر آغاز کرد و سپس در پاکستان [[زبان اردو]] را فراگرفت. در سال ۱۳۳۰ش، کارمند اتاقهای تجارت قندهار شد و سال بعد برای تحصیل به جاغوری در [[غزنی]] رفت و ادبیات عرب را نزد شیخ قربانعلی وحیدی آموخت. در سال ۱۳۳۲ش عازم [[نجف]] شد و سطوح عالی حوزه را نزد [[مدرس افغانی]]، مجتبی لنکرانی و شیخ کاظم یزدی فراگرفت و دروس خارج فقه و اصول را نزد میرزا باقر زنجانی، شیخ حسین حلی، عبدالاعلی سبزواری، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی به پایان رساند. او به نظم دقیق، سختکوشی، تهجد، توکل، توسل به اهلبیت و استقلال سیاسی شهره بود.<ref>حیدری خواتی، رجال ماندگار، 1395ش، ص25-31.</ref> | |||
محسنی پس از بازگشت به افغانستان، در [[قندهار]]، [[حوزه علمیه|حوزهٔ علمیه]] تأسیس کرد و سپس در [[قم]] چندین سال سطوح عالی فقه و رجال را تدریس نمود. او پس از بازگشت به [[کابل]]، حوزهٔ علمیهٔ خاتمالنبیین را بنیان نهاد و تا پایان عمر به تدریس فقه، کلام و رجال ادامه داد. دامنه فعالیتهای فرهنگی او از تأسیس حوزهٔ علمیه، مسجد و حسینیه تا کتابخانه، شبکهٔ تلویزیونی تمدن و رادیو فرهنگ، گسترده بود.<ref>[https://www.noorsoft.org/fa/Mostabser/View/29/ «زندگینامه محمدآصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.]</ref> او واعظی توانا بود و طلاب خود را برای تبلیغ به مناطق مختلف از جمله قندهار، هلمند، نیمروز و فراه اعزام میکرد. همچنین مرجع حل اختلافات خانوادگی و اجتماعی بود و به فقرا کمک میکرد. محسنی به تقریب میان مذاهب باور داشت و شیعه و سنی را برادر میدانست. او همچنین بر روزآمدی متون درسی حوزهها و آشنایی عالمان با مسائل روز تأکید داشت.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=84059 «آیتالله محمد آصف محسنی ملایی که ۱۰۰ کتاب نوشت و اکادمیسین علوم شد»، وبسایت روزنامه ماندگار.]</ref> | |||
==== حزب حرکت اسلامی ==== | |||
شیخآصف محسنی در ۱۳۵۸ش، با همکاری جمعی از روحانیون، حزب حرکت اسلامی را تأسیس کرد و تا ۱۳۸۴ش رهبری آن را بر عهده داشت. وی پس از سقوط دولت نجیبالله، بهعنوان منشی و سخنگوی شورای رهبری دولت مجاهدین انتخاب شد. او در دوران جهاد، بیش از ۱۰۰ پایگاه نظامی در ۱۹ ولایت راهاندازی کرد و سالها علیه نیروهای شوروی و حکومت نجیبالله مبارزه نمود. در سال ۱۳۸۲ش، شورای علمای شیعه را بنیان نهاد و بهعنوان رئیس آن، برای بهرسمیتشناختن مذهب شیعه و تصویب احوال شخصیه شیعیان در قانون اساسی تلاش کرد.<ref>حیدری خواتی، رجال ماندگار، 1395ش، ص25-26.</ref> | |||
محمدآصف محسنی در ۱۴ مرداد ۱۳۹۸ش در سن ۸۵ سالگی در کابل درگذشت و در حوزهٔ علمیهٔ خاتمالنبیین به خاک سپرده شد. پس از درگذشت او، رهبران سیاسی و مراجع دینی ازجمله سیدعلی سیستانی، محمداسحاق فیاض، ناصر مکارم شیرازی و سید علی خامنهای پیام تسلیت فرستادند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/05/15/2070195/ «واکنشهای داخلی و خارجی به رحلت آیتالله محسنی رئیس شورای علمای شیعه افغانستان»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | |||
سید | === سید مصطفی کاظمی === | ||
سیدمصطفی کاظمی (۱۳۴۲–۱۳۸۶ش) در مرکز ولسوالی سرخپارسا از ولایت [[پروان]] زاده شد. خواندن و نوشتن را در زادگاهش آموخت و سپس به کابل رفت، اما با کودتای ۱۳۵۷ش نتوانست دورهٔ لیسه را به پایان برساند. خانوادهٔ او در سال ۱۳۵۹ش به ایران مهاجرت کردند و در مشهد ساکن شدند.<ref>«مختصری از زندگینامه شهید سیدمصطفی کاظمی»، خبرگزاری فارس؛ دولتآبادی، شناسنامهٔ احزاب و جریانات سیاسی افغانستان، 1371ش، ص231.</ref> کاظمی تحصیلات خود را در مشهد به پایان رساند.<ref>«مختصری از زندگینامه شهید سیدمصطفی کاظمی»، خبرگزاری فارس؛ گروه پژوهشی سینا، افغانستان در سه دهه اخیر، 1379ش، 792.</ref> سیدمصطفی از نوجوانی، فردی پایبند به مذهب بود و در دهههای هفتاد و هشتاد، رفتاری روشنگرانه پیدا کرد.<ref>احسانی، «زندگینامه شهید سیدمصطفی کاظمی»، وبسایت آریانا.</ref> افرادی از طیفهای مختلف مانند جهادیها، لائیکها، چپیها و سکولارها، او را خوشرفتار و خوشسخن توصیف کردهاند.<ref>امینی، «بررسی ابعاد شخصیت شهید سیدمصطفی کاظمی، روزنامهٔ ماندگار، 1393ش.</ref> | |||
سید مصطفی کاظمی در آغاز فعالیت مجاهدین افغانستان، به جریان «اسلام مکتب توحید» پیوست و پس از انحلال آن، به عضویت حزب «پاسداران جهاد اسلامی افغانستان» درآمد. در اواخر دههٔ شصت، از نخستین کسانی بود که برای وحدت احزاب تلاش کرد و میثاق وحدت را امضا نمود. با تشکیل «حزب وحدت اسلامی افغانستان»، کاظمی به عضویت شورای مرکزی آن حزب درآمد. در آستانهٔ سقوط حکومت نجیبالله، کاظمی بهعنوان مذاکرهکنندهٔ ارشد حزب وحدت، سفرهای متعددی به مناطق مختلف، ازجمله پنجشیر داشت و با جناحهای مختلف ازجمله احمدشاه مسعود مذاکره کرد. پساز ورود مجاهدین به کابل و آغاز جنگهای داخلی، کاظمی در کنار کسانی قرار گرفت که با دولت ربانی و احمدشاه مسعود تعامل داشتند. با حملهٔ حزب اتحاد سیاف به حزب وحدت و حمایت دولت ربانی از آن، شاخه محمد اکبری از حزب وحدت اسلامی، منشعب شد و کاظمی به ریاست کمیتهٔ نظامی این جناح منصوب شد و به همکاری نزدیک با احمدشاه مسعود پرداخت. کاظمی تا سقوط طالبان، با دولت ربانی، بهعنوان عضو جبههٔ ملی دفاع از افغانستان و جبههٔ متحد شمال، همکاری داشت.<ref>عادلی حسینی، کوثرالنبی، 1387ش، ج4، ص127؛ موجانی، فرهنگ شخصیتهای معاصر افغانستان، 1394ش؛ 449.</ref> با سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش، کاظمی بهعنوان یکی از نمایندگان جبههٔ متحد در کنفرانس بن حضور یافت. پساز انحلال حزب وحدت (جناح اکبری)، او حزب اقتدار ملی را پایهگذاری کرد و در تشکیل جبههٔ ملی (۱۳۸۶ش) به رهبری برهانالدین ربانی هم نقش زیادی داشت.<ref>«هشتمین سالگرد حادثه بغلان؛ شهید کاظمی که بود؟» خبرگزاری تسنیم.</ref><ref>«شهید سیدمصطفی کاظمی که بود؟» خبرگزاری فارس؛ ترور هدفمند سیدمصطفی کاظمی، خبرگزاری راسک.</ref> | |||
بر اساس توافق بن، کاظمی از اول جدی ۱۳۸۰ش تا ۱۳۸۲ش بهعنوان وزیر تجارت دولت موقت منصوب شد. او در این دوره تلاش کرد زمینهٔ استقرار اقتصاد آزاد را فراهم کند و بخش خصوصی را فعال نماید. تهیهٔ پیشنویس برخی قوانین اقتصادی نیز در این دوره آغاز شد.<ref>اشراق، فرازهایی از افکار و اندیشههای شهید کاظمی، 1391ش، ص82.</ref> در انتخابات دورهٔ پانزدهم شورای ملی (۱۳۸۴ش)، کاظمی از حوزهٔ کابل به پارلمان راه یافت و تا پایان عمر این مسئولیت را بر عهده داشت. او در پارلمان، ریاست کمیسیون اقتصادی و ریاست گروه پارلمانی «استقلال» را بر عهده گرفت و نقش فعالی در حوزههای سیاسی، فرهنگی و اقتصادی ایفا کرد.<ref>اشراق، فرازهایی از افکار و اندیشههای شهید کاظمی، 1391ش، ص83.</ref> | |||
سید مصطفی کاظمی، وحدت ملی را راهحل مسائل سیاسی میدانست و برخی او را «معمار وحدت ملی» نامیدهاند. در حوزهٔ اقتصاد، طرفدار بازار آزاد بود و در دوران وزارت و پارلمان، طرحهای متعددی برای حل مشکلات اقتصادی ارائه کرد. آزادی بیان، دموکراسی، منافع ملی، مردمسالاری، ارتباط گسترده با جهان، حقوق زنان و تحول در بخشهای اقتصادی، فرهنگی و سیاسی از محورهای مورد توجه او بود که در سخنرانیها و مصاحبههایش بر آنها تأکید میکرد.<ref>اشراق، فرازهایی از افکار و اندیشههای شهید کاظمی، 1391ش، ص9، 82 و 117.</ref> ایجاد ادارهٔ پشتیبانی از سرمایهگذاریها و بهرهگیری از بندر [[چابهار]] از بزرگترین طرحهای اقتصادی او بود. در پارلمان نیز بهعنوان رئیس کمیسیون اقتصادی، برنامههای متعددی را دنبال میکرد.<ref>«نگاهی به زندگینامهٔ سیدمصطفی کاظمی»، طلوع نیوز.</ref> | |||
سیدمصطفی کاظمی در روز سهشنبه ۱۵ عقرب ۱۳۸۶ش، بهعنوان رئیس هیئت پارلمانی برای بازدید از کارخانهٔ قند پلخمری در ولایت [[بغلان]]، به آن شهر سفر کرد. هنگام حضور او و هیئت همراه، انفجار بزرگی رخ داد که بر اثر آن، کاظمی به همراه ۶ نمایندهٔ پارلمان و حدود ۸۰ نفر دیگر کشته شدند.<ref>ترور هدفمند سیدمصطفی کاظمی، خبرگزاری راسک؛ عادلی حسینی، «سیدمصطفی کاظمی از تولد تا شهادت» نشریهٔ پامیر، ۱۳۸۷ش، ص5.</ref> | |||
=== قربانعلی عرفانی یکهولنگی === | |||
قربانعلی عرفانی (۱۳۲۳–۱۳۹۴ش) در منطقهٔ «سیاهدره» از ولسوالی یکهولنگ در ولایت [[بامیان]]، زاده شد.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/84696 « زندگینامه مرحوم استاد قربانعلی عرفانی» خبرگزاری شفقتنا.]</ref> او در سال ۱۳۴۶ش برای فراگیری سطوح عالی علوم دینی به [[نجف]] مهاجرت نمود. او تا سال ۱۳۵۹ش در حوزه علمیه نجف نزد سید ابوالقاسم خویی، سید محمدباقر صدر، سید روحالله خمینی و سید مصطفی خمینی، علوم حوزوی را فراگرفت.<ref>.[https://af.shafaqna.com/FA/84696 « زندگینامه مرحوم استاد قربانعلی عرفانی» خبرگزاری شفقتنا.]</ref> | |||
عرفانی را فردی متواضع، خوشبرخورد و دغدغهمند نسبت به وضعیت هزارهها و شیعیان توصیف کردهاند که همواره در پی تحقق عدالت، ثبات، امنیت و اجرای ارزشهای اسلامی در افغانستان بود.<ref>[http://afghanpaper.com/nbody.php?id=104666 . «پیام سرور دانش به مناسبت درگذشت عرفانی» شبکه اطلاعرسانی افغانستان.]</ref> عرفانی با حکومت سلطنتی ظاهرشاه، حکومت کمونیستی و حکومت شبهجمهوری داودخان مخالف بود و آنها را غیراسلامی میدانست.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/84696 .«زندگینامه مرحوم استاد قربانعلی عرفانی» خبرگزاری شفقتنا.]</ref> امام خمینی او را به فعالیت فرهنگی و ارتباط با طلاب سایر کشورها سفارش کرد<ref>[https://www.payam-aftab.com/fa/news/45848/استاد-قربانعلی-عرفانی-درگذشت-زندگینامه .استاد قربانعلی عرفانی درگذشت+ زندگینامه، خبرگزاری پیام آفتاب.]</ref> و آشنایی با عبدالعلی مزاری نیز بر جهتگیری عدالتخواهانهٔ او تأثیر گذاشت.<ref>[http://afghanpaper.com/nbody.php?id=104666 «پیام سرور دانش به مناسبت درگذشت عرفانی» شبکه اطلاعرسانی افغانستان.]</ref> وی انجمن روحانیت مبارز افغانستان را با دوستانش تأسیس کرد که اساسنامهٔ آن به تأیید امام خمینی رسید.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/قربانعلی_عرفانی .قربانعلی عرفانی، ویکی شیعه.]</ref> | |||
اولین کنشگری سیاسی او در نجف با صدور اطلاعیههایی آغاز شد که از حکومت جمهوری حمایت میکرد و با اعتراض سفیر افغانستان مواجه گردید.<ref>.[https://www.adeli-af.com/استاد-عرفانی-اﺯ-ﺭﻫﺒﺮاﻥ-ﻧﺴﻞ-اﻭﻝ-ج/ «استاد عرفانی از رهبران نسل اول جهاد درگذشت» وبلاگ شخصی سید جعفر عادلی حسینی.]</ref> با خروج امام خمینی از نجف، عرفانی نیز تحت فشار قرار گرفت و در سال ۱۳۵۷ش به قم مهاجرت کرد. او در قم با همکاری سید حسین حسینی درهصوفی و عبدالعلی مزاری، سازمان نصر افغانستان را برای مبارزه با رژیم کمونیستی تأسیس کرد و نشریهٔ «پیام مستضعفین» را منتشر نمود.<ref>[https://www.payam-aftab.com/fa/news/45848/استاد-قربانعلی-عرفانی-درگذشت-زندگینامه «استاد قربانعلی عرفانی درگذشت+ زندگینامه»، خبرگزاری پیام آفتاب.]</ref> عرفانی از بنیانگذاران و اعضای هیئت رئیسهٔ سازمان نصر و از مؤسسان و عضو برجستهٔ شورای مرکزی حزب وحدت اسلامی بود و پس از شهادت مزاری، معاون دبیرکل این حزب شد. حامد کرزی، رئیسجمهور افغانستان، او را بهعنوان سناتور انتصابی و سپس مشاور خود در امور اقوام برگزید. او در انتخابات پارلمانی ۱۳۸۹ش از شهر کابل به پارلمان راه یافت.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/قربانعلی_عرفانی .قربانعلی عرفانی، ویکی شیعه.]</ref> | |||
عرفانی در زادگاه خود، [[کتابخانه عمومی|کتابخانهٔ عمومی]] و مدرسهٔ علمیه برای خواهران و برادران ساخت. او در غرب [[کابل]] نیز مجتمعی شامل مدرسهٔ علمیه، مسجد باقرالعلوم و مرکز فرهنگی احداث کرد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/قربانعلی_عرفانی .قربانعلی عرفانی، ویکی شیعه].</ref> | |||
قربانعلی عرفانی در ۳۰ مهر ۱۳۹۴ش، بر اثر بیماری سرطان، در شهر قم درگذشت. پیکر او به کابل منتقل شد و پس از اقامهٔ [[نماز میت]]، در صحن مدرسهٔ باقرالعلوم در غرب کابل، [[خاکسپاری]] شد.<ref>[http://afghanpaper.com/nbody.php?id=105026 «مراسم تشییع استاد عرفانی برگزار شد»، وبسایت شبکه اطلاعرسانی افغانستان.]</ref> | |||
=== سید حسین حسینی درهصوفی === | |||
سید حسین حسینی (۱۳۲۹–۱۳۶۶ش) در روستای کَمَج از ولسوالی درهصوف در ولایت [[سمنگان]]، زاده شد. وی علوم دینی را در زادگاه خود آموخت<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/شهيد_سيد_حسين_حسينى «شهید سید حسین حسینی»، دانشنامۀ اسلامی.]</ref> و در سال ۱۳۴۷ش به حوزه علمیه نجف وارد شد و پساز درگذشت سید محسن حکیم، در جلسات درس [[سید روحالله خمینی]] حاضر میشد. او روابط نزدیکی با امام خمینی، سید مصطفی خمینی و محمد منتظری برقرار کرد و تشکیلاتی به نام «روحانیت مبارز» را تأسیس نمود.<ref>[https://ofoghandisha.com/معرفی/شخصیت-ها/حجه-الاسلام-سید-حسین-حسینی-دره-صوفی/ «حجهالاسلام سید حسین حسینی دره صوفی»، وبسایت افق اندیشه.]</ref> | |||
سید حسین حسینی درهصوفی، از اعضای فعال و مؤثر سازمان نصر افغانستان (۱۳۵۸ش) بود و برای فعالیت این حزب، از روحانیون مبارز افغانستان در قم، نجف، سوریه و کابل استفاده کرد. او همواره در جهت ایجاد ائتلاف بین احزاب شیعه تلاش میکرد و موفق به تشکیل «شورای ائتلاف اسلامی افغانستان» گردید و بهعنوان نمایندهٔ این سازمان و رئیس کمیسیون فرهنگی آن به فعالیت پرداخت.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/شهيد_سيد_حسين_حسينى «شهید سید حسین حسینی»، دانشنامۀ اسلامی.]</ref> | |||
سید حسین حسینی، سازمان نصر را وسیلهای برای اتحاد نیروها علیه دشمن و تقویت خط اصیل اسلام میدانست. خطوط اصلی فکری او عبارت بود از: تداوم مبارزهٔ مسلحانه علیه شوروی، اجتناب از درگیریهای داخلی، تقویت صفوف مقاومت، نفی مذاکره با دشمن، حرکت در خط امام خمینی، و مبارزه با انحرافات ناسیونالیستی و چپگرایانه. او معتقد بود که نه شرق و نه غرب، بلکه فقط اسلام میتواند استقلال و آزادی را برای افغانستان به ارمغان آورد. او بر اتحاد شیعه و سنی تأکید داشت و نژاد و منطقه را در اولویت نمیدانست و تنها افغانستان و سپس جهان اسلام را محور کار خود قرار داده بود.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/شهيد_سيد_حسين_حسينى «شهید سید حسین حسینی»، دانشنامۀ اسلامی.]</ref> | |||
پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]]، حسینی بارها به افغانستان رفت و در جبهههای نبرد حضور یافت. در سال ۱۳۶۶ش، هنگام سفر به [[هرات]] برای بررسی یکی از پایگاههای سازمان نصر، در جادهٔ تربت جام، خودروی او واژگون شد و او در این سانحه جان باخت. پیکر او پس از تشییع در [[مشهد]] و [[تهران]]، به [[قم]] منتقل و در ضلع جنوبی [[حرم حضرت معصومه]] (حجرهٔ ۲۵) به خاک سپرده شد.<ref>[https://qom.navideshahed.com/fa/news/391367/زندگینامه-شهید-سید-حسین-حسینی-شهید-مهر-ماه «زندگینامۀ شهید سید حسین حسینی؛ شهید مهرماه»، وبسایت پایگاه فرهنگ ایثار و شهادت، استان قم.]</ref> | |||
=== میرحسین صادقی پروانی === | |||
میرحسین صادقی ترکمنی مشهور به صادقی پروانی (۱۳۱۲–۱۳۹۵ش) در «درهٔ ترکمن» از توابع ولایت [[پروان]] زاده شد.<ref>[https://ahl-ul-bayt.ahl-ul-bayt.org/ar/books/همرهان-مجمع همرهان مجمع؛ یادنامه شهدا و مرحومین مجمع جهانی اهلبیت، 1402ش، ص431.]</ref> او پس از سالها تحصیل در عراق و ایران، به افغانستان بازگشت و به فعالیتهای علمی، فرهنگی و سیاسی پرداخت.<ref>[https://www.andisha.org/fa/show_pdf/1044 ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج2، ص251 و 252.]</ref> پروانی از چهرههای میانهرو و خیراندیش علمای مجاهد افغانستان محسوب میشد.<ref>[https://ebookshia.com/books/pdf/4270/%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9%DB%8C%D8%AA+%D8%B1%D9%85%D8%B2+%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%A1+%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9+%28%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C+%D8%A8%D9%87+%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA+%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C+%D9%88+%D بخش فرهنگی جامعۀ روحانیت، مرجعیت رمز بقاء تشیع: نگاهی به شخصیت علمی و جهادی آیتالله محقق کابلی، 1374ش، ص101.]</ref> او در زمان حاکمیت اول طالبان، ۵ سال در ایران زندگی کرد و سپس به کابل بازگشت و ضمن فعالیتهای علمی و فرهنگی، دو دوره عضو مجلس سنای افغانستان بود. تساهل و مدارا در فعالیتهای سیاسی و شوخطبعی در تعامل اجتماعی از ویژگیهای اخلاقی او بود.<ref>[https://www.andisha.org/fa/show_pdf/1044 ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج2، ص254.]</ref> | |||
صادقی پروانی، وکالت [[امام خمینی]] را برای جمعآوری وجوهات شرعی در افغانستان بر عهده داشت.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n162508/%D8%A8%D8%B1_%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1_%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9%DB%8C%D8%AA_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C_%D9%88_%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%87_%D9%88%DA%A9%D9% صالحی مالستانی، «بر مدار مرجعیت امام/بررسی زندگی و زمانه وکلای امام خمینی در افغانستان»، پرتال امام خمینی.]</ref> او در سال ۱۳۷۰ش، با [[سید علی خامنهای]] ملاقات کرد و نمایندگی و وکالت تامالاختیار ایشان را در امور افغانستان به دست آورد<ref>[https://ahl-ul-bayt.ahl-ul-bayt.org/ar/books/همرهان-مجمع همرهان مجمع؛ یادنامه شهدا و مرحومین مجمع جهانی اهلبیت، 1402ش، ص433]</ref> و از همان سال تا پایان عمر، عضو مجمع جهانی اهلبیت بود.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/188138 «مجمع جهانی اهلبیت درگذشت آیتالله میرحسین صادقی پروانی را به ملت افغانستان تسلیت گفت»، وبسایت شفقنا افغانستان.]</ref> پروانی، رمز موفقیت جامعهٔ شیعه را وحدت و هماهنگی در تمام ابعاد میدانست.<ref>[https://ebookshia.com/books/pdf/4270/%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9%DB%8C%D8%AA+%D8%B1%D9%85%D8%B2+%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%A1+%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9+%28%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C+%D8%A8%D9%87+%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA+%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C+%D9%88+%D بخش فرهنگی جامعۀ روحانیت، مرجعیت رمز بقاء تشیع: نگاهی به شخصیت علمی و جهادی آیتالله محقق کابلی، 1374ش، ص105 و 108.]</ref> وی در زمان تهاجم شوروی، مراکز مذهبی تحت نظر خود را به پایگاه مبارزه با جریانهای مارکسیستی تبدیل کرد و به روشنگری جوانان پرداخت.<ref>[https://www.ahl-ul-bayt.ir/%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D8%B1/item/%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B5%D8% «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت.]</ref> | |||
