محمداسماعیل مبلغ

محمد اسماعیل مبلغ؛ عالم دینی، فیلسوف، نویسنده و خطیب مشهور افغانستان.

محمداسماعیل مبلغ (۱۳۱۹-۱۳۵۸ش)، متفکر و عالم دینی افغانستانی، با وجود عمری کوتاه، میراثی فکری و عملی قابل توجه از خود بر جای گذاشت. وی پس از تحصیل در حوزه‌های علمیه و گسترش مطالعات خود در فلسفه و ادبیات، به متفکری نقاد تبدیل شد که از چارچوب‌های فکری رایج فراتر می‌رفت. مبلغ به‌عنوان یک عالم دینی، در دانشگاه کابل به تدریس پرداخت و با ارائهٔ سخنرانی‌های عمومی، میراث فلسفی اسلامی را با مسائل روز جامعه پیوند داد و الگویی از روشنفکری را به نمایش گذاشت. همچنین، فعالیت‌های او در مجلس نمایندگان افغانستان بر عدالت‌خواهی و دفاع از حقوق محرومان متمرکز بود که این امر نشان‌دهندهٔ تعهد عملی وی به اندیشه‌هایش است.

زندگی نامه محمد اسماعیل مبلغ

تولد و کودکی محمداسماعیل مبلغ

محمداسماعیل مبلغ در ۱۳۱۹ش در منطقهٔ «قول خویش» از توابع ولسوالی بهسود در ولایت میدان وردک افغانستان متولد شد. وی پس از گذراندن دورهٔ آموزش ابتدایی، به‌دلیل نارضایتی از نظام آموزش و پرورش در افغانستان، به آموزش علوم دینی روی آورد. وی ادبیات عرب را نزد سید انورشاه در زادگاه خود فراگرفت و برای ادامهٔ تحصیل به کابل مهاجرت کرد.

در کابل، دوره‌های متوسط و عالی علوم دینی را نزد استادانی چون سیدعلی‌احمد عالم، سید سرور واعظ و محمد امین افشار کابلی به پایان رساند. مبلغ با تکمیل تحصیلات حوزوی، به تدریس دروس دینی پرداخت و همزمان به مطالعه در حوزه‌های فلسفه اسلامی، جامعه‌شناسی، تاریخ، تفسیر و نهج‌البلاغه روی آورد. وی با یادگیری زبان‌های انگلیسی و فرانسوی، دامنه مطالعات خود را گسترش داد. فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی مبلغ، نقش مؤثری در توسعهٔ دانش دینی و فلسفی در افغانستان معاصر داشت.

مبلغ در ۱۳۵۵ش به ایران آمد و در جریان این سفر، با مراجع تقلید و علمای برجستهٔ حوزه علمیه قم و همچنین طالب افغانستانی دیدار کرد. او قصد داشت در ادامه به لبنان برود تا در فضای نسبتاً آزاد آن کشور، فعالیت‌های فرهنگی و تبلیغاتی مضاعفی را برای بیداری مردم، سامان‌دهی نسل جوان و نجات افغانستان از تهدیدهای پیش‌رو آغاز کند؛ اما پیش از عملی‌شدن این برنامه، توسط ساواک دستگیر و پس از تحمل ۴۰ روز حبس و شکنجه‌های فراوان، به افغانستان بازگردانده شد.

سیره عملی و اخلاقی محمداسماعیل مبلغ

مبلغ از دینداری عمیق و بی‌آلایشی برخوردار بود که نمود آن در خلوت‌های عبادتی او مشهود بود. گزارش‌ها حاکی از اقامهٔ نماز شب و اشک‌ریزی‌های او در سجادهٔ عبادت است. علم آموزی و عقل‌گرایی وی، نه تنها با معنویت در تضاد نبود، بلکه مکمل آن بود. گفته شده که وی از استعدادی فوق‌العاده برای یادگیری برخوردار بوده و همواره با اشتیاقی عمیق به مطالعه و کشف موضوعات جدید می‌پرداخته است. کتاب برای او علاوه‌بر منبع اطلاعاتی، ابزاری برای ارتباط با جهان‌های ناشناخته بود. این ویژگی باعث شده است تا در حوزه‌های متنوعی از ادبیات و فلسفه تا عرفان و جامعه‌شناسی به مطالعه بپردازد. مبلغ همواره خارج از چارچوب‌های متعارف فکری به تحلیل مسائل می‌پرداخت و از تقلید از مکاتب فکری رایج پرهیز می‌کرد. این استقلال فکری به او امکان می‌داد تا بدون تعصب، به نقد و بررسی آرای مختلف بپردازد و دیدگاه‌های خود را بر پایه استدلال استوار کند. شجاعت فکری مبلغ باعث شد تا او در محیطی که به‌طور عمده با اندیشه‌های بسته مواجه بود، به مطالعه و نقد مکاتب مختلف بپردازد. مبلغ همواره در حال توسعه و بازبینی دیدگاه‌های خود بود. مبلغ علی‌رغم آشنایی با مکاتب فکری مختلف، پیوند خود را با مبانی فرهنگی و دینی جامعه خویش حفظ کرده بود. با وجود برخورداری از تفکر انتقادی، مبلغ ارتباط عاطفی عمیقی با شخصیت‌های محوری تفکر شیعه، به‌ویژه امام علی و امام حسین داشت و نمودهای آن در خلوت‌های عبادتی او مشهود بود. مبلغ علی‌رغم برخورداری از جایگاه علمی، ساده‌زیستی را پیشه کرده بود و از طریق فعالیت‌های فرهنگی همچون کتاب‌فروشی امرار معاش می‌کرد که نشان‌دهنده عزت نفس و مناعت طبع و استقلال مالی وی شمرده شده است.

زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی محمد اسماعیل مبلغ

فضای سیاسی و اجتماعی دوران محمدظاهرشاه با ترکیبی از استبداد اولیه، اصلاحات تدریجی و تضادهای ایدئولوژیک، بستر شکل‌گیری شخصیت محمد اسماعیل مبلغ بود. محدودیت‌های سیاسی دورهٔ هاشم‌خان و ظهور تدریجی فضای باز فکری در دهه‌های بعد، موجب شد مبلغ با آگاهی از تنش‌های موجود، مسیر فعالیت علمی-دینی را با رویکردی تحلیلی دنبال کند. گسترش ارتباطات فرهنگی با جهان و ظهور جنبش‌های چپ و اسلامی، او را به مطالعه تطبیقی فلسفه اسلامی و مکاتب غربی سوق داد. سیاست‌های آموزشی زمانه که با نابرابری و تبعیض همراه بود، موجب گرایش او به نهادهای دینی و تقویت روحیهٔ عدالت‌خواهی شد. تجربهٔ تحولات سیاسی از مشروطه تا کودتای داودخان، موجب شد مبلغ بر نقش عقلانیت دینی در مقابله با ایدئولوژی‌های وارداتی تأکید کند. این شرایط، او را به سمت بازتعریف هویت دینی-ملی در تقابل با جریان‌های فکری حاکم سوق داد.

فعالیت‌های محمد اسماعیل مبلغ

محمد اسماعیل مبلغ با تلفیق فعالیت‌های علمی، سیاسی و فرهنگی، الگویی از عالم دینی ارائه کرد که تأثیرات ماندگاری در عرصه‌های فرهنگ و جامعه بر جای گذاشت:

فعالیت‌های علمی مبلغ

محمداسماعیل مبلغ با طراحی دورهٔ آموزشی منسجم، گام‌های بلندی در انتقال میراث فلسفی و کلامی به نسل جوان برداشت. وی تدریس را از متون کلاسیک ادبیات عرب مانند الاقتراح، سیوطی و مطول تفتازانی آغاز کرد و با آموزش منطق بر اساس «ایساغوجی» و «حاشیه ملا عبدالله»، پایه‌های تفکر نقاد را در شاگردانش تقویت کرد. سپس با تدریس آثار فلسفی عمیق همچون «گوهر مراد» لاهیجی و «درةالتاج» قطب‌الدین شیرازی، زمینهٔ آشنایی با نظام‌های فکری پیشرفته را فراهم آورد.

همچنین وی در دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه کابل، در رشته‌های فلسفه و ادبیات زبان فارسی به تدریس دانشجویان پرداخت. نوآوری اصلی مبلغ در تلفیق این سنت با مسائل روز بود؛ او با تدریس «فلسفتنا» و «اقتصادنا»ی شهید صدر و تحلیل مارکسیسم در کنار تدریس نهج‌البلاغه، الگویی برای آموزشِ پاسخگو به نیازهای فکری جامعه ارائه می‌داد که هم از عمق برخوردار بود و هم با چالش‌های عینی زندگی مرتبط می‌شد. در شرایط اختناق سیاسی که امکان نشر آزادانه آثار علمی فراهم نبود، سخنرانی‌های عمومی به ابزاری مؤثر برای محمد اسماعیل مبلغ تبدیل شد تا بتواند پیوند مستقیمی با طیف‌های مختلف جامعه برقرار کند. مساجد و تکیه‌ها که پیش‌ازاین تنها کارکرد مذهبی داشتند، با حضور او به فضایی برای روشنگری و نقد اجتماعی بدل شدند.

