محمداسماعیل مبلغ: تفاوت میان نسخه‌ها

محمداسماعیل مبلغ (۱۳۱۹-۱۳۵۸ش)، متفکر و عالم دینی افغانستانی، با وجود عمری کوتاه، میراثی فکری و عملی قابل توجه از خود بر جای گذاشت. وی پس از تحصیل در حوزه‌های علمیه و گسترش مطالعات خود در فلسفه و ادبیات، به متفکری نقاد تبدیل شد که از چارچوب‌های فکری رایج فراتر می‌رفت. مبلغ به‌عنوان یک عالم دینی، در دانشگاه [[کابل]] به تدریس پرداخت و با ارائهٔ سخنرانی‌های عمومی، میراث فلسفی اسلامی را با مسائل روز جامعه پیوند داد و الگویی از روشنفکری را به نمایش گذاشت. همچنین، فعالیت‌های او در مجلس نمایندگان افغانستان بر عدالت‌خواهی و دفاع از حقوق محرومان متمرکز بود که این امر نشان‌دهندهٔ تعهد عملی وی به اندیشه‌هایش است.

محمداسماعیل مبلغ در ۱۳۱۹ش در منطقهٔ «قول خویش» از توابع ولسوالی [[بهسود]] در ولایت میدان وردک افغانستان متولد شد. وی پس از گذراندن دورهٔ آموزش ابتدایی، به‌دلیل نارضایتی از نظام [[آموزش‌وپرورش در افغانستان|آموزش و پرورش در افغانستان،]] به [[آموزش علوم دینی در افغانستان|آموزش علوم دینی]] روی آورد. وی  ادبیات عرب را نزد سید انورشاه در زادگاه خود فراگرفت و برای ادامهٔ تحصیل به [[کابل]] [[مهاجرت]] کرد.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ج۳، ص1۲۹.</ref>

در کابل، دوره‌های متوسط و عالی علوم دینی را نزد استادانی چون سیدعلی‌احمد عالم، [[سید محمدسرور واعظ بهسودی|سید سرور واعظ]] و [[محمدامین افشار کابلی|محمد امین افشار کابلی]] به پایان رساند. مبلغ با تکمیل تحصیلات حوزوی، به تدریس دروس دینی پرداخت و همزمان به مطالعه در حوزه‌های فلسفه اسلامی، جامعه‌شناسی، تاریخ، [[تفسیر قرآن|تفسیر]] و [[نهج البلاغه|نهج‌البلاغه]] روی آورد. وی با یادگیری زبان‌های انگلیسی و فرانسوی، دامنه مطالعات خود را گسترش داد. فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی مبلغ، نقش مؤثری در توسعهٔ دانش دینی و فلسفی در افغانستان معاصر داشت.<ref> ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ج۳، ص1۲۹.</ref>  

مبلغ در ۱۳۵۵ش به ایران آمد و در جریان این سفر، با مراجع تقلید و علمای برجستهٔ [[حوزه علمیه قم]] و همچنین طالب افغانستانی دیدار کرد. او قصد داشت در ادامه به [[لبنان]] برود تا در فضای نسبتاً آزاد آن کشور، فعالیت‌های فرهنگی و تبلیغاتی مضاعفی را برای بیداری مردم، سامان‌دهی نسل جوان و نجات افغانستان از تهدیدهای پیش‌رو آغاز کند؛ اما پیش از عملی‌شدن این برنامه، توسط ساواک دستگیر و پس از تحمل ۴۰ روز حبس و شکنجه‌های فراوان، به افغانستان بازگردانده شد.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ج۳، ص1۲۹.</ref>