پروانی از استقرار مرجعیت آیتالله محقق کابلی در افغانستان حمایت کرد و معتقد بود که نیازهای فکری و فرهنگی مردم، وجود مرجعی از میان علمای افغانستان را میطلبد. او مدارس متعددی در ولایتهای پروان و میدان وردک تأسیس کرد<ref>[https://www.ahl-ul-bayt.ir/%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D8%B1/item/%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B5%D8% «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت.]</ref> و در سال ۱۳۵۰ش مسجد امام صادق را در چنداول کابل بنا نهاد که بعدها مرکز تجمع جوانان شیعه و سنی در مبارزه با تهاجم فرهنگی شد.<ref>[https://ahl-ul-bayt.ahl-ul-bayt.org/ar/books/همرهان-مجمع همرهان مجمع؛ یادنامه شهدا و مرحومین مجمع جهانی اهلبیت، 1402ش، ص431.]</ref> تأسیس شورای علمای ولایات از ابتکارات او بود که علمای شیعه را از سراسر افغانستان گردهم آورد و در انسجامبخشی جامعه نقش داشت.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n162508/%D8%A8%D8%B1_%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1_%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9%DB%8C%D8%AA_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C_%D9%88_%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%87_%D9%88%DA%A9%D9% صالحی مالستانی، «بر مدار مرجعیت امام/بررسی زندگی و زمانه وکلای امام خمینی در افغانستان»، پرتال امام خمینی.]</ref> او در حوزهٔ علمیهٔ کابل به تدریس علوم اسلامی، فلسفه و علوم تفسیری پرداخت و در کنار آن به فعالیتهای تبلیغی و نشر معارف اهلبیت اهتمام داشت.<ref>[https://www.andisha.org/fa/show_pdf/1044 ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج2، ص251.]</ref><ref>[https://www.ahl-ul-bayt.ir/%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D8%B1/item/%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B5%D8% «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت.]</ref> | |||
پروانی در دوران تحصیل در نجف و قم، با آثار اندیشمندانی چون محمود شلتوت، محمد عبده، میرزای نائینی، عبدالرحمن کواکبی، سید عبدالاعلی مودودی، امام خمینی، حسینعلی منتظری، مرتضی مطهری، سید مصطفی خمینی و سید محمود طالقانی آشنا شد و دقت در این آثار، شخصیت علمی و انقلابی او را شکل داد. او تحت تأثیر دو طیف از اندیشمندان شیعه و سنی، ابتدا نظریهٔ اسلام سیاسی و احیای حکومت اسلامی و سپس نظریهٔ ولایت فقیه را پذیرا شد.<ref>[https://www.ahl-ul-bayt.ir/%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D8%B1/item/%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B5%D8% «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت.]</ref> | |||
پروانی بهدلیل فعالیتهای مؤثر و طولانی، به «خواجه خضر انقلاب اسلامی افغانستان» مشهور بود.<ref>[https://ketabnak.com/reader/126301 مصباحزاده، شیعیان افغانستان؛ گروهها و گرفتاریها، 1392ش، ص180.]</ref> او گروه «روحانیت نوین» را با حضور طلاب و دانشجویان تأسیس کرد که بعدها به «حزب حسینی» تغییر نام داد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160510090048-9825-34.pdf کاظمی، «نظریۀ پخش و تأثیر حوزۀ علمیه قم بر معرفت سیاسی افغانستان»، ص77.]</ref> این حزب نشریهای به نام خود و سپس «فلق» منتشر کرد که باعث نگرانی محمدداوودخان شد و او آن را «حرکت مغولی» خواند. پس از روی کار آمدن نظام کمونیستی، در حالی که بسیاری از علما مجبور به همکاری با دولت شدند، صادقی پروانی از همکاری و ملاقات با مسئولان حکومتی خودداری کرد.<ref>[https://www.ahl-ul-bayt.ir/%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D8%B1/item/%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B5%D8% «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت.]</ref> | |||
پروانی در ۱۳۵۴ش به کشورهای عربستان سعودی، لبنان، ایران، سوریه و عراق سفر کرد و با شخصیتهای سیاسی و انقلابی دیدار نمود. او با [[جنبش امل]] در [[لبنان]]، توافق آموزش نظامی کرد و تعدادی از طلاب و دانشجویان داوطلب را به لبنان اعزام نمود و در سال ۱۳۵۹ش، پایگاه توحید را در پروان تأسیس کرد.<ref>[https://www.ahl-ul-bayt.ir/%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D8%B1/item/%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B5%D8% «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت.]</ref> پس از کودتای کمونیستی در افغانستان و پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] در ایران، وی بههمراه عبدالعلی مزاری، سازمان نصر را تأسیس کرد؛ اما با رویکرد وحدتگرا، در تأسیس حزب وحدت اسلامی افغانستان نقش مؤثری داشت و از مؤسسان آن بود. او عضو برجستهٔ شورای نظارت حزب وحدت بود.<ref>[https://www.andisha.org/fa/show_pdf/1044 ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج2، ص252-253.]</ref> | |||
پس از شکست طالبان و نشست بن، وی بهعنوان معاون ریاست ادارهٔ انتقالی، در انتقال قدرت به حامد کرزی نقش فعال داشت. او در لویهجرگهٔ اضطراری و نشست تدوین قانون اساسی نیز عضویت داشت. پروانی از ۱۳۸۸ش تا زمان وفات، دو دوره عضو مجلس سنای افغانستان بود<ref>[https://www.ahl-ul-bayt.ir/%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D8%B1/item/%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B5%D8% «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت.]</ref> و پس از شهادت عبدالعلی مزاری، در حفظ وحدت و انسجام میان سران حزب وحدت نقش برجستهای ایفا کرد.<ref>[https://www.andisha.org/fa/show_pdf/1044 ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج2، ص253.]</ref> | |||
صادقی پروانی در ۱۱ اسفند ۱۳۹۵ش در سن ۸۳ سالگی بر اثر بیماری در کابل درگذشت. پیکر او با حضور مقامهای سیاسی، علما و اقشار مختلف مردم در صحن مسجد قبا در شهرک امید سبز کابل به خاک سپرده شد.<ref>[https://www.ahl-ul-bayt.ir/%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D8%B1/item/%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B5%D8% «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت.]</ref> | |||
=== سید محمدعلی عالمی بلخابی === | |||
سید محمدعلی عالمی بلخابی (۱۳۰۲–۱۴۰۰ش) در منطقهٔ تلعاشقان از ولسوالی بلخاب در ولایت [[سرپل]]، در شمال افغانستان زاده شد.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.</ref> پدرش سیدحسین عالم از عالمان نامی منطقه و مؤسس چندین مدرسهٔ علوم دینی در شمال افغانستان بود. سید محمدعلی در کودکی پدر را از دست داد و تحت سرپرستی مادر، خواندن و نوشتن، تلاوت قرآن و برخی کتابهای مقدماتی ادبیات عرب را فراگرفت.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.</ref> از سال ۱۳۱۵ش، برای یادگیری علوم دینی وارد مدرسهٔ علمیهٔ پدر خود شد. در سال ۱۳۳۰ش، برای ادامهٔ تحصیل به مشهد رفت و در مدرسهٔ عباسقلیخان ساکن شد و چند سالی به فراگیری علوم دینی و تدریس دروس پایه پرداخت.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.</ref> | |||
در سال ۱۳۳۳ش به نجف رفت و در مدرسهٔ سیدکاظم یزدی ساکن شد و بهمدت سه سال، سطوح عالی دروس حوزه را فراگرفت. سپس در سال ۱۳۳۶ش به زادگاه خود بازگشت و به تدریس علوم دینی در مدرسهٔ پدر و فعالیتهای اجتماعی مشغول شد.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.</ref> در سال ۱۳۳۹ش، برای دومین بار عازم نجف شد و بهمدت ۶ سال نزد سید ابوالقاسم خویی، سید محسن حکیم، سید روحالله خمینی و سید محمدباقر صدر به تحصیل پرداخت.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.</ref> در سال ۱۳۴۵ش، با دریافت وکالت از این مراجع، به افغانستان بازگشت و به تأسیس مدارس، مساجد و تکیهخانهها و فعالیتهای تبلیغی و تدریس پرداخت.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.</ref> | |||
با کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش و شعلهور شدن قیامهای محلی علیه حاکمیت کمونیستی، مردم منطقهٔ بلخاب به رهبری سید محمدعلی عالمی در ۲۴ فروردین ۱۳۵۸ش بر ضد حکومت شوریدند. عالمی گروههایی را در مناطق زاری ([[بلخ]])، درهصوف ([[سمنگان]])، یکاولنگ ([[بامیان]])، کوهستانات، استراب، آبکلان و سانچارک ([[سرپل]]) فعال کرد که مورد استقبال مردم قرار گرفتند.<ref>احمدینژاد بلخابی، سیمای بلخاب، قم، 1396ش، ص95؛ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1398ش، ج1، ص167 و 176؛ فهیمی، برفکوچ (مجموعه خاطرات جهاد افغانستان 12)، 1377ش، ص92؛ فهیمی، در پگاه بلخاب (مجموعه خاطرات جهاد افغانستان 5)، 1375ش، ص38.</ref> از سال ۱۳۵۸ش تا ۱۳۶۲ش، رهبری بسیاری از جنگها در شمال و مرکز افغانستان بر عهدهٔ عالمی بود و مردم شمال افغانستان (اعم از شیعه و سنی) او را بهعنوان رهبر قیام میشناختند؛ اما با تأسیس احزاب سیاسی و ورود آنها به مناطق مختلف، اختلافاتی پدید آمد و سرانجام عالمی در سال ۱۳۶۳ش از فعالیتهای سیاسی و نظامی کنار رفت.<ref>احمدینژاد بلخابی، سیمای بلخاب، قم، 1396ش، ص95؛ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1398ش، ج1، ص167 و 176؛ فهیمی، برفکوچ (مجموعه خاطرات جهاد افغانستان 12)، 1377ش، ص92؛ فهیمی، در پگاه بلخاب (مجموعه خاطرات جهاد افغانستان 5)، 1375ش، ص38.</ref> | |||
در سال ۱۳۷۰ش، با تلاش برای اتحاد احزاب شیعی، حزب وحدت اسلامی افغانستان از دل ۹ حزب قبلی متولد شد. عالمی با حمایت از تأسیس حزب وحدت، بهعنوان عضو شورای عالی نظارت آن حزب انتخاب شد و چندین سال این مسئولیت را بر عهده داشت. پس از سقوط دولت کمونیستی و ورود مجاهدین به کابل، حزب وحدت گرفتار اختلافات داخلی شد. عالمی به جناح اکبری گرایش یافت، اما با تشدید جنگها و ظهور طالبان، به شهر قم در ایران مهاجرت کرد.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.</ref> | |||
پس از حملهٔ آمریکا به افغانستان و شکست طالبان، عالمی به شهر سرپل بازگشت. او زیارتگاه [[یحیی بن زید]] را در سرپل تجدید بنا و توسعه داد و یک کتابخانه، یک کلینیک و مدرسهٔ علمیهٔ «حضرت رسول اعظم» و «حضرت زینب کبری» را برای مردان و زنان در کنار بارگاه آن امامزاده تأسیس کرد. از سال ۱۳۸۵ش، نماز جمعهٔ شیعیان در سرپل به امامت عالمی اقامه شد.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.</ref> | |||
سید محمدعلی عالمی بلخابی در روز جمعه، پنجم شهریور ۱۴۰۰ش در کابل درگذشت و در شهر سرپل، در کنار بارگاه امامزاده یحیی بن زید به خاک سپرده شد.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.</ref> | |||
=== حسینعلی ابوذر === | |||
حسینعلی ابوذر معروف به ابوذر غزنوی (۱۳۳۶–۱۳۷۳ش) در قریه سبزسنگ پاتو از ولسوالی جاغوری در ولایت [[غزنی]] زاده شد. پس از آوارگی ششساله در منطقه پشتوننشین [[زابل افغانستان|زابل]] و بازگشت به زادگاه، تحصیلات دینی را از سال ۱۳۵۱ش آغاز کرد و همزمان به مطالعه تاریخ، ادبیات، شعر و سیاست پرداخت. وی با مطالعه آثار اندیشمندانی چون [[علی شریعتی]]، [[سیدقطب]]، [[اقبال لاهوری]] و [[فردوسی]]، به تحلیل گذشته تاریخی [[قوم هزاره|مردم هزاره]] پرداخت و آشنایی با چهرههایی چون عبدالعلی مزاری، تحول فکری او را رقم زد. ابوذر فعالیت سیاسی خود را از حزب اسلامی گلبدین حکمتیار آغاز کرد و پس از [[مهاجرت]] به [[ایران]]، در سال ۱۳۶۲ش به سازمان نصر پیوست و مبارزه مسلحانه علیه نیروهای شوروی را در غزنی رهبری کرد. پس از تشکیل حزب وحدت اسلامی در ۱۳۶۸ش، به عنوان عضو شورای مرکزی و معاون فرماندهی کل نیروهای نظامی حزب انتخاب شد و در [[بامیان]] به سازماندهی نظامی نیروها پرداخت. او همچنین در مقاومت غرب کابل حضور داشت و در روزهای پیش از سقوط [[کابل]] به دست [[طالبان]]، اداره مرکز فرماندهی نیروهای نظامی حزب وحدت را بر عهده گرفت. ابوذر در کنار مبارزات نظامی، به جهاد فرهنگی نیز اهتمام داشت و از خود ۲۵ هزار صفحه دستنوشته بر جای گذاشت که کتاب «نامهها و سندها» بخشی از آن است. او سرانجام در [[زمستان]] ۱۳۷۳ش توسط طالبان دستگیر و در [[۲۲ اسفند]] همان سال، همراه با عبدالعلی مزاری به شهادت رسید و پیکرش در جوار بازار سنگماشه جاغوری به خاک سپرده شد.<ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج2، ص378-383.</ref><ref>[http://www.andishanoor.blogfa.com/post/76 مظفری، «یادی از سردار نامآور شهید ابوذر غزنوی»، وبلاگ اندیشۀ نور پایگاه تبادل اندیشههای نورانی.]</ref><ref>[http://d-bedary.blogfa.com/post/380 «زندگینامۀ سردار قهرمان شهید ابوذر غزنوی»، وبلاگ در آرزوی عدالت.]</ref><ref>[http://tarhenaw.com/?s=زندگی+نامه+سردار اخلاصی، «سردار نامآور شهید ابوذر»، وبسایت خانۀ طرحنو وطن.]</ref> | |||
=== محمدکریم خلیلی === | |||
محمدکریم خلیلی در سال ۱۳۲۹ش در قریهٔ برغستان قلعهخویش از حصهٔ اول بهسود در ولایت میدان وردک، در خانوادهای هزاره و شیعهمذهب زاده شد. تحصیلات ابتدایی را بهروش سنتی در زادگاهش آغاز کرد و سپس برای فراگیری علوم دینی و معارف اسلامی به کابل رفت و در مدارس حوزوی آنجا به تحصیل پرداخت.<ref>جمعی از نویسندگان، شهید بصیر مالستانی، 1399ش، ص 329-330.</ref> دورهٔ تحصیل خلیلی در کابل، همزمان با اوج مبارزات جریانهای سیاسی و فکری بود. مدارس دینی شیعیان آن زمان اغلب زیر نظر عالمان تحصیلکرده در نجف اداره میشد که حضور فعالی در عرصهٔ اجتماعی و سیاسی داشتند. در این دوره، گروههایی از طلاب افغانستانی در حوزههای علمیه قم و مشهد سازمان یافتند که ازجمله آنها سازمان نصر افغانستان بود که در تابستان ۱۳۵۸ش در قم اعلام موجودیت کرد و خلیلی نیز به آن پیوست.<ref>شفایی، جریانشناسی تاریخ افغانستان معاصر، 1393ش، ص270-342.</ref> | |||
پساز کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش در کابل و حمایت شوروی از کودتاگران، خلیلی از کابل خارج شد و با همکارانش در ولسوالیهای میدان و پروان، با برافراشتن پرچم سازمان نصر، فعالیت نظامی را آغاز کرد. او با همراهی مردم، مناطق بهسود، ترکمن و لولنج را از سلطهٔ کمونیستها آزاد کرد و فعالیت خود را به دیگر ولایتها گسترش داد.<ref>[http://ahsarwari.blogfa.com/ سروری، «مختصری از زندگینامه محمدکریم خلیلی»، وبلاگ علیحسن سروری]</ref> خلیلی چند سال در تهران ریاست دفتر سازمان نصر افغانستان را بر عهده داشت و بهعنوان نمایندهٔ این سازمان در نشستها و کنفرانسهای بینالمللی و بینالافغانی شرکت کرد.<ref>[https://jade-abresham.com/uncategorized/2272/ «کریم خلیلی؛ نقش و کارنامه»، وبسایت جادۀ ابریشم.]</ref> در سال ۱۳۶۶ش که گروههای سیاسی شیعه با نام شورای ائتلاف اسلامی افغانستان فعالیت خود را منسجمتر کردند، خلیلی بهعنوان سخنگوی آن انتخاب شد. وی در این دوره، سفرهای متعددی به پیشاور، اسلامآباد، تهران و مقر سازمان ملل در نیویورک داشت تا مواضع مجاهدین را هماهنگ کند.<ref>اندیشمند، سالهای تجاوز و مقاومت، 1387ش، ص134.</ref> | |||
با آغاز فعالیت دولت انتقالی مجاهدین، خلیلی بهعنوان وزیر امور مالی در دولت برهانالدین ربانی منصوب شد.<ref>جمعی از نویسندگان، شهید بصیر مالستانی، 1399ش، ص 329.</ref> پس از شهادت عبدالعلی مزاری، خلیلی بهعنوان دبیرکل حزب وحدت اسلامی انتخاب شد.<ref>موسوی، هزارههای افغانستان (تاریخ، فرهنگ و سیاست)، 1386ش، ص259-261؛ خلیلی، فصلی از تاریخ هزارهها در افغانستان، 1402ش، ص 53.</ref> او در این جایگاه به ساماندهی نیروهای نظامی حزب پرداخت و از بامیان، رهبری مقاومت در برابر طالبان را بر عهده داشت<ref>اندیشمند، سالهای تجاوز و مقاومت، 1387ش، ص 36.</ref> و محورهای مقاومت را به مناطق دیگر گسترش داد.<ref>خلیلی، فصلی از تاریخ هزارهها در افغانستان، 1402ش، ص 77.</ref> او همچنین در هر دو دورهٔ ریاستجمهوری حامد کرزی، بهعنوان معاون دوم رئیسجمهور انتخاب شد<ref>جمعی از نویسندگان، شهید بصیر مالستانی، 1399ش، ص 330.</ref> و در خرداد ۱۳۹۶ش، بهعنوان رئیس شورای عالی صلح افغانستان منصوب شدگردید.<ref>[https://www.isna.ir/news/96031608181/محمد-کریم-خلیلی-رئیس-شورای-عالی-صلح-افغانستان-شد «کریم خلیلی چهارمین رئیس شورای عالی صلح شد»، وبسایت روزنامه صبح افغانستان.]</ref> | |||
محمدکریم خلیلی در ۲۴ مرداد ۱۴۰۰ش، همزمان با سقوط کابل و خروج اشرف غنی، رئیسجمهور، به ترکیه مهاجرت کرد.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/477236 «واکنش خلیلی به کابینه طالبان: عمر حکومت فاقد قاعده وسیع بسیار کوتاه است»، وبسایت شفقنا.]</ref> وی حکومت طالبان را بیدادگر و تکرو میداند<ref>[https://www.irna.ir/news/84751269/حزب-وحدت-اسلامی-افغانستان-برخورد-خشونت-آمیز-طالبان-با-غیرنظامیان «حزب وحدت اسلامی افغانستان: برخورد خشونتآمیز طالبان با غیرنظامیان، کشور را دچار جنگ میکند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> و نسبت به تبعیض سازمانیافته علیه اقلیتهای قومی و مذهبی تحت حاکمیت طالبان ابراز نگرانی کرده است.<ref>[https://parsi.euronews.com/2021/09/22/khalili-hezaras-will-take-arms-if-taliban-persist-suppression «حزب وحدت اسلامی افغانستان: اگر طالبان استبداد را ادامه دهند هزارهها مبارزه مسلحانه را آغاز میکنند»، سایت یورو نیوز.]</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۱۶۳: | خط ۲۷۵: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | |||
* «آیا شورای نظّار یک حزب بود؟» وبسایت روزنامهٔ ماندگار، تاریخ درج مطلب: ۲۰ سرطان ۱۳۹۶ش. | |||
* «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۴۰۱ش. | |||
* «آیتالله محمدآصف محسنی ملایی که ۱۰۰ کتاب نوشت و اکادمیسین علوم شد»، وبسایت روزنامه ماندگار، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر ۱۴۰۱ش. | |||
* آیتی، عبدالقیوم، «زندگینامهٔ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ فروردین ۱۴۰۰ش. | |||
* آیتی، عبدالقیوم، «منازعات قومی در افغانستان: از سلطنت ابدالی تا سقوط جمهوریت»، تاریخ اسلام در آینه اندیشهها، سال چهاردهم، شماره ۲۲، ۱۴۰۱ش. | |||
* احسانی، سید میرزاحسین، «زندگینامه شهید سیدمصطفی کاظمی»، وبسایت آریانا، تاریخ درج مطلب: ۵ سرطان ۱۳۸۸ش. | |||
* احمدرشید، طالبان؛ اسلام، نفت و بازی بزرگ جدید، ترجمه اسداللّه شفایی و صادق باقری، تهران، دانش هستی، ۱۳۷۹ش. | |||
* «احمدشاه مسعود؛ آغاز مبارزه تا پایان کار شوروی»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۰مرداد ۱۳۸۸ش. | |||