مبلغ با سبک جدید تبلیغ دینی توانست مسائل پیچیده‌ای مانند فساد اداری، نابرابری‌های اجتماعی و سوءاستفاده از دین را به زبانی قابل درک برای عموم مردم مطرح کند. هرچند این سخنرانی‌ها به‌دلیل مخاطبان گسترده، امکان پرداخت عمیق به مباحث تخصصی فلسفی را فراهم نمی‌کرد، اما همین ویژگی باعث شد اندیشه‌های اصلاحی او به لایه‌های مختلف جامعه نفوذ کند. این رویکرد هرچند باعث تکفیر او توسط برخی روحانیون سنتی شد، اما وی از بسترهای موجود برای آگاهی‌بخشی عمومی در آن شرایط استفاده می‌کرد.

فعالیت سیاسی محمد اسماعیل مبلغ

محمداسماعیل مبلغ در دورهٔ دوازدهم پارلمان افغانستان (۱۳۴۸-۱۳۴۴ش) به‌عنوان نمایندهٔ مردم منطقه بهسود، جایگاه سیاسی خود را به محفلی برای دفاع از حقوق محرومان و طرح مطالبات اجتماعی تبدیل کرد. سخنرانی‌های مستند او در نشریهٔ هفتگی «ولسی جرگه» که بازتاب مواضع او در نقد بوروکراسی، فساد اداری و نابرابری‌های ساختاری بود، نشان می‌دهد که او از نهاد قانون‌گذاری به‌عنوان ابزاری برای ترویج عدالت اجتماعی بهره برده است. این فعالیت‌ها الگویی از کنشگری سیاسی آگاهانه را ابه نمایش گذشته که در آن یک عالم دین آگاه در عین حفظ استقلال فکری، در ساختارهای رسمی نیز برای تحقق اصلاحات تلاش نموده است. وی در جایگاه نمایندگی، به لوایحی که به نفع سلطنت بود رأی نداد و مسألهٔ رسمیت‌یافتن مذهب تشیع را در افغانستان نیز مطرح کرد. همین امر باعث شد که از ورود او در دورهٔ بعدی (سیزدهم) به مجلس جلوگیری شود.

آثار محمد اسماعیل مبلغ

کتاب‌ها

1. جامی و ابن عربی، ۱۳۴۳ش؛
2. نقد فلسفه از نظر جامی، ۱۳۴۳ش؛
3. تعلیق بر رساله سلامان و آبسال، ۱۳۴۳ش؛
4. عرفان جامی، ۱۳۹۲ش؛
5. دین تریاک نیست (با مقدمهٔ جلال‌الدین فارسی)، ۱۳۶۳ش؛
6. نقد و تحلیل سیدگرایی، ۱۳۷۰ش.

مقالات

مقالات منتشرشده در مجلهٔ آریانا

1. «آفرینش نو از نگاه جامی»، شماره‌های ۹-۱۰، سال ۲۴، ۱۳۴۵ش؛
2. «بحثی در پیرامون شعر و شاعری» (سلسله مقالات)، شماره‌های مختلف، سال‌های ۱۳ و ۱۴، ۱۳۴۰ش؛
3. «ادب از نظر لغت»، شماره ۱، سال ۱۵، ۱۳۳۵ش؛
4. «ادب از نظر اخلاق و تصوف»، شماره ۱، سال ۱۵، ۱۳۳۵ش؛
5. «یک نگاه کوتاه در تأثیر تصوف بر ادب فارسی و تازی»، شماره ۴، سال ۱۶، ۱۳۳۶ش؛
6. «اقسام ادب»، شماره ۱، سال ۱۵، ۱۳۳۵ش؛
7. «تعریف و طبقه‌بندی فلسفه»، دوره ۱۸، ۱۳۳۶ش؛
8. «طبقه‌بندی علوم»، شماره ۱۱، سال ۱۸، ۱۳۳۹ش؛
9. «علم برین از متافیزیک»، شماره ۳۰، سال ۱۹، ۱۳۴۰ش؛
10. «شک غزالی و شک دکارت»، شماره ۴، سال ۲۱؛
11. «معرفی نسخه خطی کتاب روضات‌الجنات»، شماره ۱۱، سال ۱۵؛
12. «شعر نو»، شماره ۹، سال ۱۵، ۱۳۳۶ش؛
13. «نوروز»، شماره ۳، سال ۱۵، ۱۳۳۶ش؛
14. «جبلی سخنور نامی»، شماره ۱۲، سال ۱۲، ۱۳۳۳ش؛
15. «از افلاطون یونانی تا ابن سینای بلخی – فارابی»، شماره ۲، سال ۳، ۱۳۵۲ش؛
16. «اپستمولوجی در فلسفه ابن سینا»، شماره ۱۹، سال ۲۱، ۱۳۴۲ش؛
17. «یک استفتای ادبی»، شماره ۲، سال ۱۲، ۱۳۳۲ش؛
18. «ابو معشر بلخی بزرگترین ستاره‌شناس قرن سوم»، شماره ۱۱، سال ۱۵، ۱۳۳۶ش و شماره ۱، سال ۱۶؛
19. «مطابقت و عدم مطابقت صفت و موصوف در عربی و دری»، شماره ۴، سال ۱۶، ۱۳۳۷ش؛
20. «در جواب مقاله جوینده»، شماره ۶، سال ۱۶، ۱۳۳۷ش؛
21. «ستارهٔ قرن ۷»، شماره ۸-۹، سال ۱۶، ۱۳۳۷ش؛
22. «مأموریت هلاکو برای دفع اسماعلیه»، شماره ۱۰، سال ۱۶، ۱۳۳۷ش.