مبلغ از دینداری عمیق و بی‌آلایشی برخوردار بود که نمود آن در خلوت‌های عبادتی او مشهود بود. گزارش‌ها حاکی از اقامهٔ [[نماز شب]] و اشک‌ریزی‌های او در سجادهٔ [[عبادت]] است. [[علم‌آموزی|علم آموزی]] و عقل‌گرایی وی، نه تنها با [[معنویت]] در تضاد نبود، بلکه مکمل آن بود. گفته شده که وی از استعدادی فوق‌العاده برای یادگیری برخوردار بوده و همواره با اشتیاقی عمیق به مطالعه و کشف موضوعات جدید می‌پرداخته است. کتاب برای او علاوه‌بر منبع اطلاعاتی، ابزاری برای ارتباط با جهان‌های ناشناخته بود. این ویژگی باعث شده است تا در حوزه‌های متنوعی از ادبیات و فلسفه تا عرفان و جامعه‌شناسی به مطالعه بپردازد. مبلغ همواره خارج از چارچوب‌های متعارف فکری به تحلیل مسائل می‌پرداخت و از تقلید از مکاتب فکری رایج پرهیز می‌کرد. این استقلال فکری به او امکان می‌داد تا بدون تعصب، به نقد و بررسی آرای مختلف بپردازد و دیدگاه‌های خود را بر پایه استدلال استوار کند. شجاعت فکری مبلغ باعث شد تا او در محیطی که به‌طور عمده با اندیشه‌های بسته مواجه بود، به مطالعه و نقد مکاتب مختلف بپردازد. مبلغ همواره در حال توسعه و بازبینی دیدگاه‌های خود بود. مبلغ علی‌رغم آشنایی با مکاتب فکری مختلف، پیوند خود را با مبانی فرهنگی و دینی جامعه خویش حفظ کرده بود. با وجود برخورداری از تفکر انتقادی، مبلغ ارتباط عاطفی عمیقی با شخصیت‌های محوری تفکر [[شیعه]]، به‌ویژه [[امام علی]]  و [[امام حسین]]  داشت و نمودهای آن در خلوت‌های عبادتی او مشهود بود. مبلغ علی‌رغم برخورداری از جایگاه علمی، [[ساده‌زیستی]] را پیشه کرده بود و از طریق فعالیت‌های فرهنگی همچون کتاب‌فروشی امرار معاش می‌کرد که نشان‌دهنده [[عزت نفس]] و مناعت طبع و استقلال مالی وی شمرده شده است.<ref>[http://afghanistan.fi/blog/2017/08/23/ «زندگی‌نامه شهید استاد مبلغ در گفتگو با داکتر سیدعسکر موسوی»، وب‌سایت کانون افغانستانی‌های فنلند.]</ref>

فضای سیاسی و اجتماعی دوران محمدظاهرشاه با ترکیبی از استبداد اولیه، اصلاحات تدریجی و تضادهای ایدئولوژیک، بستر شکل‌گیری شخصیت محمد اسماعیل مبلغ بود. محدودیت‌های سیاسی دورهٔ هاشم‌خان و ظهور تدریجی فضای باز فکری در دهه‌های بعد، موجب شد مبلغ با آگاهی از تنش‌های موجود، مسیر فعالیت علمی-دینی را با رویکردی تحلیلی دنبال کند.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۳۰-۱۳۵؛ [https://jade-abresham.com/slideshow/2278/ خاوری، «اسفار اربعه‌ی شهید مبلغ»، وب‌سایت جادۀ ابریشم.]</ref> گسترش ارتباطات فرهنگی با جهان و ظهور جنبش‌های چپ و اسلامی، او را به مطالعه تطبیقی فلسفه اسلامی و مکاتب غربی سوق داد. سیاست‌های آموزشی زمانه که با نابرابری و تبعیض همراه بود، موجب گرایش او به نهادهای دینی و تقویت روحیهٔ عدالت‌خواهی شد. تجربهٔ تحولات سیاسی از مشروطه تا کودتای داودخان، موجب شد مبلغ بر نقش عقلانیت دینی در مقابله با ایدئولوژی‌های وارداتی تأکید کند. این شرایط، او را به سمت بازتعریف هویت دینی-ملی در تقابل با جریان‌های فکری حاکم سوق داد.<ref>[https://jade-abresham.com/slideshow/2278/ خاوری، «اسفار اربعه‌ی شهید مبلغ»، وب‌سایت جادۀ ابریشم.]</ref>