* احمدی، عابدین، «نگاهی به مبانی اصولی شهید مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۳۹۹ش. | |||
* احمدی، محمد، «قتلعام افشار؛ فجیعترین جنایت یک دولت اسلامی»، وبسایت جادهٔ ابریشم، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دلو ۱۳۹۹ش. | |||
* احمدینژاد بلخابی، سیدحسن، سیمای بلخاب، قم، مجمع ذخائر اسلامی، ۱۳۹۶ش. | |||
* اخلاصی، احمدبخش، «سردار نامآور شهید ابوذر»، وبسایت خانهٔ طرحنو وطن، تاریخ بارگذاری: ۲۳ اسفند ۱۳۹۲ش. | |||
* «از سالگرد وفات آیتالله بهشتی در کابل گرامیداشت به عمل آمد» خبرگزاری ماندگار، تاریخ درج مطلب: ۵ میزان (مهر) ۱۳۹۱ش. | |||
* «استاد ربانی یکی از شخصیتهای برجسته و کمنظیر در دوران معاصر بود که زندگی خویش را وقف ایجاد صلح و امنیت و بیداری اسلامی نمود»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۰ش. | * «استاد ربانی یکی از شخصیتهای برجسته و کمنظیر در دوران معاصر بود که زندگی خویش را وقف ایجاد صلح و امنیت و بیداری اسلامی نمود»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۰ش. | ||
* | * «استاد عرفانی از رهبران نسل اول جهاد در گذشت»، وبسایت شخصی سید جعفرعادلی حسینی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اکتبر ۲۰۱۳م. | ||
* «استاد قربانعلی عرفانی درگذشت+ زندگینامه»، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۳۰ میزان (مهر) ۱۳۹۴ش. | |||
* | |||
* اسعدی، مرتضی، جهان اسلام، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۹ش. | * اسعدی، مرتضی، جهان اسلام، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۹ش. | ||
* | * اشراق، اصغر، فرازهایی از افکار و اندیشههای شهید کاظمی، مشهد، کمیتهٔ فرهنگی اقتدار ملی، ۱۳۹۱ش. | ||
* امیری، جمعهخان، «فعالیتهای فرهنگی شهید مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۳۹۹ش. | |||
* امیریفرد، پریسا و محمدی، محفوظ، «بازخوانی تجربه مجاهدین افغان در حکومت کمونیستی و شکلگیری بنیادگرایی در افغانستان»، فصلنامه غرب آسیا، سال ۳، شماره ۱، ۱۴۰۴ش. | |||
* امینی، کریم، «بررسی ابعاد شخصیت شهید سیدمصطفی کاظمی»، روزنامهٔ ماندگار، تاریخ انتشار: ۱۶ عقرب ۱۳۹۳. | |||
* اندیشمند، محمداکرم، سالهای تجاوز و مقاومت (۱۳۵۷_ ۱۳۸۱ش)، تهران، نشر پیمان، چاپ اول، ۱۳۸۳ش. | |||
* اندیشمند، محمداکرم، سالهای تجاوز و مقاومت، قم، مؤسسهٔ فرهنگی و اطلاعرسانی تبیان، ۱۳۸۷ش. | |||
* بخش فرهنگی جامعهٔ روحانیت، مرجعیت رمز بقاء تشیع: نگاهی به شخصیت علمی و جهادی آیتالله محقق کابلی، بیجا، جامعهٔ روحانیت، ۱۳۷۴ش. | |||
* بشردوست، ناهید، «از شش کتاب استاد برهانالدین ربانی رونمایی گردید»، خبرگزاری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۹۷ش. | * بشردوست، ناهید، «از شش کتاب استاد برهانالدین ربانی رونمایی گردید»، خبرگزاری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۹۷ش. | ||
* بهمنی قاجار، محمدعلی؛ جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، تهران: مؤسسهٔ مطالعات اندیشهسازان نور، ۱۳۹۲ش. | |||
* «بیوگرافی گلبدین حکمتیار»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۸ش. | |||
* «پنجم جوزا سالروز ولادت رهبر شهید وحدت ملی عبدالعلی مزاری بر عدالتخواهان مبارک»، وبسایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۴۰۰ش. | |||
* پهلوان، چنگیز، افغانستان: عصر مجاهدین و برآمدن طالبان، تهران، قطره، ۱۳۷۷ش. | * پهلوان، چنگیز، افغانستان: عصر مجاهدین و برآمدن طالبان، تهران، قطره، ۱۳۷۷ش. | ||
* «پیام تسلیت رهبر معظم انقلاب در پی درگذشت آیتالله آصف محسنی»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر ۱۴۰۱ش. | |||
* «پیام سرور دانش به مناسبت درگذشت عرفانی»، شبکه اطلاعرسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مهر ۱۳۹۴ش. | |||
* «پیکر صبغتالله مجددی به خاک سپرده شد»، خبرگزاری طلوعنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دلو ۱۳۹۷ش. | |||
* ترور هدفمند سیدمصطفی کاظمی، خبرگزاری راسک، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آبان ۱۴۰۲ش. | |||
* ثاقب، عبدالشهید، «سفر تاریخی قهرمان به اروپا؛ چرا احمدشاه مسعود در اروپا استقبال شد؟»، پایگاه خبری تحلیلی روایت، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین۱۴۰۳ش. | |||
* جمعی از نویسندگان، احزاب سیاسی افغانستان: مرامنامهها و اساسنامهها، کابل، وزارت عدلیهٔ جمهوری اسلامی افغانستان، ۱۳۸۴ش. | * جمعی از نویسندگان، احزاب سیاسی افغانستان: مرامنامهها و اساسنامهها، کابل، وزارت عدلیهٔ جمهوری اسلامی افغانستان، ۱۳۸۴ش. | ||
* | * جمعی از نویسندگان، شهید بصیر مالستانی (عالمی نواندیش و مبارز)، قم، انتشارات فراز باهمکاری بنیاد علمی فرهنگی صبا، ۱۳۹۹ش. | ||
* «حجهالاسلام سید حسین حسینی دره صوفی»، وبسایت افق اندیشه، تاریخ بازدید: ۲۴ آبان ۱۴۰۱ش. | |||
* «حزب اسلامی اثرهای علمی و سیاسی حکمتیار را معرفی کرد»، خبرگزاری طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۳۹۵ش. | |||
* «حزب وحدت اسلامی افغانستان: اگر طالبان استبداد را ادامه دهند هزارهها مبارزهٔ مسلحانه را آغاز میکنند»، وبسایت یورو نیوز، تادریخ درج مطلب: ۲۲/۹/۲۰۲۱م. | |||
* «حزب وحدت اسلامی افغانستان: برخورد خشونتآمیز طالبان با غیرنظامیان، کشور را دچار جنگ میکند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۱ش. | |||
* حسینی، آسیه و غفرانی، علی، «انقلاب ثور ۱۳۵۷ و شورشهای مردمی در افغانستان؛ زمینهساز حمله شوروی»، مطالعات تاریخی جنگ، سال هفتم، شماره ۴، زمستان ۱۴۰۲ش. | |||
* «حیات سیاسی و افکار شهید ربانی در یک نگاه»، پایگاه اطلاعرسانی جهاد فرهنگی، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۳۹۶ش. | |||
* حیدری خواتی، غلامحسین، رجال ماندگار، کابل، خراسان باستان، ۱۳۹۵ش. | |||
* خراسانی، رضا و فصیحی، ابوالفضل، «اسطوره زعامت و جنگ داخلی در افغانستان»، شماره ۳۵، ۱۴۰۱ش. | |||
* خلیلی، محرمعلی، فصلی از تاریخ هزارهها در افغانستان، اصفهان، آیینهٔ هستی، چاپ دوم، ۱۴۰۲ش. | |||
* دانش، محمدسرور، «شهید مزاری؛ پیوند امروز، دیروز و فردا»، وبسایت روزنامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۳۹۶ش. | |||
* «دوستی حاج قاسم با قهرمان ملی افغانتسان»، وبسایت جهان امروز، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۹ش. | |||
* دولتآبادی، بصیراحمد، شناسنامهٔ احزاب و جریانات سیاسی افغانستان، قم، احسانی، ۱۳۷۱ش. | |||
* دولتآبادی، بصیراحمد، شناسنامهٔ افغانستان، تهران، عرفان، ۱۳۸۲ش. | * دولتآبادی، بصیراحمد، شناسنامهٔ افغانستان، تهران، عرفان، ۱۳۸۲ش. | ||
* | * «دولت اسلامی و شیعیان افغانستان» وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۳۹۷ش. | ||
* رحیمی، مجیبالرحمان، احمدشاه مسعود، شهید راه صلح و آزادی، کابل، عازم، ۱۳۹۸ش. | |||
* روآ، الیویه، «نقش گروههای نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان»، در مجموعه مقالات دومین سمینار افغانستان، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی وزارت امور خارجه، ۱۳۷۰ش. | * روآ، الیویه، «نقش گروههای نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان»، در مجموعه مقالات دومین سمینار افغانستان، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی وزارت امور خارجه، ۱۳۷۰ش. | ||
* «روایت جعفریان از شخصیت برهانالدین ربانی»، خبرگزاری مشرق، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۰ش. | |||
* روحیصفت، محسن، «نسبت ایران با احمدشاه مسعود»، وبسایت آخرین خبر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ شهریور ۱۳۹۹ش. | |||
* رهیاب (بلخی)، حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، قم، صبح امید، ۱۳۹۸ش. | |||
* «زندگینامه آیتالله سیدعلی بهشتی ورسی» وبسایت دائرةالمعارف سادات افغانستان، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۱ش. | |||
* «زندگینامه احمد مسعود رهبر جبهه مقاومت ملی»، وبسایت پایگاه اینترنتی روشنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مارس ۲۰۲۲م. | |||
* «زندگینامهٔ سردار قهرمان شهید ابوذر غزنوی»، وبلاگ در آرزوی عدالت، تاریخ بارگذاری: ۲۶ آبان ۱۳۹۰ش. | |||
* «زندگینامهٔ شهید سید حسین حسینی؛ شهید مهرماه»، وبسایت پایگاه فرهنگ ایثار و شهادت، استان قم، تاریخ بارگذاری: ۱۱ مهر ۱۳۹۵ش. | |||
* «زندگینامهٔ شهید صلح، برهانالدین ربانی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۸ میزان/ سنبله ۱۳۹۱ش. | |||
* «زندگینامهٔ کامل احمدشاه مسعود بهروایت ماهنامهٔ شاهد یاران»، پایگاه اطلاعرسانی فرهنگ ایثار و شهادت، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۲ش. | |||
* «زندگینامه محمدآصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر ۱۴۰۱ش. | |||
* «زندگینامه مرحوم استاد قربانعلی عرفانی»، خبرگزاری شفقتنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اکتوبر ۲۰۱۵م. | |||
* سادات، غلامرضا، «نقش سردار قاسم سلیمانی در کمک به جبهه مقاومت به رهبری احمدشاه مسعود»، پایگاه خبری تحلیلی روایت، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۲ش. | |||
* «سید علی بهشتی» وبسایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۱ش. | |||
* سیغانی، احمد، «احمد شاه مسعود، اعتدال در دینداری و باورمندی به ارزشهای جهانی»، وبسایت پایگاه نیوز، تاریخ بارگزاری: ۱۹ شهریور ۱۴۰۳ش. | |||
* «شعرخوانی زیبای فارسی احمدشاه مسعود قهرمان ملی افغانستان»، وبسایت راسخون، تاریخ باگزاری: ۴ آذر ۱۳۹۹ش. | |||
* شفایی، امانالله، جریانشناسی تاریخ افغانستان معاصر، کابل، امیری، چاپ اول، ۱۳۹۳ش. | |||
* شفق، محمدابراهیم، «شهید مزاری در نگاه شخصیتها و اندیشمندان»، وبسایت سروش صبا، تاریخ بازدید: ۲۸ دی ۱۴۰۱ش. | |||
* «شهید سید حسین حسینی»، دانشنامهٔ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۴ آبان ۱۴۰۱ش. | |||
* «شهید سیدمصطفی کاظمی که بود؟» خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب ۱۵ آبان ۱۳۹۳ش. | |||
* صالحی مالستانی، حسین، «بر مدار مرجعیت امام/بررسی زندگی و زمانه وکلای امام خمینی در افغانستان»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۴۰۲ش. | |||
* «صبغتالله مجددی بهخاک سپرده شد»، خبرگزاری طلوعنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ دلو ۱۳۹۷ش. | |||
* «صبغتالله مجددی رئیسجمهور پیشین افغانستان درگذشت»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۳ دلو ۱۳۹۷ش. | |||
* «صبغتالله مجددی فوت کرد» وبسایت شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ سنبلهٔ ۱۳۹۱ش. | |||
* عادلی حسینی، سیدجعفر، «سیدمصطفی کاظمی از تولد تا شهادت» نشریهٔ پامیر، چهارشنبه ۱۳ سنبله ۱۳۸۷ش. | |||
* عادلی حسینی، سیدجعفر، کوثرالنبی، قم، گلهای بهشت، ۱۳۸۷ش. | |||
* «عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانه سیاسی از مولفههای اصلی اندیشههای شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری بود»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۳۹۵ش. | |||
* عظیمی، محمدنبی، اردو و سیاست: در سه دههٔ اخیر افغانستان، پیشاور ۱۳۷۸ش. | * عظیمی، محمدنبی، اردو و سیاست: در سه دههٔ اخیر افغانستان، پیشاور ۱۳۷۸ش. | ||
* | * علیآبادی، علیرضا، افغانستان، تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۷۵ش. | ||
* عمری، فرید، «عملیات برای ادبیات؛ چرا در انبوه القاب احمدشاه مسعود، چنین عنوانی را به کتاب برگزیدند؟»، وبسایت پایگاه نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردبهشت۱۴۰۳ش. | |||
* فایق، غوثالدین، رازی را که نمیخواستم افشا گردد، پیشاور، فضل، ۱۳۷۹ش. | * فایق، غوثالدین، رازی را که نمیخواستم افشا گردد، پیشاور، فضل، ۱۳۷۹ش. | ||
* | * فرزان، احمدشاه، غیاثی، توریالی، مردی استوار و امیدوار بهافقهای دور، تهران، چاپ مشهد، ۱۳۶۸ش. | ||
* | * فهیمی، عبدالرحیم، برفکوچ (مجموعه خاطرات جهاد افغانستان ۱۲)، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۷ش. | ||
* فهیمی، عبدالرحیم، در پگاه بلخاب (مجموعه خاطرات جهاد افغانستان ۵)، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۵ش. | |||
* کاظمی، سید آصف، «نظریهٔ پخش و تأثیر حوزهٔ علمیه قم بر معرفت سیاسی افغانستان»، نشریهٔ جریانشناسی دینی معرفتی در عرصهٔ بینالملل، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۲ش. | |||
* «کریم خلیلی چهارمین رئیس شورای عالی صلح شد»، وبسایت ماندگار (روزنامه صبح افغانستان)، تاریخ درج مطلب: ۱۶/۳/۱۳۹۶ش. | |||
* «کریم خلیلی؛ نقش و کارنامه»، وبسایت جادهٔ ابریشم، تاریخ درج مطلب: ۲۳ ثور ۱۳۹۶ش. | |||
* «کمیسیون مستقل حل منازعات و ارتباط مردم با دولت ایجاد شد»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب: ۲۴ ثور ۱۳۹۱ش. | |||
* «گرامیداشت سالیاد شهادت شهید وحدت ملی استاد مزاری و تجلیل از مقام آیتالله محقق خراسانی»، وبسایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۰ش. | |||
* گروه پژوهشی سینا، افغانستان در سه دههٔ اخیر، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، ۱۳۷۹ش. | |||
* «گلبدین حکمتیار رسماً برای انتخابات ریاست جمهوری ثبتنام کرد»، وبسایت آریا نیوز. | |||
* مبارز، عبدالحمید، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، پیشاور، ۱۳۷۸ش. | * مبارز، عبدالحمید، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، پیشاور، ۱۳۷۸ش. | ||
* «مجددی بهعنوان رئیس مجلس سنا افغانستان انتخاب شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آذر ۱۳۸۴ش. | |||
* «مجمع جهانی اهلبیت درگذشت آیتالله میرحسین صادقی پروانی را به ملت افغانستان تسلیت گفت»، وبسایت شفقنا افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۳۹۵ش. | |||
* مجیدی، هارون، «احمدشاه مسعود: لقب قهرمان ملی، مختص به شهید احمدشاه مسعود است» وبسایت روزنامهٔ ماندگار، تاریخ درج مطلب: ۱۲ جدی ۱۳۹۵ش. | |||
* محمودی، محمد، «دورنما و دبیران لویه جرگهٔ پیش رو»، خبرگزاری اطلس، تاریخ درج مطلب: ۹ جوزا ۱۴۰۱ش. | |||
* «مختصری از زندگینامه شهید سیدمصطفی کاظمی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آبان ۱۳۹۱ش. | |||
* «مختصری از زندگینامهٔ محمدکریم خلیلی»، وبلاگ علیحسن سروری، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۳۸۸ش. | |||
* مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان، احیای هویت، قم، سراج، ۱۳۷۵ش. | |||
* «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۳۹۹ش. | |||
* «مسعود از ابتدا تا اکنون»، وبسایت شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۴۰۲ش. | |||
* مصباحزاده، محمدباقر، شیعیان افغانستان؛ گروهها و گرفتاریها، کابل، بینا، ۱۳۹۲ش. | |||
* مظفری، علیرضا، «یادی از سردار نامآور شهید ابوذر غزنوی»، وبلاگ اندیشهٔ نور پایگاه تبادل اندیشههای نورانی، تاریخ بارگذاری: ۲۱ اسفند ۱۳۸۹ش. | |||
* منیب، جریانات تاریخی افغانستان، پیشاور، ۱۳۷۹ش؛ | * منیب، جریانات تاریخی افغانستان، پیشاور، ۱۳۷۹ش؛ | ||
* موسوی، میرمحمود، «حکمتیار پدیدهای است که از سلفیگری و دموکراسی همزمان | * موجانی، سیدعلی و دیگران، فرهنگ شخصیتهای معاصر افغانستان، تهران، عظام، ۱۳۹۴ش. | ||
* میلی، ویلیام، افغانستان: طالبان و سیاستهای جهانی، ترجمه: محقق، عبدالغفار، مشهد، ترانه، | * موسوی، سیدعسکر، هزارههای افغانستان (تاریخ، فرهنگ و سیاست)، ترجمهٔ شفایی، اسدالله، قم: اشک یاس، ۱۳۸۶ش. | ||
* موسوی، سیدعسکر، هزارههای افغانستان، ترجمه اسدالله شفایی، تهران، مؤسسه فرهنگی هنری نقش سیمرغ، ۱۳۷۹ش. | |||
* موسوی، سیدمصطفی، «زندگینامه سید علی بهشتی» وبلاگ سادات، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۳۹۲ش. | |||
* موسوی، میرمحمود، «حکمتیار پدیدهای است که از سلفیگری و دموکراسی همزمان صحبت میکند»، وبسایت روزنامهٔ اعتماد، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۳۹۵. | |||
* موسوی مشکات، سیدجمال، «آیةالله سیدعلی بهشتی ورسی» وبسایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ جوزا (خرداد) ۱۴۰۱ش. | |||
* میلی، ویلیام، افغانستان: طالبان و سیاستهای جهانی، ترجمه: محقق، عبدالغفار، مشهد، ترانه، ۱۳۷۷ش. | |||
* ناصری داودی، عبدالمجید، «ربانی، برهانالدین»، وبسایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۳ش. | * ناصری داودی، عبدالمجید، «ربانی، برهانالدین»، وبسایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۳ش. | ||
* | * ناصری داوودی، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۰ش. | ||
* | * نگاهی به زندگینامهٔ سیدمصطفی کاظمی، طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب ۱۵ عقرب (آبان) ۱۳۹۵ش. | ||
* «واکنش خلیلی به کابینه طالبان: عمر حکومت فاقد قاعدهٔ وسیع بسیار کوتاه است»، وبسایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸سنله ۱۴۰۰ش. | |||
* «هشتمین سالگرد حادثه بغلان؛ شهید کاظمی که بود؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب ۱۵ آبان ۱۳۹۴ش. | |||
* همتی، محسن، «مجددی؛ سیاستمرد بسیط و بیادعا»، خبرگزاری افق، تاریخ درج مطلب: ۲۴ بهمن ۱۳۷۹ش. | |||
* همرهان مجمع؛ یادنامهٔ شهدا و مرحومین مجمع جهانی اهل بیت، قم، مجمع جهانی اهلبیت، ۱۴۰۱ش. | |||
* | * «۹ حزب مشهور افغانستان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۶دلو ۱۳۹۵ش. | ||
* | {{پایان منابع}} | ||
* همتی، محسن، «مجددی؛ سیاستمرد بسیط و بیادعا»، | |||
* | |||
* | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲۴ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۱۵
مجاهدین افغانستان؛ گروههای اسلامگرا که با نیروهای شوروی و دولت کمونیستی در افغانستان جنگیدند.
مجاهدین افغانستان، با دلیری در پاسخ به موج استبداد و اشغال، قامت برافراشتند و داستانی حماسی از مقاومت و ایمان آفریدند. پس از کودتای کمونیستی ثور ۱۳۵۷ش و سپس حمله شوروی در دی ۱۳۵۸ش، این مبارزان مسلمان که از اقوام و احزاب گوناگون تشکیل شده بودند، در سایه حمایت کشورهای همسایه و مسلمان و با تکیه بر تاکتیکهای چریکی در کوههای سربهفلککشیده، ارتش سرخ را به زانو درآوردند و در سال ۱۳۷۱ش با فتح کابل، نظام کمونیستی را برانداختند؛ اما این پیروزی دیرپا نبود و اختلافات قومی، مذهبی و سیاسی که میان رهبرانی چون برهانالدین ربانی، احمدشاه مسعود، گلبدین حکمتیار و عبدالعلی مزاری ریشه داشت، دامان کشور را به جنگهای داخلی خونین کشاند و فضای هرجومرج را برای ظهور طالبان و تسلط دوباره افراطگری فراهم کرد. میراث این دوران، ترکیبی از رشادتهای بینظیر و فرصتهای ازدسترفته است که همچنان بر سرنوشت افغانستان سایه افکنده و یاد آنها را در دل مردم زنده نگه داشته است.
تاریخچه
زمینه اصلی برآمدن مجاهدین در افغانستان، کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش (۲۷ آوریل ۱۹۷۸م) بود که طی آن حزب دموکراتیک خلق افغانستان به رهبری نورمحمد ترهکی به قدرت رسید و یک دولت کمونیستی در کابل برپا کرد. این رژیم با اجرای اصلاحات اجتماعی اجباری و سرکوب مخالفان، موجی از نارضایتی را میان مردم بهویژه در مناطق روستایی و گروههای مذهبی برانگیخت. در همین زمان بود که گروههای مختلف چریکی با الهام از آموزههای اسلام، برای مبارزه با دولت مرکزی شکل گرفتند و به مجاهدین (مبارزان راه خدا) معروف شدند. مجاهدین یک سازمان واحد نبود، بلکه متشکل از احزاب و گروههای گوناگون با رهبران، ایدئولوژی و حوزههای نفوذ متفاوت بود.[۱]
نقطه عطف فعالیت مجاهدین، در دی ۱۳۵۸م (دسامبر ۱۹۷۹م) با حمله نظامی اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان رخ داد. شوروی برای حمایت از دولت کمونیستی در حال سقوط کابل، به این کشور حمله کرد. از آن لحظه، هدف اصلی مجاهدین، جهاد علیه نیروهای اشغالگر شوروی شد. جنگ مجاهدین علیه شوروی در چارچوب جنگ سرد، به حمایت گستردهٔ کشورهای مختلف انجامید. ایالات متحده آمریکا بهعنوان بخشی از استراتژی خود برای تضعیف شوروی، به مجاهدین کمک کرد. پاکستان که از طریق سازمان اطلاعاتی خود (آیاسآی) نقش کلیدی در سازماندهی، آموزش و تأمین مالی و تسلیحات گروهها داشت، از مهمترین حامیان مجاهدین افغانستان بود. دیگر حامیان شامل ایران، عربستان سعودی، چین، بریتانیا و آلمان بودند.[۲]
مجاهدین که در آغاز، جنگجویانی پراکنده و با امکاناتی اندک بودند، با گذشت زمان به نیرویی باتجربه تبدیل شدند. آنها با استفاده از تاکتیکهای چریکی در مناطق کوهستانی، ضربات سنگینی بر نیروهای شوروی وارد کردند. در سال ۱۹۸۹م، نیروهای شوروی به دلیل هزینههای سنگین انسانی و اقتصادی و شکست در سرکوب مجاهدین، از افغانستان خارج شدند. با این حال، جنگ داخلی در افغانستان پایان نیافت و مجاهدین به مبارزه با دولت کمونیستی باقیمانده به رهبری محمد نجیبالله ادامه دادند. سرانجام در سال ۱۳۷۱ش (۱۹۹۲م)، مجاهدین موفق به فتح کابل شدند و حکومت کمونیستی را برای همیشه سرنگون کردند.[۳]
با وجود پیروزی بر دشمن مشترک، مجاهدین هرگز نتوانستند به اتحاد برسند و یک دولت باثبات ایجاد کنند. اختلافات عمیق قومی، مذهبی و سیاسی میان احزاب مختلف، بلافاصله پس از سقوط کابل به جنگی خونین و ویرانگر منجر شد. این جنگ داخلی که سالها ادامه یافت، زیرساختهای کشور را نابود کرد. در این فضای ناامنی و هرجمرج، گروهی جدید و متشکل از دانشآموختگان مدارس دینی پاکستان به نام طالبان ظهور کردند و توانستند با شعار برقراری امنیت و اجرای شریعت، بر بخش بزرگی از کشور، از جمله کابل، مسلط شوند و بسیاری از رهبران و نیروهای مجاهدین را از صحنه قدرت کنار بزنند. این میراث پیچیده، همچنان بر سرنوشت سیاسی افغانستان سایه افکنده است.[۴]
احزاب جهادی
احزاب جهادی افغانستان، گروههای نظامی-سیاسی اسلامگرایی بودند که از اواخر دهه ۱۹۷۰م برای مبارزه با دولت کمونیستی کابل و سپس نیروهای اشغالگر شوروی شکل گرفتند. این احزاب بر اساس خطمشی سیاسی، قومیت و حمایتهای خارجی به گروههای مختلفی تقسیم میشدند که عمدتاً در دوگانه سنّیمذهب و شیعهمذهب شامل «ائتلاف هفتگانه پیشاور» و «ائتلاف هشتگانه تهران» سازماندهی شدند.[۵]
احزاب جهادی سنیمذهب
این احزاب که اکثریت مجاهدین را تشکیل میدادند، عمدتاً از سوی پاکستان، ایالات متحده و عربستان سعودی حمایت میشدند و ستاد اصلی آنها در شهر پیشاور پاکستان بود.
| نام حزب | رهبر(ان) شاخص | ویژگیها و گرایشها |
|---|---|---|
| جمعیت اسلامی افغانستان | برهانالدین ربانی، احمدشاه مسعود | یکی از تأثیرگذارترین احزاب با پایگاه قوی در میان اقوام تاجیک، بهویژه در شمال و شمالشرق کشور. |
| حزب اسلامی (گلبدین) | گلبدین حکمتیار | یکی از قدرتمندترین گروهها با گرایش شدیداً اسلامگرا و مبارز، که رقیب اصلی جمعیت اسلامی بود. |
| حزب اسلامی (خالص) | محمد یونس خالص | شاخهای از حزب اسلامی که از لحاظ ایدئولوژیک به خالص نزدیکتر بود و پایگاهی در مناطق شرقی داشت. |
| اتحاد اسلامی مجاهدین | عبدالرسول سیاف | حزبی با گرایش سلفی و وابستگی نزدیک به کشورهای عربی حوزه خلیج فارس. |
| جبهه ملی نجات افغانستان | صبغتالله مجددی | حزبی با رویکردی سنتیتر و گرایشهای سلطنتطلبانه. |
| محاذ ملی اسلامی افغانستان | پیر سید احمد گیلانی | دیگر حزب با گرایشات سنتی و مذهبی که بر نقش خانوادههای روحانی تأکید داشت. |
| حرکت انقلاب اسلامی | محمدنبی محمدی | حزبی متشکل از روحانیون و علمای سنتی که کمتر رویکرد سیاسی داشت و بیشتر بر مبارزه نظامی تمرکز کرده بود. |
احزاب جهادی شیعهمذهب
این احزاب که عمدتاً از قوم هزاره بودند، در ایران شکل گرفته و از حمایت جمهوری اسلامی ایران برخوردار بودند. این ائتلاف پساز ائتلاف هفتگانه پیشاور، دومین نیروی بزرگ مقاومت را در افغانستان تشکیل میداد.
| نام حزب / سازمان | رهبران شاخص | توضیحات |
|---|---|---|
| سازمان نصر | سید حسین حسینی درهصوفی، عبدالعلی مزاری، شیخ شفق | از تأثیرگذارترین گروههای شیعه که بعداً در تشکیل حزب وحدت نقش اساسی داشت. |
| پاسداران جهاد اسلامی افغانستان | محمد اکبری | یکی از گروههای نظامی شیعه. |
| حرکت اسلامی افغانستان | محمدآصف محسنی، شیخ صادق هاشمی | این حزب برخلاف سایرین، گرایش کمتری به ولایت فقیه داشت و عمدتاً از قوم قزلباش و برخی هزارهها تشکیل شده بود. این گروه ابتدا به حزب وحدت پیوست، اما مدت کوتاهی بعد از آن خارج شد. |
| شورای انقلاب اتفاق اسلامی افغانستان | سید علی بهشتی، سید جگران | معروف به حزب شورا. |
| حزبالله افغانستان | قاری احمدعلی غوردروازی | این گروه پس از تشکیل حزب وحدت، به آن نپیوست. |
| نهضت انقلاب اسلامی | نصرالله منصور | - |
| اتحاد مبارزان اسلامی | مصباح ساعد | - |
| حزب رعد | عبدالجعفر نادری، محمد هزائی، سید اسماعیل بلخی | - |
رهبران جهادی
رهبران جهادی افغانستان، افرادی هستند که در دوران جهاد، بهعنوان مسئول گروهها و احزاب جهادی، فعالیت کردهاند.
برهانالدین ربانی
برهانالدین ربانی (۱۳۱۹–۱۳۹۰ش) در فیضآباد، مرکز ولایت بدخشان، در خانوادهای تاجیکتبار و حنفیمذهب زاده شد.[۶] تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش به پایان رساند و برای ادامهٔ تحصیل در علوم اسلامی به مدرسهٔ ابوحنیفهٔ کابل رفت. در ۱۳۳۸ش وارد دانشکدهٔ شرعیات و قوانین اسلامی دانشگاه کابل شد و در ۱۳۴۱ش فارغالتحصیل گردید و به تدریس در همان دانشکده پرداخت. در ۱۳۴۵ش برای ادامهٔ تحصیل به مصر رفت و از دانشگاه الازهر در رشتهٔ فلسفهٔ اسلامی مدرک کارشناسی ارشد گرفت. پس از بازگشت به افغانستان، مجدداً در دانشکدهٔ شرعیات کابل به تدریس مشغول شد.[۷]
ربانی در دوران تحصیل در دانشگاه کابل و الازهر، با اندیشههای اخوانالمسلمین آشنا شد و پس از بازگشت، به ترویج آنها میان دانشجویان پرداخت.[۸] او تفسیر «فی ظلال القرآن» سیدقطب را به فارسی ترجمه کرد که بخش نخست آن در ۱۳۵۲ش با نام «در سایههای قرآن» منتشر شد.[۹] ربانی با نشریاتی چون «بدخشان»، «الفلاح»، «پیام حق»، «ژوندون»، «لمر» و «عرفان» همکاری داشت و در ۱۳۴۹ش مجلهٔ «شرعیات» را در دانشکدهٔ شرعیات منتشر کرد.[۱۰] برخی آثار تألیفی و ترجمهشدهٔ او عبارت است از: محمد، نخستین مربی و آموزگار بشریت؛ تشریح عقاید معتزلیها؛ تئوری سیاسی اسلام؛ اسلام و کمونیزم؛ اصول تربیت در اسلام؛ نشانههای راه (ترجمه معالم فی الطریق از سید قطب)؛ آموختنیهایی در مسیر انقلاب اسلامی.[۱۱]
با تصویب قانون اساسی ۱۳۴۳ش و ایجاد فضای باز سیاسی، احزاب مختلفی در افغانستان شکل گرفتند.[۱۲] در میان دانشگاهیان، رشد گروههای کمونیستی چشمگیر بود[۱۳] که با واکنش اسلامگرایانی چون ربانی مواجه شد.[۱۴] ربانی به همراه غلاممحمد نیازی، سازمان جوانان مسلمان را برای مقابله با تبلیغات کمونیستی بنیان نهاد.[۱۵] پساز کودتای محمدداودخان در ۱۳۵۲ش، اعضای نهضت اسلامی افغانستان به پاکستان رفتند. ربانی که مخالف رویکرد مسلحانه علیه داودخان بود، به عربستان سفر کرد.[۱۶] پساز کشتهشدن نیازی در ۱۳۵۶ش، سازمان جوانان مسلمان به دو گروه جمعیت اسلامی و حزب اسلامی تقسیم شد و ربانی در اوایل ۱۳۵۷ش رهبری جمعیت اسلامی را بر عهده گرفت.[۱۷]
پس از کودتای ۲۷ ثور ۱۳۵۷ش، ربانی مردم را به قیام مسلحانه علیه دولت کمونیستی و نیروهای شوروی دعوت کرد.[۱۸] او در شورای اتحاد هفتگانهٔ پیشاور که در ۱۳۶۰ش تشکیل شد، عضو فعال بود.[۱۹] ربانی چندین بار به ایران سفر کرد تا برای اتحاد گروههای جهادی سنی و شیعه مذاکره کند، اما این تلاشها نتیجهٔ محسوسی در پی نداشت.[۲۰] ربانی بر حقوق اقوام و اقلیتهای دینی تأکید داشت و مشارکت همهٔ اقوام در قدرت را ضروری میدانست، اما در عمل به انحصار حزبی و قومی گرفتار شد. او به استقلال نظام سیاسی، پاسداشت ارزشهای دینی، تأمین رفاه شهروندان و روابط حسنه با همسایگان بر اساس احترام متقابل باور داشت و دولت اسلامی مجاهدین را برترین نظام مستقل سیاسی در تاریخ افغانستان میدانست.[۲۱]
برهانالدین ربانی در ۲۹ سنبله/شهریور ۱۳۹۰ش در منزلش توسط فردی که خود را نمایندهٔ طالبان معرفی کرده بود، در یک حملهٔ انتحاری کشته شد.[۲۲] یوگاداس یوشیکا، نمایندهٔ ویژهٔ اتحادیهٔ اروپا، او را آموزگار مبانی اسلام خواند که با گفتار و رفتارش، ناسازگاری اسلام با ترور و انتحار را نشان میداد.[۲۳]
مسئولیتها
- رهبری جمعیت اسلامی افغانستان: ربانی در ۱۳۵۲ش بهعنوان رهبر جمعیت اسلامی انتخاب شد و با کودتای ۱۳۵۷ش، رویکرد مسلحانه در پیش گرفت و کوشید شخصیتهای مختلف را در این حزب گرد آورد.[۲۴]
- رئیسجمهور دولت اسلامی افغانستان: پساز سقوط دولت نجیبالله در ۱۳۷۱ش و دورهٔ ریاستجمهوری دو ماههٔ صبغتالله مجددی، بهمدت چهار ماه بهعنوان رئیس دولت انتقالی افغانستان انتخاب شد. با آغاز جنگهای داخلی، دورهٔ ریاست او ۱۸ ماه تمدید شد.[۲۵] ربانی تا پیش از حملات ۱۱ سپتامبر و کنفرانس بن، رئیسجمهور افغانستان باقی ماند.[۲۶]
- رئیس شورای عالی صلح افغانستان: ربانی در ۱۳۸۴ش بهعنوان نمایندهٔ مردم بدخشان به پارلمان راه یافت و در ۱۳۸۹ش از سوی حامد کرزی به ریاست شورای عالی صلح منصوب شد و برای برقراری صلح و ثبات در کشور کوشید.[۲۷]
گلبدین حکمتیار
گلبدین حکمتیار در سال ۱۳۲۶ش در ولسوالی امامصاحب ولایت کندوز، در خانوادهای پشتون از قبیلهٔ خروتی (غلزایی) زاده شد. پدرش غلامحیدر از غزنی به کندوز مهاجرت کرده بود. وی تحصیلات ابتدایی را در کندوز گذراند و برای ادامهٔ تحصیل به کابل رفت، اما پس از مدتی به کندوز بازگشت و در لیسهٔ شیرخانبندر به تحصیل پرداخت. او در ۱۹۶۸م از این لیسه فارغالتحصیل شد و در ۱۹۷۰م در دانشکدهٔ مهندسی دانشگاه کابل پذیرفته شد.[۲۸] حکمتیار ابتدا با بیوهٔ برادرش ازدواج کرد و سپس همسر دیگری اختیار نمود. حاصل این ازدواجها یک دختر به نام مریم و سه پسر به نامهای حبیبالرحمان، جمالالدین و فیروز است.[۲۹]
با تصویب قانون اساسی ۱۳۴۳ش و باز شدن فضای سیاسی،[۳۰] احزاب مختلفی در افغانستان شکل گرفتند.[۳۱] ظهور گروههای کمونیستی در دانشگاهها، واکنش اسلامگرایانی چون حکمتیار و ربانی را در پی داشت. آنان در قالب «سازمان جوانان مسلمان» و با انتشار «شبنامهٔ جهاد» در ۱۳۴۴ش، به مقابله با کمونیستها پرداختند.[۳۲] حکمتیار در سال ۱۳۴۸ش از طریق استادان تحصیلکردهٔ الازهر در دانشگاه کابل، با اندیشههای اخوانالمسلمین آشنا شد. او در دههٔ ۱۳۵۰ش با برهانالدین ربانی در جمعیت جوانان مسلمان همکاری میکرد. با وجود گرایش اخوانی، حکمتیار از دموکراسی نیز دفاع میکند؛ چنانکه در نشست رهبران جهادی در پاکستان، تنها او بود که از نظام دموکراتیک سخن گفت.[۳۳]
در ۱۳۵۱ش، درگیری میان جوانان مسلمان و هواداران گروه شعلهٔ جاوید در دانشگاه کابل به کشتهشدن یکی از اعضای گروه دوم انجامید و پلیس ۹ نفر از جمله حکمتیار را بازداشت کرد.[۳۴] بعدها، بر اثر اختلاف نظر، جنبش اسلامگرایان به دو گروه تقسیم شد: حزب اسلامی به رهبری حکمتیار که خواهان مبارزهٔ مسلحانه بود و جمعیت اسلامی به رهبری ربانی که به کودتا و نفوذ در ارتش معتقد بودند.[۳۵]
حکمتیار از معدود رهبران جهادی است که آثار مکتوب فراوانی دارد. تاکنون ۱۱۸ اثر از او دربارهٔ عدالت، مبارزات آزادیخواهانه، دولت اسلامی، دین و حقوق زن منتشر شده است.[۳۶]
حزب اسلامی
پساز کودتای کمونیستی ۱۳۵۷ش، حکمتیار، حزب اسلامی را تأسیس کرد. این حزب در دوران جنگ با شوروی، بیشترین حمایت مالی و تسلیحاتی را از آمریکا، عربستان سعودی و پاکستان دریافت کرد.[۳۷] با وجود انشعاب و تشکیل حزب اسلامی شاخهٔ یونس خالص در مناطق جنوب و شرق، حزب اسلامی حکمتیار در ولایتهای مختلف حضور فعال داشت.[۳۸] در ۱۳۷۱ش، حکمتیار با دولت انتقالی ربانی کنار نیامد و با استقرار نیروهایش در چهارآسیاب (جنوب کابل)، جنگ را علیه دولت آغاز کرد. این درگیری که با شکست حکمتیار پایان یافت، تلفات سنگینی به شهروندان وارد کرد و نزدیک به ۳۰۰ هزار نفر را آواره ساخت.[۳۹][۴۰]
پس از سلطهٔ طالبان در ۱۳۷۷ش، حکمتیار به ایران رفت و در تهران ساکن شد. با حملات ۱۱ سپتامبر و سقوط طالبان، او به پاکستان رفت و مخالفت خود را با حضور آمریکا و دولت جدید اعلام کرد. به همین دلیل، نام او در ۲۰۰۳م در لیست سیاه سازمان ملل قرار گرفت. سرانجام در ۱۳۹۶ش، حکمتیار با اشرف غنی، رئیسجمهور، پیمان صلح امضا کرد و در ازای مصونیت قضایی و خروج از لیست سیاه، دست از جنگ کشید و به فعالیت سیاسی روی آورد.[۴۱] او در انتخابات ریاستجمهوری ۱۳۹۸ش کاندیدا شد و دولت غنی را ناکارآمد خواند و وعدهٔ کنارگذاشتن افراد فاسد را داد.[۴۲]
صبغتالله مجددی
صبغتالله مجددی (۱۳۰۵–۱۳۹۷ش) در کابل، در خانوادهای روحانی و حنفیمذهب از سلسلهٔ نقشبندیه و منتسب به شیخ احمد سرهندی زاده شد.[۴۳] او تحصیلات ابتدایی و علوم اسلامی را در افغانستان گذراند و برای ادامهٔ تحصیل به مصر رفت و از دانشگاه الازهر در رشتهٔ حقوق و فقه اسلامی مدرک فوقلیسانس گرفت. در ۱۳۳۳ش به افغانستان بازگشت و در دانشگاه کابل، مؤسسات تربیت معلم و دارالعلوم عربی به تدریس پرداخت. همزمان با تدریس، به فعالیتهای سیاسی روی آورد و در ۱۳۳۸ش به اتهام فعالیت علیه سفر خروشچف به کابل، بازداشت و ۴ سال و نیم بدون محاکمه زندانی شد. سپس به مصر و عربستان سعودی تبعید گردید و پس از بازگشت، از تدریس منع شد، اما در ۱۳۵۱ش سازمان «جمعیت العلمای محمدی» را تأسیس کرد.[۴۴]
مجددی در دوران تحصیل در الازهر، با حسن البنا، رهبر اخوانالمسلمین، آشنا شد و تحت تأثیر اندیشههای او قرار گرفت. او در ترور نافرجام جمال عبدالناصر نقش داشت و بههمین دلیل، همراه با عمویش (سفیر وقت افغانستان در مصر) از آن کشور اخراج شد. وی در ۱۳۵۲ش در کنفرانس اسلامی طرابلس (لیبی) شرکت داشت که با کودتای داودخان مواجه شد و به عربستان مهاجرت کرد و تابعیت آنجا را به دست آورد.[۴۵] او سپس به دانمارک مهاجرت کرد و در کپنهاگ، مرکز فرهنگی اسلامی اسکاندیناوی را تأسیس نمود و هفت مسجد در دانمارک و یک مرکز اسلامی در اسلو (نروژ) بنیان گذاشت.[۴۶]
مجددی به تشکیل دولت اسلامی بر پایهٔ عدالت، برابری و شورا باور داشت و آزادیهای فردی و اجتماعی را در چارچوب آموزههای اسلامی میدانست. او با دیکتاتوری فردی یا حزبی مخالف بود، بر حسن روابط با همسایگان تأکید میکرد و موافق مشارکت اجتماعی و سیاسی زنان در افغانستان بود.[۴۷] مجددی را انسانی مهربان، مسئولیتپذیر و صلحطلب توصیف کردهاند که نقشی سازنده در جهاد داشت و با همهٔ جریانها و جناحهای سیاسی رابطهٔ حسنهای برقرار میکرد. او به قاطعیت در برابر زورگویان و حقیقتگویی شهره بود.[۴۸]
حزب جبههٔ ملی نجات افغانستان
پس از کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش، مجددی به پاکستان رفت و حزب جبههٔ ملی نجات افغانستان را با هدف مبارزهٔ سیاسی و نظامی علیه دولت کمونیستی کابل و نیروهای شوروی تأسیس کرد. از اعضای این حزب میتوان به فضلخالق نیازی، علیاحمد پوپل، کریم پوپل، حامد کرزی و عبدالرحیم چینزایی اشاره کرد. دولت پاکستان رابطهٔ خوبی با این حزب نداشت و بودجهٔ کمی به آن اختصاص میداد. این حزب از جمله گروههای میانهرو بهشمار میرفت که همواره بر گفتوگو برای صلح پایدار تأکید داشت.[۴۹]
مجددی در بهار ۱۳۷۱ش برای دو ماه بهعنوان نخستین رئیس دولت انتقالی مجاهدین انتخاب شد و حکومت را از فضلالحق خالقیار، نخستوزیر دولت نجیبالله، تحویل گرفت و سپس آن را به برهانالدین ربانی واگذار کرد. او از اسلامگرایان معتدل و میانهرو بود[۵۰] و مورد قبول همهٔ جناحهای جهادی قرار داشت.[۵۱] در زمستان ۱۳۷۲ش، ائتلافی به نام «شورای هماهنگی انقلاب اسلامی افغانستان» با عضویت حزب اسلامی (حکمتیار)، جنبش ملی (دوستم)، حزب وحدت (مزاری) و جبههٔ ملی نجات (مجددی) در مخالفت با دولت ربانی و شورای نظار تشکیل شد و مجددی مدتی ریاست آن را بر عهده داشت.[۵۲]
در دوران حکومت طالبان، مجددی در خارج از کشور زندگی میکرد و پس از سقوط طالبان در ۲۰۰۱م، به وطن بازگشت. در ۲۰۰۳م، ریاست لویهجرگه (نشست بزرگ ملی) تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان را بر عهده گرفت.[۵۳] وی از آذر ۱۳۸۴ش تا ۹ بهمن ۱۳۸۹ش، رئیس مجلس سنا بود که با سلطهٔ مجدد طالبان در ۱۴۰۰ش، این مجلس منحل شد.[۵۴] مجددی در دورهٔ ریاستجمهوری حامد کرزی، مدتی رئیس کمیسیون تحکیم صلح بود که برای آشتی دولت و طالبان ایجاد شده بود.[۵۵]