محمد اسماعیل مبلغ با تلفیق فعالیت‌های علمی، سیاسی و فرهنگی، الگویی از عالم دینی ارائه کرد که تأثیرات ماندگاری در عرصه‌های [[فرهنگ]] و جامعه بر جای گذاشت:

محمداسماعیل مبلغ با طراحی دورهٔ آموزشی منسجم، گام‌های بلندی در انتقال میراث فلسفی و کلامی به نسل جوان برداشت. وی تدریس را از متون کلاسیک ادبیات عرب مانند الاقتراح، سیوطی و مطول تفتازانی آغاز کرد و با آموزش منطق بر اساس «ایساغوجی» و «حاشیه ملا عبدالله»، پایه‌های تفکر نقاد را در شاگردانش تقویت کرد. سپس با تدریس آثار فلسفی عمیق همچون «گوهر مراد» لاهیجی و «درةالتاج» قطب‌الدین شیرازی، زمینهٔ آشنایی با نظام‌های فکری پیشرفته را فراهم آورد.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۳۰.</ref>

همچنین وی در دانشکدهٔ ادبیات [[تحصیلات عالی افغانستان|دانشگاه کابل]]، در رشته‌های فلسفه و ادبیات [[زبان فارسی]] به تدریس دانشجویان پرداخت. نوآوری اصلی مبلغ در تلفیق این سنت با مسائل روز بود؛ او با تدریس «فلسفتنا» و «اقتصادنا»ی شهید صدر و تحلیل مارکسیسم در کنار تدریس [[نهج‌البلاغه]]، الگویی برای آموزشِ پاسخگو به نیازهای فکری جامعه ارائه می‌داد که هم از عمق برخوردار بود و هم با چالش‌های عینی زندگی مرتبط می‌شد.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۳۰.</ref> در شرایط اختناق سیاسی که امکان نشر آزادانه آثار علمی فراهم نبود، سخنرانی‌های عمومی به ابزاری مؤثر برای محمد اسماعیل مبلغ تبدیل شد تا بتواند پیوند مستقیمی با طیف‌های مختلف جامعه برقرار کند. [[مساجد]] و [[تکیه|تکیه‌ها]] که پیش‌ازاین تنها کارکرد مذهبی داشتند، با حضور او به فضایی برای روشنگری و نقد اجتماعی بدل شدند.<ref>[http://www.bazmeandishah.blogfa.com/post/66 آریانفر، «آشنایی با شهید اسماعیل مبلغ، روحانی فیلسوف و سیاستگر»، بزم اندیشه.]</ref>

مبلغ با سبک جدید [[تبلیغ دینی]] توانست مسائل پیچیده‌ای مانند فساد اداری، نابرابری‌های اجتماعی و سوءاستفاده از [[دین]] را به زبانی قابل درک برای عموم مردم مطرح کند. هرچند این سخنرانی‌ها به‌دلیل مخاطبان گسترده، امکان پرداخت عمیق به مباحث تخصصی فلسفی را فراهم نمی‌کرد، اما همین ویژگی باعث شد اندیشه‌های اصلاحی او به لایه‌های مختلف جامعه نفوذ کند. این رویکرد هرچند باعث تکفیر او توسط برخی روحانیون سنتی شد، اما وی از بسترهای موجود برای آگاهی‌بخشی عمومی در آن شرایط استفاده می‌کرد.<ref> [http://www.bazmeandishah.blogfa.com/post/66 آریانفر، «آشنایی با شهید اسماعیل مبلغ، روحانی فیلسوف و سیاستگر»، بزم اندیشه.]</ref>

محمداسماعیل مبلغ در دورهٔ دوازدهم پارلمان افغانستان (۱۳۴۸-۱۳۴۴ش) به‌عنوان نمایندهٔ مردم منطقه [[بهسود]]، جایگاه سیاسی خود را به محفلی برای دفاع از حقوق محرومان و طرح مطالبات اجتماعی تبدیل کرد. سخنرانی‌های مستند او در نشریهٔ هفتگی «ولسی جرگه» که بازتاب مواضع او در نقد بوروکراسی، فساد اداری و نابرابری‌های ساختاری بود، نشان می‌دهد که او از نهاد قانون‌گذاری به‌عنوان ابزاری برای ترویج عدالت اجتماعی بهره برده است.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ج1، ص157.</ref> این فعالیت‌ها الگویی از کنشگری سیاسی آگاهانه را ابه نمایش گذشته که در آن یک عالم دین آگاه در عین حفظ استقلال فکری، در ساختارهای رسمی نیز برای تحقق اصلاحات تلاش نموده است. وی در جایگاه نمایندگی، به لوایحی که به نفع سلطنت بود رأی نداد و مسألهٔ رسمیت‌یافتن مذهب [[تشیع]] را در افغانستان نیز مطرح کرد. همین امر باعث شد که از ورود او در دورهٔ بعدی (سیزدهم) به مجلس جلوگیری شود.<ref> [http://www.bazmeandishah.blogfa.com/post/66 آریانفر، «آشنایی با شهید اسماعیل مبلغ، روحانی فیلسوف و سیاستگر»، بزم اندیشه.]</ref>

آثار مبلغ در بستر تاریخی افغانستان معاصر که با انحطاط دانش مشخص می‌شد، به بازخوانی انتقادی رویکردهای مسلط پرداخته‌اند. این آثار با تکیه بر خردورزی، در برابر ویرانی خرد ایستاده و کوشیده‌اند گفتارهای عقلی را در فضایی که به سمت قشری‌گرایی پیش می‌رفت، احیا کنند.<ref>[https://jade-abresham.com/slideshow/2278/ خاوری، «اسفار اربعه‌ی شهید مبلغ»، وب‌سایت جادۀ ابریشم.]</ref> سیر فکری مبلغ از ادبیات به عرفان و سپس فلسفه، نشان‌دهندهٔ عبور از مرزبندی‌های متحجرانهٔ دانش ذکر شده است. این گذار، نه تنها بیانگر تحول فردی که نشان‌دهندهٔ کوشش برای ایجاد تلفیق درونی بین حوزه‌های مختلف معرفت در فرهنگ افغانستان بود.<ref>[https://jade-abresham.com/slideshow/2278/ خاوری، «اسفار اربعه‌ی شهید مبلغ»، وب‌سایت جادۀ ابریشم.]</ref> به نظر محققان تمرکز آثار مبلغ بر چهره‌هایی مانند [[ابن‌سینا]] و جامی، تلاشی برای این بود که با تکیه بر میراث فلسفی منطقه، پاسخی بومی به مسائل جهانی دهد و از تقلید صرف از الگوهای خارجی پرهیز کند.<ref>[https://jade-abresham.com/slideshow/2278/ خاوری، «اسفار اربعه‌ی شهید مبلغ»، وب‌سایت جادۀ ابریشم.]</ref> تأکید مبلغ بر «شعریت شعر» و «شرعیت شعر»، اینگونه تفسیر شده که وی زبان را عرصه‌ای برای بازتعریف رابطه بین حقیقت، قدرت و هنر می‌دانسته و زبان را از حاشیه به متن مبارزه فرهنگی منتقل کرده است.<ref>[https://jade-abresham.com/slideshow/2278/ خاوری، «اسفار اربعه‌ی شهید مبلغ»، وب‌سایت جادۀ ابریشم.]</ref> رویکرد آثار مبلغ به عرفان، نه فرار از جامعه و انزواگزینی فردگرایانه که شکلی از مقاومت جمعی در برابر ظاهرگرایی و استبداد بود. گفته شده است که او با تأکید بر «قلب» به‌عنوان مرکز معرفت، در برابر جزم‌اندیشی‌های رسمی مقاومت کرد.<ref>[https://jade-abresham.com/slideshow/2278/ خاوری، «اسفار اربعه‌ی شهید مبلغ»، وب‌سایت جادۀ ابریشم.]</ref>