صبغتالله مجددی در ۲۲ بهمن ۱۳۹۷ش در سن ۹۳ سالگی درگذشت و در منطقهٔ عاشقان شهر کابل به خاک سپرده شد.[۵۶]
سید علی بهشتی ورسی
سید علی بهشتی ورسی (۱۳۰۸–۱۳۷۵ش) در روستای «سنگتخت» از توابع ورس در ولایت بامیان زاده شد. پدرش سیدنبی و پدربزرگش سیدطاهر از علمای معروف منطقه بودند. او پساز سپریکردن تحصیلات ابتدایی، حدود شش سال در یکهولنگ به فراگیری سطوح بالاتر علوم دینی پرداخت[۵۷] و در سال ۱۳۳۴ش برای ادامهٔ تحصیل به نجف مهاجرت کرد و نزد سید محسن حکیم، سید محمود شاهرودی و سید ابوالقاسم خویی، سطوح عالی علوم حوزوی را فراگرفت و همزمان به تدریس کتب حوزوی پرداخت.[۵۸]
بهشتی به پرهیزگاری، تعهد، صبر، بردباری، سختکوشی، وحدتطلبی و دقت علمی شهره بود.[۵۹][۶۰] او در سال ۱۳۴۱ش به افغانستان بازگشت و با همیاری نیکوکاران، مدرسهٔ علمیهای در زادگاهش ساخت و به تدریس علوم دینی پرداخت. مدرسهٔ علمیهٔ باقریه در سراب بامیان نیز به توصیهٔ او بنا شده است.[۶۱] او با احداث مدارس در مناطق دورافتادهٔ مرکزی، در رشد فرهنگی و آگاهی منطقه کوشید و با حل اختلافات، نفوذ گستردهای در میان مردم یافت.[۶۲]
اولیور روا، محقق فرانسوی، او را احیاگر شیعه در مناطق مرکزی افغانستان میداند.[۶۳] میرمحمدصدیق فرهنگ، تاریخنگار معاصر، او را نخستین رهبری میشمارد که توانست مناطق گسترده با گرایشهای مختلف را متحد کرده و تحت نام شورا اداره کند.[۶۴] برخی شخصیتهای سیاسی و جهادی او را مصلح اجتماعی، مجتهد، روحانی ملی، شجاع، بردبار، متواضع و از استوانههای جهاد افغانستان و مدرسی توانمند با بیانی شیوا دانستهاند.[۶۵]
شورای انقلابی اتفاق اسلامی افغانستان
پس از کودتای مارکسیستی ثور ۱۳۵۷ش، بهشتی نخستین رهبر جهاد مسلحانه علیه کمونیستها در مناطق مرکزی افغانستان بود.[۶۶] او با همراهی مردم، این مناطق را از سلطهٔ مارکسیستها آزاد کرد. در سپتامبر ۱۹۷۹م، نمایندگان ۴۲ ناحیه در ورس گرد هم آمدند و شورای انقلابی اتفاق اسلامی افغانستان را تأسیس کردند که نمایندگان سنیمذهب ایماقهای غور نیز در آن حضور داشتند. این شورا متشکل از سه گروه ملاکان، علمای دین و جوانان تحصیلکرده بود و سید علی بهشتی بهعنوان رئیس آن برگزیده شد.[۶۷]
این شورا موفق شد نظام اداری منظمی ایجاد کند؛ ازجمله راهاندازی خط تلفن، وضع قواعد مالیاتی، تنظیم خدمت نظامی بر اساس تقسیمات محلی و تقسیم هزارهجات به ولایتها و ولسوالیهای متعدد با مسئولان قضایی، اجرایی و امنیتی.[۶۸] در دوران حکومت خودمختار، اولویت او اجرای قوانین اسلامی بود؛ اما با افزایش تضادهای درونگروهی و تشکیل احزاب شیعی در خارج، جنگ داخلی میان آنان شدت گرفت و حکومت شورا در سال ۱۳۶۴ش از هم پاشید. در سال ۱۳۶۸ش، بهشتی به حزب وحدت اسلامی پیوست[۶۹] و بهعنوان رئیس شورای عالی نظارت این حزب انتخاب شد.[۷۰] او در پیوستن به حزب وحدت نیز بر وحدت شیعیان و پیادهسازی احکام اسلامی و حکومت فقیه تأکید داشت.[۷۱]
سید علی بهشتی در مهر ۱۳۷۵ش در یکهولنگ درگذشت و پیکرش به زادگاهش در سنگتخت ورس منتقل و خاکسپاری شد.[۷۲]
عبدالعلی مزاری
عبدالعلی مزاری (۱۳۲۶–۱۳۷۳ش) در روستای «نانوایی» از منطقهٔ چهارکنت، ولایت بلخ، در خانوادهای هزارهتبار زاده شد. پدرش حاجی خداداد از راه کشاورزی معیشت خانواده را تأمین میکرد.[۷۳][۷۴] او تابستانها را در قشلاق به کار و زمستانها را در مدرسهٔ ابتدایی روستا به تحصیل میگذراند. او پساز اتمام دورهٔ ابتدایی، مقدمات علوم دینی را در مدرسهٔ دینی چهارکنت و مزارشریف آموخت.[۷۵] مزاری در سال ۱۳۴۸ش به خدمت سربازی رفت و در ۱۳۵۰ش وارد مدرسهٔ علوم دینی شیخ سلطان در مزارشریف شد. در بهار ۱۳۵۱ش، برای تکمیل تحصیلات به ایران مهاجرت کرد[۷۶] و در حوزههای علمیه مشهد و قم به فراگیری علوم اسلامی پرداخت.[۷۷] او در دوران تحصیل، برای زیارت عتبات عالیات به عراق نیز سفر کرد.[۷۸]
فضای سیاسی دوران کودکی و نوجوانی مزاری، آکنده از مبارزه با استبداد ظاهرشاه و داوودخان بود. تاریخنگاری فیضمحمد کاتب، مبارزات سید اسماعیل بلخی، قیام ابراهیم گاوسوار و اندیشههای امام خمینی، در پرورش روحیهٔ انقلابی او تأثیرگذار بود.[۷۹] او با چهرههایی چون سید جمالالدین، سیدقطب و حسن البنا آشنا شد[۸۰] و با سیداسماعیل بلخی مراوده داشت که او را به تحصیل و خدمت سربازی تشویق کرد.[۸۱] دوران سربازی را «مدرسهٔ عبرتآموزی» نامید[۸۲] و در آن دوره با ساختار فسادآلود و تبعیضآمیز حاکم بر افغانستان آشنا شد و تصمیم گرفت تا پایان عمر برای مبارزه با استبداد و تأمین عدالت تلاش کند.[۸۳]
مزاری به صداقت، صراحت بیان،[۸۴] عزت نفس، پشتکار، قناعت،[۸۵] سادهزیستی، امانتداری و مردمیبودن شهره بود.[۸۶] او علاقهٔ زیادی به مطالعه داشت و از تجملگرایی گریزان بود. پایبندی به احکام اسلام و اعتقاد به ولایت و امامت از ویژگیهای برجستهٔ او بود و کرامت ذاتی انسانها را ملاک ارزشگذاری میدانست.[۸۷]
مزاری فعالیتهای فرهنگی گستردهای داشت، ازجمله: جمعآوری کتاب و تأسیس کتابخانهٔ جوادیه (۱۳۵۵ش)، تأسیس کتابفروشی در مزارشریف، برگزاری برنامههای آموزشی در مناطق چهارکنت، شولگر، درهصوف، چیمتال و دولتآباد (۱۳۵۹ش)، فعالیت در مدرسهٔ دینی چیمتال (۱۳۶۰ش)، تأسیس نشریهٔ «پیام خون»، سفر به ایران و ایجاد کانونهای آموزشی، فراهمکردن زمینهٔ تحصیل برای دانشجویان و طلاب مهاجر، تأسیس مجلهٔ «حبلالله» (۱۳۶۵ش)، انتشار «پیام نصر» و «بولتن خبری سازمان نصر»، بهدستآوردن نسخهٔ خطی جلد سوم «سراجالتواریخ»، تأسیس مجتمع آموزش عالی شهید بلخی در قم (۱۳۶۹ش) و مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان (۱۳۷۲ش) با عضویت بصیراحمد دولتآبادی.[۸۸][۸۹]
در اندیشهٔ مزاری، تأمین عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانهٔ سیاسی همهٔ اقوام در ساختار حکومت، اصل اساسی بود. او بر وحدت ملی، حقوق شهروندی، مشارکت سیاسی و تحصیل زنان، تعدیل واحدهای اداری، نظام فدرالی، سرشماری، انتخابات و مشارکت عادلانه در تصمیمگیریهای کلان تأکید داشت.[۹۰] مزاری در دوران تحصیل در ایران، با سید روحالله خمینی در عراق دیدار میکرد و آثار او را به ایران میآورد. یکبار بهدلیل همراهداشتن آثار امام خمینی توسط ساواک دستگیر و پنج ماه زندانی شد. پساز انقلاب اسلامی، با سید علی خامنهای، عبدالله جوادی آملی، اکبر هاشمی رفسنجانی، محسن رضایی و سید عباس موسوی، نخستین دبیرکل حزبالله لبنان، ارتباط نزدیک داشت.[۹۱]
حزب وحدت اسلامی افغانستان
اولین فعالیت سیاسی مزاری در سال ۱۳۵۳ش در حزب حسینی بود که مبارزه بر اساس آموزههای اسلامی و بنیانگذاری حکومت اسلامی را دنبال میکرد.[۹۲] مزاری در سال ۱۳۵۷ش به عضویت شورای رهبری در سازمان نصر افغانستان درآمد که در فروردین ۱۳۵۸ش رسماً اعلام موجودیت کرد و مقر اصلی آن در ایران بود.[۹۳] مهمترین فعالیت سیاسی عبدالعلی مزاری، تلاش برای اتحاد احزاب شیعی و تأسیس حزب وحدت اسلامی در ۲۵ تیر ۱۳۶۸ش بود. او که در سازمان نصر به رهبری رسیده بود، از ۱۳۶۵ش به افغانستان بازگشت و با امضای میثاق وحدت، حزب وحدت را با مقر اصلی در بامیان تأسیس کرد. این حزب پس از آغاز رهبری مزاری، به قدرتمندترین حزب سیاسی افغانستان تبدیل شد.[۹۴] پس از سقوط دولت نجیبالله در ۱۳۷۱ش، نیروهای حزب وحدت در غرب کابل مستقر شدند؛[۹۵] اما با نادیدهگرفتن سهم هزارهها در دولت مجاهدین، مناطق هزارهنشین کابل مورد حملهٔ نیروهای مخالف قرار گرفت.[۹۶]
در اوج جنگهای داخلی، مزاری با طالبان موافقتنامهای امضا کرد، اما طالبان به عهد خود وفا نکردند و پس از ورود به کابل، سربازان حزب وحدت را خلع سلاح و مناطق تحت کنترل آنها را تصرف کردند. مزاری و چند تن از یارانش در ۲۲ اسفند ۱۳۷۳ش در چهارآسیاب، ولایت لوگر، دستگیر و کشته شدند و جنازههایشان در بیابانهای غزنی رها شد.[۹۷] پیکر مزاری از غزنی تا مزارشریف، بهمدت ۱۵ شبانهروز بر روی شانههای مردم تشییع شد که طولانیترین تشییع جنازه در تاریخ افغانستان است. خاکسپاری او در ۷ فروردین ۱۳۷۴ش در مزارشریف برگزار شد.[۹۸] عبدالعلی مزاری به نماد عدالتخواهی و مقاومت در خاطرهٔ جمعی هزارهها و شیعیان افغانستان تبدیل شده است[۹۹] و در سال ۱۳۹۴ش، با فرمان اشرف غنی، رئیسجمهور، لقب «شهید وحدت ملی» به مزاری اعطا و در تقویم رسمی افغانستان درج شد.[۱۰۰]
احمدشاه مسعود
احمدشاه مسعود (۱۳۳۲–۱۳۸۰ش) در درهٔ پنجشیر زاده شد. خانوادهاش تاجیکتبار، حنفیمذهب و فارسیزبان بودند.[۱۰۱] او بهدلیل مأموریتهای شغلی پدرش، کودکی را در پنجشیر، کابل و هرات گذراند. پس از بازگشت به کابل، دوران متوسطه را در آنجا به پایان رساند و در ۱۳۵۲ش وارد دانشکدهٔ مهندسی دانشگاه پلیتخنیک شد.[۱۰۲] مسعود در ۱۳۶۷ش ازدواج کرد و صاحب شش فرزند شامل یک پسر به نام احمد و پنج دختر شد.[۱۰۳] مسعود در خانهٔ قدیمی پدری زندگی میکرد و زندگی سادهای داشت؛ بهگونهای که جز چند دست لباس و چند جلد کتاب، میراثی از خود به جای نگذاشت.[۱۰۴]
دانشگاه پلیتخنیک در سالهای دانشجویی مسعود، محل تلاقی جریانهای چپگرا و اسلامگرا بود.[۱۰۵] او پیشتر با افکار اخوانالمسلمین و امام خمینی آشنایی داشت، اما در دانشگاه با اخوانیها بیشتر آشنا شد و تحت تأثیر آنان و نیز حبیبالرحمن، از رهبران نهضت اسلامی افغانستان، قرار گرفت.[۱۰۶] این آشنایی، نقطهٔ عطفی در زندگی سیاسی او شد و در طرح کودتا علیه محمدداودخان با حبیبالرحمن همکاری کرد، اما این طرح افشا شد.[۱۰۷] پس از افشای کودتا، مسعود مدتی در پنجشیر مخفیانه زندگی کرد و در ۱۳۵۳ش به پاکستان رفت. در آنجا، دولت ذوالفقار علی بوتو از مبارزان افغانستانی استقبال کرد. مسعود از ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۸ش میان افغانستان و پاکستان رفتوآمد داشت و در مرداد ۱۳۵۴ش در طرحی برای تصرف مراکز دولتی در پنجشیر شرکت کرد که با ورود نیروهای دولتی، به زادگاهش بازگشت و سپس عازم پاکستان شد.[۱۰۸][۱۰۹]
در پانزدهم آذر ۱۳۶۲ش، مسعود شورای نَظار را بنیان نهاد؛ ائتلافی از گروههای نظامی مجاهدین (عمدتاً از حزب جمعیت اسلامی) که هدف آن ایجاد هماهنگی برای مبارزه با نیروهای شوروی و دولت جمهوری دموکراتیک افغانستان بود.[۱۱۰] پس از سقوط دولت کمونیستی و روی کار آمدن دولت اسلامی مجاهدین، مسعود بهعنوان وزیر دفاع منصوب شد، اما اختلافات با سایر احزاب به درگیریهای خونین (از جمله فاجعهٔ افشار) انجامید.[۱۱۱]
با ظهور طالبان در زمستان ۱۳۷۳ش، مسعود تا ۵ میزان ۱۳۷۵ش از کابل دفاع کرد، اما سرانجام طالبان با کمک آیاسآی پاکستان، حمایت مالی کشورهای حوزهٔ خلیج فارس و حضور جنگجویان خارجی، کابل را تصرف کردند.[۱۱۲] مسعود به پنجشیر عقبنشینی کرد و دو هفته بعد، در یک حملهٔ سریع، طالبان را از دهانهٔ دره و سالنگ عقب راند و دهها اسیر گرفت.[۱۱۳] در ۱۹ میزان ۱۳۷۵ش، با محمدکریم خلیلی و عبدالرشید دوستم، پیمان ائتلاف نظامی «شورای عالی دفاع از وطن» را امضا کرد که رویکرد کشورهای همسایه را نسبت به آیندهٔ سیاسی افغانستان تغییر داد.[۱۱۴]
در فروردین ۱۳۸۰ش، به دعوت پارلمان اروپا به استراسبورگ سفر کرد و صدای مظلومیت مردم افغانستان را به جهانیان رساند.[۱۱۵] در همین سالها، قاسم سلیمانی به دعوت برهانالدین ربانی برای حمایت از مسعود به افغانستان آمد و نقش مهمی در متحد ساختن نیروهای مخالف طالبان ایفا کرد.[۱۱۶] مسعود ابتدا دربارهٔ حضور سلیمانی تردید داشت، اما بهتدریج رابطهای صمیمانه و مبتنی بر اعتماد متقابل میان آنها شکل گرفت.[۱۱۷]
مسعود، استقلال کشور، حفظ مرزها، اجرای قوانین اسلامی و برگزاری انتخابات عمومی را از اصول اساسی حکومت میدانست.[۱۱۸] او زندگی بدون آزادی و عدالت را بیارزش میشمرد و قومگرایی را امری مذموم و ساختهٔ روشنفکرنماها میدانست.[۱۱۹] از دیدگاه وی، قوانین اسلام بهترین نوع دموکراسی را ارائه میدهند و او با هرگونه افراطگرایی دینی مخالف بود و بر تعامل افغانستان با جهان بر اساس ارزشهای اسلامی تأکید داشت.[۱۲۰]
مسعود به شعر و ادب فارسی، بهویژه اشعار حافظ، سعدی و مولوی، عشق میورزید و در سخنرانیها و نوشتههایش از آنها بهره میگرفت. گفته شده که در پاسخ به یکی از همرزمانش که گفته بود زمان عملیات است نه ادبیات، پاسخ داد: «تمام عملیات برای ادبیات است.»[۱۲۱] احمد مسعود، فرزند او، بهترین خاطرهاش از پدر را خواندن اشعار حافظ و سعدی توصیف کرده است.[۱۲۲][۱۲۳]
احمدشاه مسعود در ۱۸ شهریور ۱۳۸۰ش در خواجهبهاءالدین، ولایت تخار، بهدست دو عرب مراکشی عضو القاعده که خود را خبرنگار معرفی کرده بودند، در یک عملیات انتحاری بهشدت مجروح شد و در بیمارستانی در تاجیکستان درگذشت. پیکر او در زادگاهش، پنجشیر، به خاک سپرده شد.[۱۲۴] لویهجرگهٔ اضطراری افغانستان، پس از سقوط طالبان، به او لقب «قهرمان ملی» اعطا کرد و روز ۱۸ شهریور بهعنوان «روز شهید» در تقویم رسمی کشور به تعطیلی عمومی تبدیل شد.[۱۲۵]
محمدآصف محسنی
محمدآصف محسنی معروف به شیخ آصف (۱۳۱۴–۱۳۹۸ش)، در قندهار زاده شد. تحصیلات ابتدایی را نزد پدر آغاز کرد و سپس در پاکستان زبان اردو را فراگرفت. در سال ۱۳۳۰ش، کارمند اتاقهای تجارت قندهار شد و سال بعد برای تحصیل به جاغوری در غزنی رفت و ادبیات عرب را نزد شیخ قربانعلی وحیدی آموخت. در سال ۱۳۳۲ش عازم نجف شد و سطوح عالی حوزه را نزد مدرس افغانی، مجتبی لنکرانی و شیخ کاظم یزدی فراگرفت و دروس خارج فقه و اصول را نزد میرزا باقر زنجانی، شیخ حسین حلی، عبدالاعلی سبزواری، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی به پایان رساند. او به نظم دقیق، سختکوشی، تهجد، توکل، توسل به اهلبیت و استقلال سیاسی شهره بود.[۱۲۶]
محسنی پس از بازگشت به افغانستان، در قندهار، حوزهٔ علمیه تأسیس کرد و سپس در قم چندین سال سطوح عالی فقه و رجال را تدریس نمود. او پس از بازگشت به کابل، حوزهٔ علمیهٔ خاتمالنبیین را بنیان نهاد و تا پایان عمر به تدریس فقه، کلام و رجال ادامه داد. دامنه فعالیتهای فرهنگی او از تأسیس حوزهٔ علمیه، مسجد و حسینیه تا کتابخانه، شبکهٔ تلویزیونی تمدن و رادیو فرهنگ، گسترده بود.[۱۲۷] او واعظی توانا بود و طلاب خود را برای تبلیغ به مناطق مختلف از جمله قندهار، هلمند، نیمروز و فراه اعزام میکرد. همچنین مرجع حل اختلافات خانوادگی و اجتماعی بود و به فقرا کمک میکرد. محسنی به تقریب میان مذاهب باور داشت و شیعه و سنی را برادر میدانست. او همچنین بر روزآمدی متون درسی حوزهها و آشنایی عالمان با مسائل روز تأکید داشت.[۱۲۸]
حزب حرکت اسلامی
شیخآصف محسنی در ۱۳۵۸ش، با همکاری جمعی از روحانیون، حزب حرکت اسلامی را تأسیس کرد و تا ۱۳۸۴ش رهبری آن را بر عهده داشت. وی پس از سقوط دولت نجیبالله، بهعنوان منشی و سخنگوی شورای رهبری دولت مجاهدین انتخاب شد. او در دوران جهاد، بیش از ۱۰۰ پایگاه نظامی در ۱۹ ولایت راهاندازی کرد و سالها علیه نیروهای شوروی و حکومت نجیبالله مبارزه نمود. در سال ۱۳۸۲ش، شورای علمای شیعه را بنیان نهاد و بهعنوان رئیس آن، برای بهرسمیتشناختن مذهب شیعه و تصویب احوال شخصیه شیعیان در قانون اساسی تلاش کرد.[۱۲۹]
محمدآصف محسنی در ۱۴ مرداد ۱۳۹۸ش در سن ۸۵ سالگی در کابل درگذشت و در حوزهٔ علمیهٔ خاتمالنبیین به خاک سپرده شد. پس از درگذشت او، رهبران سیاسی و مراجع دینی ازجمله سیدعلی سیستانی، محمداسحاق فیاض، ناصر مکارم شیرازی و سید علی خامنهای پیام تسلیت فرستادند.[۱۳۰]
سید مصطفی کاظمی
سیدمصطفی کاظمی (۱۳۴۲–۱۳۸۶ش) در مرکز ولسوالی سرخپارسا از ولایت پروان زاده شد. خواندن و نوشتن را در زادگاهش آموخت و سپس به کابل رفت، اما با کودتای ۱۳۵۷ش نتوانست دورهٔ لیسه را به پایان برساند. خانوادهٔ او در سال ۱۳۵۹ش به ایران مهاجرت کردند و در مشهد ساکن شدند.[۱۳۱] کاظمی تحصیلات خود را در مشهد به پایان رساند.[۱۳۲] سیدمصطفی از نوجوانی، فردی پایبند به مذهب بود و در دهههای هفتاد و هشتاد، رفتاری روشنگرانه پیدا کرد.[۱۳۳] افرادی از طیفهای مختلف مانند جهادیها، لائیکها، چپیها و سکولارها، او را خوشرفتار و خوشسخن توصیف کردهاند.[۱۳۴]
سید مصطفی کاظمی در آغاز فعالیت مجاهدین افغانستان، به جریان «اسلام مکتب توحید» پیوست و پس از انحلال آن، به عضویت حزب «پاسداران جهاد اسلامی افغانستان» درآمد. در اواخر دههٔ شصت، از نخستین کسانی بود که برای وحدت احزاب تلاش کرد و میثاق وحدت را امضا نمود. با تشکیل «حزب وحدت اسلامی افغانستان»، کاظمی به عضویت شورای مرکزی آن حزب درآمد. در آستانهٔ سقوط حکومت نجیبالله، کاظمی بهعنوان مذاکرهکنندهٔ ارشد حزب وحدت، سفرهای متعددی به مناطق مختلف، ازجمله پنجشیر داشت و با جناحهای مختلف ازجمله احمدشاه مسعود مذاکره کرد. پساز ورود مجاهدین به کابل و آغاز جنگهای داخلی، کاظمی در کنار کسانی قرار گرفت که با دولت ربانی و احمدشاه مسعود تعامل داشتند. با حملهٔ حزب اتحاد سیاف به حزب وحدت و حمایت دولت ربانی از آن، شاخه محمد اکبری از حزب وحدت اسلامی، منشعب شد و کاظمی به ریاست کمیتهٔ نظامی این جناح منصوب شد و به همکاری نزدیک با احمدشاه مسعود پرداخت. کاظمی تا سقوط طالبان، با دولت ربانی، بهعنوان عضو جبههٔ ملی دفاع از افغانستان و جبههٔ متحد شمال، همکاری داشت.[۱۳۵] با سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش، کاظمی بهعنوان یکی از نمایندگان جبههٔ متحد در کنفرانس بن حضور یافت. پساز انحلال حزب وحدت (جناح اکبری)، او حزب اقتدار ملی را پایهگذاری کرد و در تشکیل جبههٔ ملی (۱۳۸۶ش) به رهبری برهانالدین ربانی هم نقش زیادی داشت.[۱۳۶][۱۳۷]
بر اساس توافق بن، کاظمی از اول جدی ۱۳۸۰ش تا ۱۳۸۲ش بهعنوان وزیر تجارت دولت موقت منصوب شد. او در این دوره تلاش کرد زمینهٔ استقرار اقتصاد آزاد را فراهم کند و بخش خصوصی را فعال نماید. تهیهٔ پیشنویس برخی قوانین اقتصادی نیز در این دوره آغاز شد.[۱۳۸] در انتخابات دورهٔ پانزدهم شورای ملی (۱۳۸۴ش)، کاظمی از حوزهٔ کابل به پارلمان راه یافت و تا پایان عمر این مسئولیت را بر عهده داشت. او در پارلمان، ریاست کمیسیون اقتصادی و ریاست گروه پارلمانی «استقلال» را بر عهده گرفت و نقش فعالی در حوزههای سیاسی، فرهنگی و اقتصادی ایفا کرد.[۱۳۹]
سید مصطفی کاظمی، وحدت ملی را راهحل مسائل سیاسی میدانست و برخی او را «معمار وحدت ملی» نامیدهاند. در حوزهٔ اقتصاد، طرفدار بازار آزاد بود و در دوران وزارت و پارلمان، طرحهای متعددی برای حل مشکلات اقتصادی ارائه کرد. آزادی بیان، دموکراسی، منافع ملی، مردمسالاری، ارتباط گسترده با جهان، حقوق زنان و تحول در بخشهای اقتصادی، فرهنگی و سیاسی از محورهای مورد توجه او بود که در سخنرانیها و مصاحبههایش بر آنها تأکید میکرد.[۱۴۰] ایجاد ادارهٔ پشتیبانی از سرمایهگذاریها و بهرهگیری از بندر چابهار از بزرگترین طرحهای اقتصادی او بود. در پارلمان نیز بهعنوان رئیس کمیسیون اقتصادی، برنامههای متعددی را دنبال میکرد.[۱۴۱]
سیدمصطفی کاظمی در روز سهشنبه ۱۵ عقرب ۱۳۸۶ش، بهعنوان رئیس هیئت پارلمانی برای بازدید از کارخانهٔ قند پلخمری در ولایت بغلان، به آن شهر سفر کرد. هنگام حضور او و هیئت همراه، انفجار بزرگی رخ داد که بر اثر آن، کاظمی به همراه ۶ نمایندهٔ پارلمان و حدود ۸۰ نفر دیگر کشته شدند.[۱۴۲]
قربانعلی عرفانی یکهولنگی
قربانعلی عرفانی (۱۳۲۳–۱۳۹۴ش) در منطقهٔ «سیاهدره» از ولسوالی یکهولنگ در ولایت بامیان، زاده شد.[۱۴۳] او در سال ۱۳۴۶ش برای فراگیری سطوح عالی علوم دینی به نجف مهاجرت نمود. او تا سال ۱۳۵۹ش در حوزه علمیه نجف نزد سید ابوالقاسم خویی، سید محمدباقر صدر، سید روحالله خمینی و سید مصطفی خمینی، علوم حوزوی را فراگرفت.[۱۴۴]
عرفانی را فردی متواضع، خوشبرخورد و دغدغهمند نسبت به وضعیت هزارهها و شیعیان توصیف کردهاند که همواره در پی تحقق عدالت، ثبات، امنیت و اجرای ارزشهای اسلامی در افغانستان بود.[۱۴۵] عرفانی با حکومت سلطنتی ظاهرشاه، حکومت کمونیستی و حکومت شبهجمهوری داودخان مخالف بود و آنها را غیراسلامی میدانست.[۱۴۶] امام خمینی او را به فعالیت فرهنگی و ارتباط با طلاب سایر کشورها سفارش کرد[۱۴۷] و آشنایی با عبدالعلی مزاری نیز بر جهتگیری عدالتخواهانهٔ او تأثیر گذاشت.[۱۴۸] وی انجمن روحانیت مبارز افغانستان را با دوستانش تأسیس کرد که اساسنامهٔ آن به تأیید امام خمینی رسید.[۱۴۹]
اولین کنشگری سیاسی او در نجف با صدور اطلاعیههایی آغاز شد که از حکومت جمهوری حمایت میکرد و با اعتراض سفیر افغانستان مواجه گردید.[۱۵۰] با خروج امام خمینی از نجف، عرفانی نیز تحت فشار قرار گرفت و در سال ۱۳۵۷ش به قم مهاجرت کرد. او در قم با همکاری سید حسین حسینی درهصوفی و عبدالعلی مزاری، سازمان نصر افغانستان را برای مبارزه با رژیم کمونیستی تأسیس کرد و نشریهٔ «پیام مستضعفین» را منتشر نمود.[۱۵۱] عرفانی از بنیانگذاران و اعضای هیئت رئیسهٔ سازمان نصر و از مؤسسان و عضو برجستهٔ شورای مرکزی حزب وحدت اسلامی بود و پس از شهادت مزاری، معاون دبیرکل این حزب شد. حامد کرزی، رئیسجمهور افغانستان، او را بهعنوان سناتور انتصابی و سپس مشاور خود در امور اقوام برگزید. او در انتخابات پارلمانی ۱۳۸۹ش از شهر کابل به پارلمان راه یافت.[۱۵۲]
عرفانی در زادگاه خود، کتابخانهٔ عمومی و مدرسهٔ علمیه برای خواهران و برادران ساخت. او در غرب کابل نیز مجتمعی شامل مدرسهٔ علمیه، مسجد باقرالعلوم و مرکز فرهنگی احداث کرد.[۱۵۳]
قربانعلی عرفانی در ۳۰ مهر ۱۳۹۴ش، بر اثر بیماری سرطان، در شهر قم درگذشت. پیکر او به کابل منتقل شد و پس از اقامهٔ نماز میت، در صحن مدرسهٔ باقرالعلوم در غرب کابل، خاکسپاری شد.[۱۵۴]
سید حسین حسینی درهصوفی
سید حسین حسینی (۱۳۲۹–۱۳۶۶ش) در روستای کَمَج از ولسوالی درهصوف در ولایت سمنگان، زاده شد. وی علوم دینی را در زادگاه خود آموخت[۱۵۵] و در سال ۱۳۴۷ش به حوزه علمیه نجف وارد شد و پساز درگذشت سید محسن حکیم، در جلسات درس سید روحالله خمینی حاضر میشد. او روابط نزدیکی با امام خمینی، سید مصطفی خمینی و محمد منتظری برقرار کرد و تشکیلاتی به نام «روحانیت مبارز» را تأسیس نمود.[۱۵۶]
سید حسین حسینی درهصوفی، از اعضای فعال و مؤثر سازمان نصر افغانستان (۱۳۵۸ش) بود و برای فعالیت این حزب، از روحانیون مبارز افغانستان در قم، نجف، سوریه و کابل استفاده کرد. او همواره در جهت ایجاد ائتلاف بین احزاب شیعه تلاش میکرد و موفق به تشکیل «شورای ائتلاف اسلامی افغانستان» گردید و بهعنوان نمایندهٔ این سازمان و رئیس کمیسیون فرهنگی آن به فعالیت پرداخت.[۱۵۷]
سید حسین حسینی، سازمان نصر را وسیلهای برای اتحاد نیروها علیه دشمن و تقویت خط اصیل اسلام میدانست. خطوط اصلی فکری او عبارت بود از: تداوم مبارزهٔ مسلحانه علیه شوروی، اجتناب از درگیریهای داخلی، تقویت صفوف مقاومت، نفی مذاکره با دشمن، حرکت در خط امام خمینی، و مبارزه با انحرافات ناسیونالیستی و چپگرایانه. او معتقد بود که نه شرق و نه غرب، بلکه فقط اسلام میتواند استقلال و آزادی را برای افغانستان به ارمغان آورد. او بر اتحاد شیعه و سنی تأکید داشت و نژاد و منطقه را در اولویت نمیدانست و تنها افغانستان و سپس جهان اسلام را محور کار خود قرار داده بود.[۱۵۸]
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، حسینی بارها به افغانستان رفت و در جبهههای نبرد حضور یافت. در سال ۱۳۶۶ش، هنگام سفر به هرات برای بررسی یکی از پایگاههای سازمان نصر، در جادهٔ تربت جام، خودروی او واژگون شد و او در این سانحه جان باخت. پیکر او پس از تشییع در مشهد و تهران، به قم منتقل و در ضلع جنوبی حرم حضرت معصومه (حجرهٔ ۲۵) به خاک سپرده شد.[۱۵۹]
میرحسین صادقی پروانی
میرحسین صادقی ترکمنی مشهور به صادقی پروانی (۱۳۱۲–۱۳۹۵ش) در «درهٔ ترکمن» از توابع ولایت پروان زاده شد.[۱۶۰] او پس از سالها تحصیل در عراق و ایران، به افغانستان بازگشت و به فعالیتهای علمی، فرهنگی و سیاسی پرداخت.[۱۶۱] پروانی از چهرههای میانهرو و خیراندیش علمای مجاهد افغانستان محسوب میشد.[۱۶۲] او در زمان حاکمیت اول طالبان، ۵ سال در ایران زندگی کرد و سپس به کابل بازگشت و ضمن فعالیتهای علمی و فرهنگی، دو دوره عضو مجلس سنای افغانستان بود. تساهل و مدارا در فعالیتهای سیاسی و شوخطبعی در تعامل اجتماعی از ویژگیهای اخلاقی او بود.[۱۶۳]
صادقی پروانی، وکالت امام خمینی را برای جمعآوری وجوهات شرعی در افغانستان بر عهده داشت.[۱۶۴] او در سال ۱۳۷۰ش، با سید علی خامنهای ملاقات کرد و نمایندگی و وکالت تامالاختیار ایشان را در امور افغانستان به دست آورد[۱۶۵] و از همان سال تا پایان عمر، عضو مجمع جهانی اهلبیت بود.[۱۶۶] پروانی، رمز موفقیت جامعهٔ شیعه را وحدت و هماهنگی در تمام ابعاد میدانست.[۱۶۷] وی در زمان تهاجم شوروی، مراکز مذهبی تحت نظر خود را به پایگاه مبارزه با جریانهای مارکسیستی تبدیل کرد و به روشنگری جوانان پرداخت.[۱۶۸]
پروانی از استقرار مرجعیت آیتالله محقق کابلی در افغانستان حمایت کرد و معتقد بود که نیازهای فکری و فرهنگی مردم، وجود مرجعی از میان علمای افغانستان را میطلبد. او مدارس متعددی در ولایتهای پروان و میدان وردک تأسیس کرد[۱۶۹] و در سال ۱۳۵۰ش مسجد امام صادق را در چنداول کابل بنا نهاد که بعدها مرکز تجمع جوانان شیعه و سنی در مبارزه با تهاجم فرهنگی شد.[۱۷۰] تأسیس شورای علمای ولایات از ابتکارات او بود که علمای شیعه را از سراسر افغانستان گردهم آورد و در انسجامبخشی جامعه نقش داشت.[۱۷۱] او در حوزهٔ علمیهٔ کابل به تدریس علوم اسلامی، فلسفه و علوم تفسیری پرداخت و در کنار آن به فعالیتهای تبلیغی و نشر معارف اهلبیت اهتمام داشت.[۱۷۲][۱۷۳]
پروانی در دوران تحصیل در نجف و قم، با آثار اندیشمندانی چون محمود شلتوت، محمد عبده، میرزای نائینی، عبدالرحمن کواکبی، سید عبدالاعلی مودودی، امام خمینی، حسینعلی منتظری، مرتضی مطهری، سید مصطفی خمینی و سید محمود طالقانی آشنا شد و دقت در این آثار، شخصیت علمی و انقلابی او را شکل داد. او تحت تأثیر دو طیف از اندیشمندان شیعه و سنی، ابتدا نظریهٔ اسلام سیاسی و احیای حکومت اسلامی و سپس نظریهٔ ولایت فقیه را پذیرا شد.[۱۷۴]
پروانی بهدلیل فعالیتهای مؤثر و طولانی، به «خواجه خضر انقلاب اسلامی افغانستان» مشهور بود.[۱۷۵] او گروه «روحانیت نوین» را با حضور طلاب و دانشجویان تأسیس کرد که بعدها به «حزب حسینی» تغییر نام داد.[۱۷۶] این حزب نشریهای به نام خود و سپس «فلق» منتشر کرد که باعث نگرانی محمدداوودخان شد و او آن را «حرکت مغولی» خواند. پس از روی کار آمدن نظام کمونیستی، در حالی که بسیاری از علما مجبور به همکاری با دولت شدند، صادقی پروانی از همکاری و ملاقات با مسئولان حکومتی خودداری کرد.[۱۷۷]
پروانی در ۱۳۵۴ش به کشورهای عربستان سعودی، لبنان، ایران، سوریه و عراق سفر کرد و با شخصیتهای سیاسی و انقلابی دیدار نمود. او با جنبش امل در لبنان، توافق آموزش نظامی کرد و تعدادی از طلاب و دانشجویان داوطلب را به لبنان اعزام نمود و در سال ۱۳۵۹ش، پایگاه توحید را در پروان تأسیس کرد.[۱۷۸] پس از کودتای کمونیستی در افغانستان و پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، وی بههمراه عبدالعلی مزاری، سازمان نصر را تأسیس کرد؛ اما با رویکرد وحدتگرا، در تأسیس حزب وحدت اسلامی افغانستان نقش مؤثری داشت و از مؤسسان آن بود. او عضو برجستهٔ شورای نظارت حزب وحدت بود.[۱۷۹]
پس از شکست طالبان و نشست بن، وی بهعنوان معاون ریاست ادارهٔ انتقالی، در انتقال قدرت به حامد کرزی نقش فعال داشت. او در لویهجرگهٔ اضطراری و نشست تدوین قانون اساسی نیز عضویت داشت. پروانی از ۱۳۸۸ش تا زمان وفات، دو دوره عضو مجلس سنای افغانستان بود[۱۸۰] و پس از شهادت عبدالعلی مزاری، در حفظ وحدت و انسجام میان سران حزب وحدت نقش برجستهای ایفا کرد.[۱۸۱]
صادقی پروانی در ۱۱ اسفند ۱۳۹۵ش در سن ۸۳ سالگی بر اثر بیماری در کابل درگذشت. پیکر او با حضور مقامهای سیاسی، علما و اقشار مختلف مردم در صحن مسجد قبا در شهرک امید سبز کابل به خاک سپرده شد.[۱۸۲]
سید محمدعلی عالمی بلخابی
سید محمدعلی عالمی بلخابی (۱۳۰۲–۱۴۰۰ش) در منطقهٔ تلعاشقان از ولسوالی بلخاب در ولایت سرپل، در شمال افغانستان زاده شد.[۱۸۳] پدرش سیدحسین عالم از عالمان نامی منطقه و مؤسس چندین مدرسهٔ علوم دینی در شمال افغانستان بود. سید محمدعلی در کودکی پدر را از دست داد و تحت سرپرستی مادر، خواندن و نوشتن، تلاوت قرآن و برخی کتابهای مقدماتی ادبیات عرب را فراگرفت.[۱۸۴] از سال ۱۳۱۵ش، برای یادگیری علوم دینی وارد مدرسهٔ علمیهٔ پدر خود شد. در سال ۱۳۳۰ش، برای ادامهٔ تحصیل به مشهد رفت و در مدرسهٔ عباسقلیخان ساکن شد و چند سالی به فراگیری علوم دینی و تدریس دروس پایه پرداخت.[۱۸۵]
در سال ۱۳۳۳ش به نجف رفت و در مدرسهٔ سیدکاظم یزدی ساکن شد و بهمدت سه سال، سطوح عالی دروس حوزه را فراگرفت. سپس در سال ۱۳۳۶ش به زادگاه خود بازگشت و به تدریس علوم دینی در مدرسهٔ پدر و فعالیتهای اجتماعی مشغول شد.[۱۸۶] در سال ۱۳۳۹ش، برای دومین بار عازم نجف شد و بهمدت ۶ سال نزد سید ابوالقاسم خویی، سید محسن حکیم، سید روحالله خمینی و سید محمدباقر صدر به تحصیل پرداخت.[۱۸۷] در سال ۱۳۴۵ش، با دریافت وکالت از این مراجع، به افغانستان بازگشت و به تأسیس مدارس، مساجد و تکیهخانهها و فعالیتهای تبلیغی و تدریس پرداخت.[۱۸۸]
با کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش و شعلهور شدن قیامهای محلی علیه حاکمیت کمونیستی، مردم منطقهٔ بلخاب به رهبری سید محمدعلی عالمی در ۲۴ فروردین ۱۳۵۸ش بر ضد حکومت شوریدند. عالمی گروههایی را در مناطق زاری (بلخ)، درهصوف (سمنگان)، یکاولنگ (بامیان)، کوهستانات، استراب، آبکلان و سانچارک (سرپل) فعال کرد که مورد استقبال مردم قرار گرفتند.[۱۸۹] از سال ۱۳۵۸ش تا ۱۳۶۲ش، رهبری بسیاری از جنگها در شمال و مرکز افغانستان بر عهدهٔ عالمی بود و مردم شمال افغانستان (اعم از شیعه و سنی) او را بهعنوان رهبر قیام میشناختند؛ اما با تأسیس احزاب سیاسی و ورود آنها به مناطق مختلف، اختلافاتی پدید آمد و سرانجام عالمی در سال ۱۳۶۳ش از فعالیتهای سیاسی و نظامی کنار رفت.[۱۹۰]
در سال ۱۳۷۰ش، با تلاش برای اتحاد احزاب شیعی، حزب وحدت اسلامی افغانستان از دل ۹ حزب قبلی متولد شد. عالمی با حمایت از تأسیس حزب وحدت، بهعنوان عضو شورای عالی نظارت آن حزب انتخاب شد و چندین سال این مسئولیت را بر عهده داشت. پس از سقوط دولت کمونیستی و ورود مجاهدین به کابل، حزب وحدت گرفتار اختلافات داخلی شد. عالمی به جناح اکبری گرایش یافت، اما با تشدید جنگها و ظهور طالبان، به شهر قم در ایران مهاجرت کرد.[۱۹۱]
پس از حملهٔ آمریکا به افغانستان و شکست طالبان، عالمی به شهر سرپل بازگشت. او زیارتگاه یحیی بن زید را در سرپل تجدید بنا و توسعه داد و یک کتابخانه، یک کلینیک و مدرسهٔ علمیهٔ «حضرت رسول اعظم» و «حضرت زینب کبری» را برای مردان و زنان در کنار بارگاه آن امامزاده تأسیس کرد. از سال ۱۳۸۵ش، نماز جمعهٔ شیعیان در سرپل به امامت عالمی اقامه شد.[۱۹۲]
سید محمدعلی عالمی بلخابی در روز جمعه، پنجم شهریور ۱۴۰۰ش در کابل درگذشت و در شهر سرپل، در کنار بارگاه امامزاده یحیی بن زید به خاک سپرده شد.[۱۹۳]
حسینعلی ابوذر
حسینعلی ابوذر معروف به ابوذر غزنوی (۱۳۳۶–۱۳۷۳ش) در قریه سبزسنگ پاتو از ولسوالی جاغوری در ولایت غزنی زاده شد. پس از آوارگی ششساله در منطقه پشتوننشین زابل و بازگشت به زادگاه، تحصیلات دینی را از سال ۱۳۵۱ش آغاز کرد و همزمان به مطالعه تاریخ، ادبیات، شعر و سیاست پرداخت. وی با مطالعه آثار اندیشمندانی چون علی شریعتی، سیدقطب، اقبال لاهوری و فردوسی، به تحلیل گذشته تاریخی مردم هزاره پرداخت و آشنایی با چهرههایی چون عبدالعلی مزاری، تحول فکری او را رقم زد. ابوذر فعالیت سیاسی خود را از حزب اسلامی گلبدین حکمتیار آغاز کرد و پس از مهاجرت به ایران، در سال ۱۳۶۲ش به سازمان نصر پیوست و مبارزه مسلحانه علیه نیروهای شوروی را در غزنی رهبری کرد. پس از تشکیل حزب وحدت اسلامی در ۱۳۶۸ش، به عنوان عضو شورای مرکزی و معاون فرماندهی کل نیروهای نظامی حزب انتخاب شد و در بامیان به سازماندهی نظامی نیروها پرداخت. او همچنین در مقاومت غرب کابل حضور داشت و در روزهای پیش از سقوط کابل به دست طالبان، اداره مرکز فرماندهی نیروهای نظامی حزب وحدت را بر عهده گرفت. ابوذر در کنار مبارزات نظامی، به جهاد فرهنگی نیز اهتمام داشت و از خود ۲۵ هزار صفحه دستنوشته بر جای گذاشت که کتاب «نامهها و سندها» بخشی از آن است. او سرانجام در زمستان ۱۳۷۳ش توسط طالبان دستگیر و در ۲۲ اسفند همان سال، همراه با عبدالعلی مزاری به شهادت رسید و پیکرش در جوار بازار سنگماشه جاغوری به خاک سپرده شد.[۱۹۴][۱۹۵][۱۹۶][۱۹۷]
محمدکریم خلیلی
محمدکریم خلیلی در سال ۱۳۲۹ش در قریهٔ برغستان قلعهخویش از حصهٔ اول بهسود در ولایت میدان وردک، در خانوادهای هزاره و شیعهمذهب زاده شد. تحصیلات ابتدایی را بهروش سنتی در زادگاهش آغاز کرد و سپس برای فراگیری علوم دینی و معارف اسلامی به کابل رفت و در مدارس حوزوی آنجا به تحصیل پرداخت.[۱۹۸] دورهٔ تحصیل خلیلی در کابل، همزمان با اوج مبارزات جریانهای سیاسی و فکری بود. مدارس دینی شیعیان آن زمان اغلب زیر نظر عالمان تحصیلکرده در نجف اداره میشد که حضور فعالی در عرصهٔ اجتماعی و سیاسی داشتند. در این دوره، گروههایی از طلاب افغانستانی در حوزههای علمیه قم و مشهد سازمان یافتند که ازجمله آنها سازمان نصر افغانستان بود که در تابستان ۱۳۵۸ش در قم اعلام موجودیت کرد و خلیلی نیز به آن پیوست.[۱۹۹]
پساز کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش در کابل و حمایت شوروی از کودتاگران، خلیلی از کابل خارج شد و با همکارانش در ولسوالیهای میدان و پروان، با برافراشتن پرچم سازمان نصر، فعالیت نظامی را آغاز کرد. او با همراهی مردم، مناطق بهسود، ترکمن و لولنج را از سلطهٔ کمونیستها آزاد کرد و فعالیت خود را به دیگر ولایتها گسترش داد.[۲۰۰] خلیلی چند سال در تهران ریاست دفتر سازمان نصر افغانستان را بر عهده داشت و بهعنوان نمایندهٔ این سازمان در نشستها و کنفرانسهای بینالمللی و بینالافغانی شرکت کرد.[۲۰۱] در سال ۱۳۶۶ش که گروههای سیاسی شیعه با نام شورای ائتلاف اسلامی افغانستان فعالیت خود را منسجمتر کردند، خلیلی بهعنوان سخنگوی آن انتخاب شد. وی در این دوره، سفرهای متعددی به پیشاور، اسلامآباد، تهران و مقر سازمان ملل در نیویورک داشت تا مواضع مجاهدین را هماهنگ کند.[۲۰۲]
با آغاز فعالیت دولت انتقالی مجاهدین، خلیلی بهعنوان وزیر امور مالی در دولت برهانالدین ربانی منصوب شد.[۲۰۳] پس از شهادت عبدالعلی مزاری، خلیلی بهعنوان دبیرکل حزب وحدت اسلامی انتخاب شد.[۲۰۴] او در این جایگاه به ساماندهی نیروهای نظامی حزب پرداخت و از بامیان، رهبری مقاومت در برابر طالبان را بر عهده داشت[۲۰۵] و محورهای مقاومت را به مناطق دیگر گسترش داد.[۲۰۶] او همچنین در هر دو دورهٔ ریاستجمهوری حامد کرزی، بهعنوان معاون دوم رئیسجمهور انتخاب شد[۲۰۷] و در خرداد ۱۳۹۶ش، بهعنوان رئیس شورای عالی صلح افغانستان منصوب شدگردید.[۲۰۸]
محمدکریم خلیلی در ۲۴ مرداد ۱۴۰۰ش، همزمان با سقوط کابل و خروج اشرف غنی، رئیسجمهور، به ترکیه مهاجرت کرد.[۲۰۹] وی حکومت طالبان را بیدادگر و تکرو میداند[۲۱۰] و نسبت به تبعیض سازمانیافته علیه اقلیتهای قومی و مذهبی تحت حاکمیت طالبان ابراز نگرانی کرده است.[۲۱۱]
پانویس
- ↑ حسینی و غفرانی، «انقلاب ثور ۱۳۵۷ و شورشهای مردمی در افغانستان؛ زمینهساز حمله شوروی»، ۱۴۰۲ش، ص۶۷.