مبلغ در دوره‌ای ظهور کرد که فضای فکری افغانستان تحت سیطرهٔ جریان‌های قشری و ایدئولوژیک قرار داشته است. او با بازخوانی انتقادی میراث فلسفی ابن‌سینا و عرفان جامی، تلاش نظام‌مندی را برای احیای سنت خردورزی در فضای فرهنگ اسلامی آغاز کرده بود. پروژهٔ معرفت‌شناسی ابن‌سینایی او، نه تنها بازگشت به گذشته که کوششی برای معاصرسازی میراث عقلی در مواجهه با چالش‌های مدرنیته بود. این رویکرد، الگویی از گفت‌وگوی خلاق بین سنت و نوگرایی ارائه می‌داد که می‌توانست مانع از گسست نسل جدید از ریشهٔ فکری خود شود.<ref>[https://jade-abresham.com/slideshow/2278/ خاوری، «اسفار اربعه‌ی شهید مبلغ»، وب‌سایت جادۀ ابریشم.]</ref> سیر فکری مبلغ از ادبیات تا عرفان و فلسفه، نشان‌دهندهٔ درک عمیق او از پیوند درونی شاخه‌های مختلف معرفت بود. گفته شده که او با عبور از تقسیم‌بندی‌های رایج، نشان داد که تفکر نظام‌مند می‌تواند پلی بین حوزه‌های به ظاهر مجزا ایجاد کند. تأکید او بر ادب به‌مثابه بستر رشد عقل و عرفان به‌عنوان مکمل فلسفه، گواهی بر این نگاه جامع‌نگر است. این رویکرد، راهبردی برای مقابله با جزئی‌نگری‌های رایج در فضای علمی آن دورهٔ محسوب می‌شد.<ref>[https://jade-abresham.com/slideshow/2278/ خاوری، «اسفار اربعه‌ی شهید مبلغ»، وب‌سایت جادۀ ابریشم.]</ref> فعالیت‌های مبلغ در مقام نمایندهٔ مجلس و خطیب عمومی، نشان‌دهندهٔ تعهد او به تبدیل اندیشه به کنش اجتماعی ذکر شده است. سخنران‌های او در شورای ملی تجلی عینی فلسفهٔ عدالت‌خواهانه‌ای قلمداد شده که در آثار خود تئوریزه کرده بود. این پیوند بین تفکر و عمل، الگویی از روشنفکری ارائه می‌داد که در تقابل با روشنفکران منفعل زمانه قرار داشت.<ref>[https://jade-abresham.com/slideshow/2278/ خاوری، «اسفار اربعه‌ی شهید مبلغ»، وب‌سایت جادۀ ابریشم.]</ref>

[[خلیل‌الله خلیلی]]، مبلغ را علامهٔ مبارز، از جمله مفاخر علم و حکمت، شجاع و وطن‌دوست معرفی کرده است. جلال‌الدین فارسی، مبلغ را یکی از دانشمندان مجاهد و چهره‌های درخشان تاریخ معاصر افغانستان دانسته است. [[حسین‌علی (حاج کاظم) یزدانی|حاج کاظم یزدانی]]، مبلغ را سرباز وطن دانسته و [[شهادت]] او را نیز غیرقابل جبران خوانده که از دردها و عقب‌ماندگی مردم خود رنج می‌برده است.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ج۳، ص۱۳۱.</ref> سیدعسکر موسوی، مبلغ را نابغه‌ای می‌داند که حداقل ۵۰ سال از زمان خود پیش‌تر به دنیا آمده بود و با وجود عمر کوتاه، آثاری در سطح دانشگاه‌های معتبر جهانی خلق کرد. وی بر این باور است که مبلغ به‌دلیل وسعت دانش و ژرف‌اندیشی، توسط جامعهٔ معاصر خود درک نشد و در فقر و تنگدستی به شکلی مظلومانه زیست. موسوی همچنین مبلغ را متفکری شجاع و هنجارشکن توصیف می‌کند که برای کشف حقیقت، از مطالعهٔ هیچ مکتب فکری حتی مارکسیسم و بودیسم هراسی نداشت.<ref>[http://afghanistan.fi/blog/2017/08/23/ «زندگی‌نامه شهید استاد مبلغ در گفتگو با داکتر سیدعسکر موسوی»، وب‌سایت کانون افغانستانی‌های فنلند.]</ref>