- ↑ علیآبادی، افغانستان، ۱۳۷۵ش، ص۱۷۲.
- ↑ خراسانی و فصیحی، «اسطوره زعامت و جنگ داخلی در افغانستان»، ۱۴۰۱ش، ص۹۲.
- ↑ آیتی، «منازعات قومی در افغانستان: از سلطنت ابدالی تا سقوط جمهوریت»، ۱۴۰۱ش، ص۳۷–۴۶.
- ↑ امیریفرد و محمدی، «بازخوانی تجربه مجاهدین افغان در حکومت کمونیستی و شکلگیری بنیادگرایی در افغانستان»، ۱۴۰۴ش، ص۹۹.
- ↑ مبارز، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1378ش، ص143.
- ↑ «زندگینامۀ شهید صلح، برهانالدین ربانی»، خبرگزاری فارس.
- ↑ جمعی از نویسندگان، احزاب سیاسی افغانستان، 1384ش، ج۲، ص823-825؛ مبارز، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1378ش، ص۱۴۳–۱۴۴.
- ↑ جمعی از نویسندگان، احزاب سیاسی افغانستان، 1384ش، ج۲، ص۸۲۴.
- ↑ ناصری داودی، «ربانی، برهانالدین»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.
- ↑ ناصری داودی، «ربانی، برهانالدین»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.
- ↑ اسعدی، جهان اسلام، 1369ش، ج1، ص84.
- ↑ فایق، رازی را که نمیخواستم افشا گردد، 1379ش، ج1، ص22-23.
- ↑ روآ، «نقش گروههای نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان»، 1370ش، ج1، ص95ـ97.
- ↑ منیب، جریانات تاریخی افغانستان، ص۸۹–۹۰، ۲۰۲.
- ↑ مبارز، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1378ش، ص۲۷، ۱۴۵.
- ↑ مبارز، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1378ش، ص۶۲–۶۳، ۱۴۵–۱۴۶.
- ↑ منیب، جریانات تاریخی افغانستان، 1379ش، ص۱۴۳، ۲۰۳–۲۰۴؛ جمعی از نویسندگان، احزاب سیاسی افغانستان، 1384ش، ج۲، ص ۸۲۶.
- ↑ منیب، جریانات تاریخی افغانستان، 1379ش، ص۱۹۲، ۲۰۳.
- ↑ دولتآبادی، شناسنامهٔ افغانستان، 1382ش، ص ۴۰۵–۴۰۸؛ پهلوان، افغانستان: عصر مجاهدین و برآمدن طالبان، 1377ش، ص ۴۵–۴۷.
- ↑ «حیات سیاسی و افکار شهید ربانی در یک نگاه»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی فرهنگی.
- ↑ «زندگینامۀ شهید صلح، برهانالدین ربانی»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «استاد ربانی یکی از شخصیتهای برجسته و کمنظیر در دوران معاصر بود که زندگی خویش را وقف ایجاد صلح و امنیت و بیداری اسلامی نمود»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)؛ بشردوست، «از شش کتاب استاد برهانالدین ربانی رونمایی گردید»، خبرگزاری پژواک؛ «روایت جعفریان از شخصیت برهانالدین ربانی»، خبرگزاری مشرق.
- ↑ منیب، جریانات تاریخی افغانستان، 1379ش، ص۱۹۲، ۲۰۳.
- ↑ عظیمی، اردو و سیاست: در سه دههٔ اخیر افغانستان، 1378ش، ج۲، ص۶۲۶، ۶۳۰.
- ↑ «زندگینامۀ استاد برهانالدین ربانی»، خبرگزاری صدای افغان (آوا).
- ↑ «زندگینامۀ شهید صلح، برهانالدین ربانی»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «بیوگرافی گلبدین حکمتیار»، خبرگزاری میزان.
- ↑ «بیوگرافی گلبدین حکمتیار»، خبرگزاری میزان.
- ↑ اسعدی، جهان اسلام، 1369ش، ج1، ص84.
- ↑ فایق، رازی که نمیخواستم افشا گردد، 1379ش، ج1، ص22-23.
- ↑ روآ، نقش گروههای نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان، 1370ش، ج1، ص95ـ97.
- ↑ موسوی «حکمتیار پدیدهای است که از سلفیگری و دموکراسی همزمان صحبت میکند»، وبسایت روزنامۀ اعتماد.
- ↑ عظیمی، اردو و سیاست، 1387ش، ج۱، ص۱۰۹.
- ↑ روآ، نقش گروههای نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان، 1370ش، ج1، ص105.
- ↑ «حزب اسلامی اثرهای علمی و سیاسی حکمتیار را معرفی کرد»، خبرگزاری طلوع نیوز.
- ↑ احمدرشید، طالبان، 1378ش، ص198.
- ↑ عظیمی، اردو و سیاست، 1387ش، ج2، ص405ـ406.
- ↑ مبارز، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1378ش، ص112-119.
- ↑ میلی، افغانستان: طالبان و سیاستهای جهانی، 1377ش، ص54.
- ↑ «توافقنامۀ صلح میان حکومت افغانستان و حزب اسلامی امضا شد»، وبسایت آریا نیوز.
- ↑ «گلبدین حکمتیار رسماً برای انتخابات ریاست جمهوری ثبتنام کرد»، وبسایت آریا نیوز.
- ↑ . «زندگینامۀ صبغتالله مجددی رئیس مجلس سنا افغانستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ . «صبغتالله مجددی فوت کرد»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان.
- ↑ . «زندگینامۀ حضرت صبغتالله مجددی»، خبرگزاری آریانیوز.
- ↑ . «صبغتالله مجددی فوت کرد»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان.
- ↑ . «مرامنامه و اساسنامۀ جبهۀ ملی نجات افغانستان»، وبسایت دانشگاه مرکزی کابل.
- ↑ . «پیکر صبغتالله مجددی به خاک سپرده شد»، خبرگزاری طلوعنیوز.
- ↑ . «9 حزب مشهور افغانستان»، خبرگزاری فارس.
- ↑ . اندیشمند، سالهای تجاوز و مقاومت 1357-1381ش، ص94.
- ↑ . همتی، «مجددی؛ سیاستمرد بسیط و بیادعا»، خبرگزاری افق.
- ↑ . «صبغت الله مجددی فوت کرد»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان.
- ↑ . محمودی، «دورنما و دبیران لویه جرگه پیش رو»، خبرگزاری اطلس.
- ↑ . «مجددی بهعنوان رئیس مجلس سنا افغانستان انتخاب شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ . «کمیسیون مستقل حل منازعات و ارتباط مردم با دولت ایجاد شد»، خبرگزاری جمهور.
- ↑ . «صبغتالله مجددی رئیسجمهور پیشین افغانستان درگذشت»، خبرگزاری صدای افغان (آوا).
- ↑ «زندگینامه آیتالله سیدعلی بهشتی ورسی» وبسایت دائرةالمعارف سادات افغانستان.
- ↑ .«سید علی بهشتی» وبسایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه.
- ↑ موسوی، «زندگینامه سید علی بهشتی» وبلاگ سادات.
- ↑ «از سالگرد وفات آیتالله بهشتی در کابل گرامیداشت به عمل آمد» خبر گذاری ماندگار.
- ↑ . موسوی مشکات، «آیة الله سید علی بهشتی» وبسایت افق اندیشه.
- ↑ .«سید علی بهشتی» وبسایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه.
- ↑ موسوی، «زندگینامه سید علی بهشتی» وبلاگ سادات.
- ↑ .«سید علی بهشتی» وبسایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه.
- ↑ .« از سالگرد وفات آیتالله بهشتی در کابل گرامیداشت به عمل آمد» خبر گزاری ماندگار، روزنامه صبح افغانستان.
- ↑ . ناصری داوودی، «مشاهیر تشیع در افغانستان» ۱۳۹۰ش، ج۱، ص۲۶۱.
- ↑ .«سید علی بهشتی» وبسایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه.
- ↑ «دولت اسلامی و شیعیان افغانستان» وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی.
- ↑ . موسوی مشکات، «آیةالله سید علی بهشتی» وبسایت افق اندیشه.
- ↑ «از سالگرد وفات آیتالله بهشتی در کابل گرامیداشت به عمل آمد» خبر گزاری ماندگار.
- ↑ «از سالگرد وفات آیتالله بهشتی در کابل گرامیداشت به عمل آمد» خبر گزاری ماندگار، روزنامه صبح افغانستان.
- ↑ . موسوی مشکات، «آیةالله سید علی بهشتی» وبسایت افق اندیشه.
- ↑ «پنجم جوزا سالروز ولادت رهبر شهید وحدت ملی عبدالعلی مزاری بر عدالتخواهان مبارک»، وبسایت بنیاد اندیشه.
- ↑ آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.
- ↑ «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.
- ↑ «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.
- ↑ «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.
- ↑ «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.
- ↑ آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.
- ↑ آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.
- ↑ «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.
- ↑ «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.
- ↑ «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.
- ↑ صالحی مالستانی، «تبیین وحدت ملی، در اندیشه و عمل شهید بابه مزاری»، وبسایت سروش صبا.
- ↑ «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.
- ↑ «عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانه سیاسی از مولفههای اصلی اندیشههای شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری بود»، خبرگزاری میزان.
- ↑ دانش، «شهید مزاری؛ پیوند امروز، دیروز و فردا»، وبسایت روزنامۀ افغانستان ما.
- ↑ امیری، «فعالیتهای فرهنگی شهید مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.
- ↑ «گرامیداشت سالیاد شهادت شهید وحدت ملی استاد مزاری و تجلیل از مقام آیتالله محقق خراسانی»، وبسیات بنیاد اندیشه.
- ↑ «عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانه سیاسی از مولفههای اصلی اندیشههای شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری بود»، خبرگزاری میزان.
- ↑ احمدی، «نگاهی به مبانی اصولی شهید مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.
- ↑ آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.
- ↑ آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.
- ↑ آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.
- ↑ آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.
- ↑ بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص ۴۱.
- ↑ موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص۲۵۹–۲۶۰.
- ↑ آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.
- ↑ آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.
- ↑ آیتی، «زندگینامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه.
- ↑ روحیصفت، «نسبت ایران با احمدشاه معسود»، وبسایت آخرین خبر.
- ↑ رحیمی، احمدشاه مسعود، شهید راه صلح و آزادی، 1398ش، ج1، ص38-39.
- ↑ «زندگینامه احمد مسعود رهبر جبهه مقاومت ملی»، وبسایت شبکۀ اینترنیتی روشنان.
- ↑ رحیمی، احمدشاه مسعود، شهید راه صلح و آزادی، 1398ش، ج1، ص30-36.
- ↑ روحیصفت، «نسبت ایران با احمدشاه معسود»، وبسایت آخرین خبر.
- ↑ «زندگینامۀ کامل احمدشاه مسعود بهروایت ماهنامۀ شاهد یاران»، پایگاه اطلاعرسانی فرهنگ ایثار و شهادت
- ↑ «زندگینامۀ کامل احمدشاه مسعود بهروایت ماهنامۀ شاهد یاران»، پایگاه اطلاعرسانی فرهنگ ایثار و شهادت.
- ↑ «زندگینامۀ کامل احمدشاه مسعود بهروایت ماهنامۀ شاهد یاران»، پایگاه اطلاعرسانی فرهنگ ایثار و شهادت.
- ↑ «احمدشاه مسعود، آغاز مبارزه تا پایان کار شوروی»، وبسایت راسخون.
- ↑ آیا شورای نظّار یک حزب بود؟ وبسایت روزنامۀ ماندگار.
- ↑ احمدی، «قتلعام افشار؛ فجیعترین جنایت یک دولت اسلامی»، وبسایت جادۀ ابریشم.
- ↑ «مسعود از ابتدا تا اکنون.....»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان.
- ↑ «مسعود از ابتدا تا اکنون.....»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان.
- ↑ «مسعود از ابتدا تا اکنون.....»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان.
- ↑ ثاقب، «سفر تاریخی قهرمان به اروپا؛ چرا احمدشاه مسعود در اروپا استقبال شد؟»، پایگاه خبری تحلیلی روایت.
- ↑ «دوستی حاج قاسم با قهرمان ملی افغانستان»، وبسایت جهان امروز.
- ↑ سادات، «نقش سردار قاسم سلیمانی در کمک به جبهه مقاومت به رهبری احمدشاه مسعود»، پایگاه خبری تحلیلی روایت.
- ↑ فرزان، غیاثی، مردی استوار و امیدوار به افقهای دور، ص301.
- ↑ رحیمی، احمدشاه مسعود، شهید راه صلح و آزادی، 1398ش، ج1، ص340.
- ↑ سیغانی، «احمد شاه مسعود، اعتدال در دینداری و باورمندی به ارزشهای جهانی»،وبسایت پایگاه نیوز.
- ↑ عمری، «عملیات برای ادبیات؛ چرا در انبوه القاب احمدشاه مسعود، چنین عنوانی را به کتاب برگزیدند؟»، وبسایت پایگاه نیوز.
- ↑ «شعرخوانی زیبای فارسی احمدشاه مسعود قهرمان ملی افغانستان»، وبسایت راسخون.
- ↑ مسعود، «بهترین خاطرۀ احمد مسعود از پدرش احمد شاه مسعود»، وبسایت آپارات.
- ↑ رحیمی، احمدشاه مسعود، شهید راه صلح و آزادی، 1398ش، ج1، ص30-36.
- ↑ مجیدی، «احمدشاه مسعود: لقب قهرمان ملی، مختص به شهید احمدشاه مسعود است» وبسایت روزنامۀ ماندگار.
- ↑ حیدری خواتی، رجال ماندگار، 1395ش، ص25-31.
- ↑ «زندگینامه محمدآصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
- ↑ «آیتالله محمد آصف محسنی ملایی که ۱۰۰ کتاب نوشت و اکادمیسین علوم شد»، وبسایت روزنامه ماندگار.
- ↑ حیدری خواتی، رجال ماندگار، 1395ش، ص25-26.
- ↑ «واکنشهای داخلی و خارجی به رحلت آیتالله محسنی رئیس شورای علمای شیعه افغانستان»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «مختصری از زندگینامه شهید سیدمصطفی کاظمی»، خبرگزاری فارس؛ دولتآبادی، شناسنامهٔ احزاب و جریانات سیاسی افغانستان، 1371ش، ص231.
- ↑ «مختصری از زندگینامه شهید سیدمصطفی کاظمی»، خبرگزاری فارس؛ گروه پژوهشی سینا، افغانستان در سه دهه اخیر، 1379ش، 792.
- ↑ احسانی، «زندگینامه شهید سیدمصطفی کاظمی»، وبسایت آریانا.
- ↑ امینی، «بررسی ابعاد شخصیت شهید سیدمصطفی کاظمی، روزنامهٔ ماندگار، 1393ش.
- ↑ عادلی حسینی، کوثرالنبی، 1387ش، ج4، ص127؛ موجانی، فرهنگ شخصیتهای معاصر افغانستان، 1394ش؛ 449.
- ↑ «هشتمین سالگرد حادثه بغلان؛ شهید کاظمی که بود؟» خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «شهید سیدمصطفی کاظمی که بود؟» خبرگزاری فارس؛ ترور هدفمند سیدمصطفی کاظمی، خبرگزاری راسک.
- ↑ اشراق، فرازهایی از افکار و اندیشههای شهید کاظمی، 1391ش، ص82.
- ↑ اشراق، فرازهایی از افکار و اندیشههای شهید کاظمی، 1391ش، ص83.
- ↑ اشراق، فرازهایی از افکار و اندیشههای شهید کاظمی، 1391ش، ص9، 82 و 117.
- ↑ «نگاهی به زندگینامهٔ سیدمصطفی کاظمی»، طلوع نیوز.
- ↑ ترور هدفمند سیدمصطفی کاظمی، خبرگزاری راسک؛ عادلی حسینی، «سیدمصطفی کاظمی از تولد تا شهادت» نشریهٔ پامیر، ۱۳۸۷ش، ص5.
- ↑ « زندگینامه مرحوم استاد قربانعلی عرفانی» خبرگزاری شفقتنا.
- ↑ .« زندگینامه مرحوم استاد قربانعلی عرفانی» خبرگزاری شفقتنا.
- ↑ . «پیام سرور دانش به مناسبت درگذشت عرفانی» شبکه اطلاعرسانی افغانستان.
- ↑ .«زندگینامه مرحوم استاد قربانعلی عرفانی» خبرگزاری شفقتنا.
- ↑ .استاد قربانعلی عرفانی درگذشت+ زندگینامه، خبرگزاری پیام آفتاب.
- ↑ «پیام سرور دانش به مناسبت درگذشت عرفانی» شبکه اطلاعرسانی افغانستان.
- ↑ .قربانعلی عرفانی، ویکی شیعه.
- ↑ .«استاد عرفانی از رهبران نسل اول جهاد درگذشت» وبلاگ شخصی سید جعفر عادلی حسینی.
- ↑ «استاد قربانعلی عرفانی درگذشت+ زندگینامه»، خبرگزاری پیام آفتاب.
- ↑ .قربانعلی عرفانی، ویکی شیعه.
- ↑ .قربانعلی عرفانی، ویکی شیعه.
- ↑ «مراسم تشییع استاد عرفانی برگزار شد»، وبسایت شبکه اطلاعرسانی افغانستان.
- ↑ «شهید سید حسین حسینی»، دانشنامۀ اسلامی.
- ↑ «حجهالاسلام سید حسین حسینی دره صوفی»، وبسایت افق اندیشه.
- ↑ «شهید سید حسین حسینی»، دانشنامۀ اسلامی.
- ↑ «شهید سید حسین حسینی»، دانشنامۀ اسلامی.
- ↑ «زندگینامۀ شهید سید حسین حسینی؛ شهید مهرماه»، وبسایت پایگاه فرهنگ ایثار و شهادت، استان قم.
- ↑ همرهان مجمع؛ یادنامه شهدا و مرحومین مجمع جهانی اهلبیت، 1402ش، ص431.
- ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج2، ص251 و 252.
- ↑ بخش فرهنگی جامعۀ روحانیت، مرجعیت رمز بقاء تشیع: نگاهی به شخصیت علمی و جهادی آیتالله محقق کابلی، 1374ش، ص101.
- ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج2، ص254.
- ↑ صالحی مالستانی، «بر مدار مرجعیت امام/بررسی زندگی و زمانه وکلای امام خمینی در افغانستان»، پرتال امام خمینی.
- ↑ همرهان مجمع؛ یادنامه شهدا و مرحومین مجمع جهانی اهلبیت، 1402ش، ص433
- ↑ «مجمع جهانی اهلبیت درگذشت آیتالله میرحسین صادقی پروانی را به ملت افغانستان تسلیت گفت»، وبسایت شفقنا افغانستان.
- ↑ بخش فرهنگی جامعۀ روحانیت، مرجعیت رمز بقاء تشیع: نگاهی به شخصیت علمی و جهادی آیتالله محقق کابلی، 1374ش، ص105 و 108.
- ↑ «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت.
- ↑ «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت.
- ↑ همرهان مجمع؛ یادنامه شهدا و مرحومین مجمع جهانی اهلبیت، 1402ش، ص431.
- ↑ صالحی مالستانی، «بر مدار مرجعیت امام/بررسی زندگی و زمانه وکلای امام خمینی در افغانستان»، پرتال امام خمینی.
- ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج2، ص251.
- ↑ «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت.
- ↑ «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت.
- ↑ مصباحزاده، شیعیان افغانستان؛ گروهها و گرفتاریها، 1392ش، ص180.
- ↑ کاظمی، «نظریۀ پخش و تأثیر حوزۀ علمیه قم بر معرفت سیاسی افغانستان»، ص77.
- ↑ «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت.
- ↑ «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت.
- ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج2، ص252-253.
- ↑ «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت.
- ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج2، ص253.
- ↑ «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت.
- ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.
- ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.
- ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.
- ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.
- ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.
- ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.
- ↑ احمدینژاد بلخابی، سیمای بلخاب، قم، 1396ش، ص95؛ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1398ش، ج1، ص167 و 176؛ فهیمی، برفکوچ (مجموعه خاطرات جهاد افغانستان 12)، 1377ش، ص92؛ فهیمی، در پگاه بلخاب (مجموعه خاطرات جهاد افغانستان 5)، 1375ش، ص38.
- ↑ احمدینژاد بلخابی، سیمای بلخاب، قم، 1396ش، ص95؛ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1398ش، ج1، ص167 و 176؛ فهیمی، برفکوچ (مجموعه خاطرات جهاد افغانستان 12)، 1377ش، ص92؛ فهیمی، در پگاه بلخاب (مجموعه خاطرات جهاد افغانستان 5)، 1375ش، ص38.
- ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.
- ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.
- ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص85.
- ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج2، ص378-383.
- ↑ مظفری، «یادی از سردار نامآور شهید ابوذر غزنوی»، وبلاگ اندیشۀ نور پایگاه تبادل اندیشههای نورانی.
- ↑ «زندگینامۀ سردار قهرمان شهید ابوذر غزنوی»، وبلاگ در آرزوی عدالت.
- ↑ اخلاصی، «سردار نامآور شهید ابوذر»، وبسایت خانۀ طرحنو وطن.
- ↑ جمعی از نویسندگان، شهید بصیر مالستانی، 1399ش، ص 329-330.
- ↑ شفایی، جریانشناسی تاریخ افغانستان معاصر، 1393ش، ص270-342.
- ↑ سروری، «مختصری از زندگینامه محمدکریم خلیلی»، وبلاگ علیحسن سروری
- ↑ «کریم خلیلی؛ نقش و کارنامه»، وبسایت جادۀ ابریشم.
- ↑ اندیشمند، سالهای تجاوز و مقاومت، 1387ش، ص134.
- ↑ جمعی از نویسندگان، شهید بصیر مالستانی، 1399ش، ص 329.
- ↑ موسوی، هزارههای افغانستان (تاریخ، فرهنگ و سیاست)، 1386ش، ص259-261؛ خلیلی، فصلی از تاریخ هزارهها در افغانستان، 1402ش، ص 53.
- ↑ اندیشمند، سالهای تجاوز و مقاومت، 1387ش، ص 36.
- ↑ خلیلی، فصلی از تاریخ هزارهها در افغانستان، 1402ش، ص 77.
- ↑ جمعی از نویسندگان، شهید بصیر مالستانی، 1399ش، ص 330.
- ↑ «کریم خلیلی چهارمین رئیس شورای عالی صلح شد»، وبسایت روزنامه صبح افغانستان.
- ↑ «واکنش خلیلی به کابینه طالبان: عمر حکومت فاقد قاعده وسیع بسیار کوتاه است»، وبسایت شفقنا.
- ↑ «حزب وحدت اسلامی افغانستان: برخورد خشونتآمیز طالبان با غیرنظامیان، کشور را دچار جنگ میکند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «حزب وحدت اسلامی افغانستان: اگر طالبان استبداد را ادامه دهند هزارهها مبارزه مسلحانه را آغاز میکنند»، سایت یورو نیوز.
منابع
- «آیا شورای نظّار یک حزب بود؟» وبسایت روزنامهٔ ماندگار، تاریخ درج مطلب: ۲۰ سرطان ۱۳۹۶ش.
- «آیتالله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وبسایت مجمع جهانی اهلبیت، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «آیتالله محمدآصف محسنی ملایی که ۱۰۰ کتاب نوشت و اکادمیسین علوم شد»، وبسایت روزنامه ماندگار، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر ۱۴۰۱ش.
- آیتی، عبدالقیوم، «زندگینامهٔ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ فروردین ۱۴۰۰ش.
- آیتی، عبدالقیوم، «منازعات قومی در افغانستان: از سلطنت ابدالی تا سقوط جمهوریت»، تاریخ اسلام در آینه اندیشهها، سال چهاردهم، شماره ۲۲، ۱۴۰۱ش.
- احسانی، سید میرزاحسین، «زندگینامه شهید سیدمصطفی کاظمی»، وبسایت آریانا، تاریخ درج مطلب: ۵ سرطان ۱۳۸۸ش.
- احمدرشید، طالبان؛ اسلام، نفت و بازی بزرگ جدید، ترجمه اسداللّه شفایی و صادق باقری، تهران، دانش هستی، ۱۳۷۹ش.
- «احمدشاه مسعود؛ آغاز مبارزه تا پایان کار شوروی»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۰مرداد ۱۳۸۸ش.
- احمدی، عابدین، «نگاهی به مبانی اصولی شهید مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۳۹۹ش.
- احمدی، محمد، «قتلعام افشار؛ فجیعترین جنایت یک دولت اسلامی»، وبسایت جادهٔ ابریشم، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دلو ۱۳۹۹ش.
- احمدینژاد بلخابی، سیدحسن، سیمای بلخاب، قم، مجمع ذخائر اسلامی، ۱۳۹۶ش.
- اخلاصی، احمدبخش، «سردار نامآور شهید ابوذر»، وبسایت خانهٔ طرحنو وطن، تاریخ بارگذاری: ۲۳ اسفند ۱۳۹۲ش.
- «از سالگرد وفات آیتالله بهشتی در کابل گرامیداشت به عمل آمد» خبرگزاری ماندگار، تاریخ درج مطلب: ۵ میزان (مهر) ۱۳۹۱ش.
- «استاد ربانی یکی از شخصیتهای برجسته و کمنظیر در دوران معاصر بود که زندگی خویش را وقف ایجاد صلح و امنیت و بیداری اسلامی نمود»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۰ش.
- «استاد عرفانی از رهبران نسل اول جهاد در گذشت»، وبسایت شخصی سید جعفرعادلی حسینی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اکتبر ۲۰۱۳م.
- «استاد قربانعلی عرفانی درگذشت+ زندگینامه»، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۳۰ میزان (مهر) ۱۳۹۴ش.
- اسعدی، مرتضی، جهان اسلام، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۹ش.
- اشراق، اصغر، فرازهایی از افکار و اندیشههای شهید کاظمی، مشهد، کمیتهٔ فرهنگی اقتدار ملی، ۱۳۹۱ش.
- امیری، جمعهخان، «فعالیتهای فرهنگی شهید مزاری»، وبسایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۳۹۹ش.
- امیریفرد، پریسا و محمدی، محفوظ، «بازخوانی تجربه مجاهدین افغان در حکومت کمونیستی و شکلگیری بنیادگرایی در افغانستان»، فصلنامه غرب آسیا، سال ۳، شماره ۱، ۱۴۰۴ش.
- امینی، کریم، «بررسی ابعاد شخصیت شهید سیدمصطفی کاظمی»، روزنامهٔ ماندگار، تاریخ انتشار: ۱۶ عقرب ۱۳۹۳.
- اندیشمند، محمداکرم، سالهای تجاوز و مقاومت (۱۳۵۷_ ۱۳۸۱ش)، تهران، نشر پیمان، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
- اندیشمند، محمداکرم، سالهای تجاوز و مقاومت، قم، مؤسسهٔ فرهنگی و اطلاعرسانی تبیان، ۱۳۸۷ش.
- بخش فرهنگی جامعهٔ روحانیت، مرجعیت رمز بقاء تشیع: نگاهی به شخصیت علمی و جهادی آیتالله محقق کابلی، بیجا، جامعهٔ روحانیت، ۱۳۷۴ش.
- بشردوست، ناهید، «از شش کتاب استاد برهانالدین ربانی رونمایی گردید»، خبرگزاری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۹۷ش.
- بهمنی قاجار، محمدعلی؛ جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، تهران: مؤسسهٔ مطالعات اندیشهسازان نور، ۱۳۹۲ش.
- «بیوگرافی گلبدین حکمتیار»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۸ش.
- «پنجم جوزا سالروز ولادت رهبر شهید وحدت ملی عبدالعلی مزاری بر عدالتخواهان مبارک»، وبسایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۴۰۰ش.
- پهلوان، چنگیز، افغانستان: عصر مجاهدین و برآمدن طالبان، تهران، قطره، ۱۳۷۷ش.
- «پیام تسلیت رهبر معظم انقلاب در پی درگذشت آیتالله آصف محسنی»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر ۱۴۰۱ش.
- «پیام سرور دانش به مناسبت درگذشت عرفانی»، شبکه اطلاعرسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مهر ۱۳۹۴ش.
- «پیکر صبغتالله مجددی به خاک سپرده شد»، خبرگزاری طلوعنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دلو ۱۳۹۷ش.
- ترور هدفمند سیدمصطفی کاظمی، خبرگزاری راسک، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آبان ۱۴۰۲ش.
- ثاقب، عبدالشهید، «سفر تاریخی قهرمان به اروپا؛ چرا احمدشاه مسعود در اروپا استقبال شد؟»، پایگاه خبری تحلیلی روایت، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین۱۴۰۳ش.
- جمعی از نویسندگان، احزاب سیاسی افغانستان: مرامنامهها و اساسنامهها، کابل، وزارت عدلیهٔ جمهوری اسلامی افغانستان، ۱۳۸۴ش.
- جمعی از نویسندگان، شهید بصیر مالستانی (عالمی نواندیش و مبارز)، قم، انتشارات فراز باهمکاری بنیاد علمی فرهنگی صبا، ۱۳۹۹ش.
- «حجهالاسلام سید حسین حسینی دره صوفی»، وبسایت افق اندیشه، تاریخ بازدید: ۲۴ آبان ۱۴۰۱ش.
- «حزب اسلامی اثرهای علمی و سیاسی حکمتیار را معرفی کرد»، خبرگزاری طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۳۹۵ش.
- «حزب وحدت اسلامی افغانستان: اگر طالبان استبداد را ادامه دهند هزارهها مبارزهٔ مسلحانه را آغاز میکنند»، وبسایت یورو نیوز، تادریخ درج مطلب: ۲۲/۹/۲۰۲۱م.
- «حزب وحدت اسلامی افغانستان: برخورد خشونتآمیز طالبان با غیرنظامیان، کشور را دچار جنگ میکند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
- حسینی، آسیه و غفرانی، علی، «انقلاب ثور ۱۳۵۷ و شورشهای مردمی در افغانستان؛ زمینهساز حمله شوروی»، مطالعات تاریخی جنگ، سال هفتم، شماره ۴، زمستان ۱۴۰۲ش.
- «حیات سیاسی و افکار شهید ربانی در یک نگاه»، پایگاه اطلاعرسانی جهاد فرهنگی، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۳۹۶ش.
- حیدری خواتی، غلامحسین، رجال ماندگار، کابل، خراسان باستان، ۱۳۹۵ش.
- خراسانی، رضا و فصیحی، ابوالفضل، «اسطوره زعامت و جنگ داخلی در افغانستان»، شماره ۳۵، ۱۴۰۱ش.
- خلیلی، محرمعلی، فصلی از تاریخ هزارهها در افغانستان، اصفهان، آیینهٔ هستی، چاپ دوم، ۱۴۰۲ش.
- دانش، محمدسرور، «شهید مزاری؛ پیوند امروز، دیروز و فردا»، وبسایت روزنامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۳۹۶ش.
- «دوستی حاج قاسم با قهرمان ملی افغانتسان»، وبسایت جهان امروز، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۹ش.
- دولتآبادی، بصیراحمد، شناسنامهٔ احزاب و جریانات سیاسی افغانستان، قم، احسانی، ۱۳۷۱ش.
- دولتآبادی، بصیراحمد، شناسنامهٔ افغانستان، تهران، عرفان، ۱۳۸۲ش.
- «دولت اسلامی و شیعیان افغانستان» وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۳۹۷ش.
- رحیمی، مجیبالرحمان، احمدشاه مسعود، شهید راه صلح و آزادی، کابل، عازم، ۱۳۹۸ش.
- روآ، الیویه، «نقش گروههای نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان»، در مجموعه مقالات دومین سمینار افغانستان، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی وزارت امور خارجه، ۱۳۷۰ش.
- «روایت جعفریان از شخصیت برهانالدین ربانی»، خبرگزاری مشرق، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۰ش.
- روحیصفت، محسن، «نسبت ایران با احمدشاه مسعود»، وبسایت آخرین خبر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ شهریور ۱۳۹۹ش.
- رهیاب (بلخی)، حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، قم، صبح امید، ۱۳۹۸ش.
- «زندگینامه آیتالله سیدعلی بهشتی ورسی» وبسایت دائرةالمعارف سادات افغانستان، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۱ش.
- «زندگینامه احمد مسعود رهبر جبهه مقاومت ملی»، وبسایت پایگاه اینترنتی روشنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مارس ۲۰۲۲م.
- «زندگینامهٔ سردار قهرمان شهید ابوذر غزنوی»، وبلاگ در آرزوی عدالت، تاریخ بارگذاری: ۲۶ آبان ۱۳۹۰ش.
- «زندگینامهٔ شهید سید حسین حسینی؛ شهید مهرماه»، وبسایت پایگاه فرهنگ ایثار و شهادت، استان قم، تاریخ بارگذاری: ۱۱ مهر ۱۳۹۵ش.
- «زندگینامهٔ شهید صلح، برهانالدین ربانی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۸ میزان/ سنبله ۱۳۹۱ش.
- «زندگینامهٔ کامل احمدشاه مسعود بهروایت ماهنامهٔ شاهد یاران»، پایگاه اطلاعرسانی فرهنگ ایثار و شهادت، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۲ش.
- «زندگینامه محمدآصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر ۱۴۰۱ش.
- «زندگینامه مرحوم استاد قربانعلی عرفانی»، خبرگزاری شفقتنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اکتوبر ۲۰۱۵م.
- سادات، غلامرضا، «نقش سردار قاسم سلیمانی در کمک به جبهه مقاومت به رهبری احمدشاه مسعود»، پایگاه خبری تحلیلی روایت، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۲ش.
- «سید علی بهشتی» وبسایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۱ش.
- سیغانی، احمد، «احمد شاه مسعود، اعتدال در دینداری و باورمندی به ارزشهای جهانی»، وبسایت پایگاه نیوز، تاریخ بارگزاری: ۱۹ شهریور ۱۴۰۳ش.
- «شعرخوانی زیبای فارسی احمدشاه مسعود قهرمان ملی افغانستان»، وبسایت راسخون، تاریخ باگزاری: ۴ آذر ۱۳۹۹ش.
- شفایی، امانالله، جریانشناسی تاریخ افغانستان معاصر، کابل، امیری، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
- شفق، محمدابراهیم، «شهید مزاری در نگاه شخصیتها و اندیشمندان»، وبسایت سروش صبا، تاریخ بازدید: ۲۸ دی ۱۴۰۱ش.
- «شهید سید حسین حسینی»، دانشنامهٔ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۴ آبان ۱۴۰۱ش.
- «شهید سیدمصطفی کاظمی که بود؟» خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب ۱۵ آبان ۱۳۹۳ش.
- صالحی مالستانی، حسین، «بر مدار مرجعیت امام/بررسی زندگی و زمانه وکلای امام خمینی در افغانستان»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۴۰۲ش.
- «صبغتالله مجددی بهخاک سپرده شد»، خبرگزاری طلوعنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ دلو ۱۳۹۷ش.
- «صبغتالله مجددی رئیسجمهور پیشین افغانستان درگذشت»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۳ دلو ۱۳۹۷ش.
- «صبغتالله مجددی فوت کرد» وبسایت شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ سنبلهٔ ۱۳۹۱ش.
- عادلی حسینی، سیدجعفر، «سیدمصطفی کاظمی از تولد تا شهادت» نشریهٔ پامیر، چهارشنبه ۱۳ سنبله ۱۳۸۷ش.
- عادلی حسینی، سیدجعفر، کوثرالنبی، قم، گلهای بهشت، ۱۳۸۷ش.
- «عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانه سیاسی از مولفههای اصلی اندیشههای شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری بود»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۳۹۵ش.
- عظیمی، محمدنبی، اردو و سیاست: در سه دههٔ اخیر افغانستان، پیشاور ۱۳۷۸ش.
- علیآبادی، علیرضا، افغانستان، تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۷۵ش.
- عمری، فرید، «عملیات برای ادبیات؛ چرا در انبوه القاب احمدشاه مسعود، چنین عنوانی را به کتاب برگزیدند؟»، وبسایت پایگاه نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردبهشت۱۴۰۳ش.
- فایق، غوثالدین، رازی را که نمیخواستم افشا گردد، پیشاور، فضل، ۱۳۷۹ش.
- فرزان، احمدشاه، غیاثی، توریالی، مردی استوار و امیدوار بهافقهای دور، تهران، چاپ مشهد، ۱۳۶۸ش.
- فهیمی، عبدالرحیم، برفکوچ (مجموعه خاطرات جهاد افغانستان ۱۲)، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۷ش.
- فهیمی، عبدالرحیم، در پگاه بلخاب (مجموعه خاطرات جهاد افغانستان ۵)، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۵ش.
- کاظمی، سید آصف، «نظریهٔ پخش و تأثیر حوزهٔ علمیه قم بر معرفت سیاسی افغانستان»، نشریهٔ جریانشناسی دینی معرفتی در عرصهٔ بینالملل، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۲ش.
- «کریم خلیلی چهارمین رئیس شورای عالی صلح شد»، وبسایت ماندگار (روزنامه صبح افغانستان)، تاریخ درج مطلب: ۱۶/۳/۱۳۹۶ش.
- «کریم خلیلی؛ نقش و کارنامه»، وبسایت جادهٔ ابریشم، تاریخ درج مطلب: ۲۳ ثور ۱۳۹۶ش.
- «کمیسیون مستقل حل منازعات و ارتباط مردم با دولت ایجاد شد»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب: ۲۴ ثور ۱۳۹۱ش.
- «گرامیداشت سالیاد شهادت شهید وحدت ملی استاد مزاری و تجلیل از مقام آیتالله محقق خراسانی»، وبسایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۰ش.
- گروه پژوهشی سینا، افغانستان در سه دههٔ اخیر، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، ۱۳۷۹ش.
- «گلبدین حکمتیار رسماً برای انتخابات ریاست جمهوری ثبتنام کرد»، وبسایت آریا نیوز.
- مبارز، عبدالحمید، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، پیشاور، ۱۳۷۸ش.
- «مجددی بهعنوان رئیس مجلس سنا افغانستان انتخاب شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آذر ۱۳۸۴ش.
- «مجمع جهانی اهلبیت درگذشت آیتالله میرحسین صادقی پروانی را به ملت افغانستان تسلیت گفت»، وبسایت شفقنا افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۳۹۵ش.
- مجیدی، هارون، «احمدشاه مسعود: لقب قهرمان ملی، مختص به شهید احمدشاه مسعود است» وبسایت روزنامهٔ ماندگار، تاریخ درج مطلب: ۱۲ جدی ۱۳۹۵ش.
- محمودی، محمد، «دورنما و دبیران لویه جرگهٔ پیش رو»، خبرگزاری اطلس، تاریخ درج مطلب: ۹ جوزا ۱۴۰۱ش.
- «مختصری از زندگینامه شهید سیدمصطفی کاظمی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آبان ۱۳۹۱ش.
- «مختصری از زندگینامهٔ محمدکریم خلیلی»، وبلاگ علیحسن سروری، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۳۸۸ش.
- مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان، احیای هویت، قم، سراج، ۱۳۷۵ش.
- «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگینامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۳۹۹ش.
- «مسعود از ابتدا تا اکنون»، وبسایت شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۴۰۲ش.
- مصباحزاده، محمدباقر، شیعیان افغانستان؛ گروهها و گرفتاریها، کابل، بینا، ۱۳۹۲ش.
- مظفری، علیرضا، «یادی از سردار نامآور شهید ابوذر غزنوی»، وبلاگ اندیشهٔ نور پایگاه تبادل اندیشههای نورانی، تاریخ بارگذاری: ۲۱ اسفند ۱۳۸۹ش.
- منیب، جریانات تاریخی افغانستان، پیشاور، ۱۳۷۹ش؛
- موجانی، سیدعلی و دیگران، فرهنگ شخصیتهای معاصر افغانستان، تهران، عظام، ۱۳۹۴ش.
- موسوی، سیدعسکر، هزارههای افغانستان (تاریخ، فرهنگ و سیاست)، ترجمهٔ شفایی، اسدالله، قم: اشک یاس، ۱۳۸۶ش.
- موسوی، سیدعسکر، هزارههای افغانستان، ترجمه اسدالله شفایی، تهران، مؤسسه فرهنگی هنری نقش سیمرغ، ۱۳۷۹ش.
- موسوی، سیدمصطفی، «زندگینامه سید علی بهشتی» وبلاگ سادات، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۳۹۲ش.
- موسوی، میرمحمود، «حکمتیار پدیدهای است که از سلفیگری و دموکراسی همزمان صحبت میکند»، وبسایت روزنامهٔ اعتماد، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۳۹۵.
- موسوی مشکات، سیدجمال، «آیةالله سیدعلی بهشتی ورسی» وبسایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ جوزا (خرداد) ۱۴۰۱ش.
- میلی، ویلیام، افغانستان: طالبان و سیاستهای جهانی، ترجمه: محقق، عبدالغفار، مشهد، ترانه، ۱۳۷۷ش.
- ناصری داودی، عبدالمجید، «ربانی، برهانالدین»، وبسایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۳ش.
- ناصری داوودی، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۰ش.
- نگاهی به زندگینامهٔ سیدمصطفی کاظمی، طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب ۱۵ عقرب (آبان) ۱۳۹۵ش.
- «واکنش خلیلی به کابینه طالبان: عمر حکومت فاقد قاعدهٔ وسیع بسیار کوتاه است»، وبسایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸سنله ۱۴۰۰ش.
- «هشتمین سالگرد حادثه بغلان؛ شهید کاظمی که بود؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب ۱۵ آبان ۱۳۹۴ش.
- همتی، محسن، «مجددی؛ سیاستمرد بسیط و بیادعا»، خبرگزاری افق، تاریخ درج مطلب: ۲۴ بهمن ۱۳۷۹ش.
- همرهان مجمع؛ یادنامهٔ شهدا و مرحومین مجمع جهانی اهل بیت، قم، مجمع جهانی اهلبیت، ۱۴۰۱ش.
- «۹ حزب مشهور افغانستان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۶دلو ۱۳۹۵ش.