مقالات منتشرشده در مجلهٔ ژوندون

1. «ابن سینا»، شماره‌های مختلف، ۱۳۴۰ش؛
2. «ترجمه آثار ابن سینا به زبان‌های اروپایی»، شماره ۴۳، سال ۱۳، ۱۳۴۰ش؛
3. «هجویری غزنوی»، شماره ۲۶، سال ۱۳، ۱۳۴۰ش؛
4. «ابونصر سکان»، شماره ۹-۱۹، سال ۱۳، ۱۳۴۰ش؛
5. «حجةالحق ابن سینا»، شماره ۲۳-۲۴، ۱۳۴۰ش؛
6. «غزالی»، شماره ۳۳، ۱۳۴۰ش؛
7. «فلسفه چیست؟»، شماره ۳۷، ۱۳۴۹ش؛
8. «رهنمود اساسی نعیمی در نگارش تاریخ»، شماره ۱۷، ۱۳۴۹ش.

مقالات دیگر

1. «سیمای فلسفی البیرونی»، کابل، ۱۳۵۲ش؛
2. «نقش عامل جغرافیایی در عملیه تکامل اجتماعی»، مجله عرفان، شماره ۵ و ۶، سال ۱۳۵۳ش؛
3. «تلاش‌های مجروحانه»، روزنامه روزگار، شماره ۱۷، ۲۰ دلو ۱۳۵۰ش؛
4. «پیامی از کوه آشنایی»، روزنامه روزگار، شماره ۲۲، ۱۳۵۰ش؛
5. «حل دموکراتیک مسئله زبان»، روزنامه پیام وجدان.

مشارکت در دائرةالمعارف آریانا

تألیف بیش از ۸۰ مقاله در جلد چهارم دائرةالمعارف افغانستان در حوزه‌های علمی، فلسفی، کلامی، تاریخی و ادبی.

درونمایه و ویژگی‌های آثار محمد اسماعیل مبلغ

آثار مبلغ در بستر تاریخی افغانستان معاصر که با انحطاط دانش مشخص می‌شد، به بازخوانی انتقادی رویکردهای مسلط پرداخته‌اند. این آثار با تکیه بر خردورزی، در برابر ویرانی خرد ایستاده و کوشیده‌اند گفتارهای عقلی را در فضایی که به سمت قشری‌گرایی پیش می‌رفت، احیا کنند. سیر فکری مبلغ از ادبیات به عرفان و سپس فلسفه، نشان‌دهندهٔ عبور از مرزبندی‌های متحجرانهٔ دانش ذکر شده است. این گذار، نه تنها بیانگر تحول فردی که نشان‌دهندهٔ کوشش برای ایجاد تلفیق درونی بین حوزه‌های مختلف معرفت در فرهنگ افغانستان بود. به نظر محققان تمرکز آثار مبلغ بر چهره‌هایی مانند ابن‌سینا و جامی، تلاشی برای این بود که با تکیه بر میراث فلسفی منطقه، پاسخی بومی به مسائل جهانی دهد و از تقلید صرف از الگوهای خارجی پرهیز کند. تأکید مبلغ بر «شعریت شعر» و «شرعیت شعر»، اینگونه تفسیر شده که وی زبان را عرصه‌ای برای بازتعریف رابطه بین حقیقت، قدرت و هنر می‌دانسته و زبان را از حاشیه به متن مبارزه فرهنگی منتقل کرده است. رویکرد آثار مبلغ به عرفان، نه فرار از جامعه و انزواگزینی فردگرایانه که شکلی از مقاومت جمعی در برابر ظاهرگرایی و استبداد بود. گفته شده است که او با تأکید بر «قلب» به‌عنوان مرکز معرفت، در برابر جزم‌اندیشی‌های رسمی مقاومت کرد.

درگذشت محمد اسماعیل مبلغ

محمداسماعیل مبلغ در زمستان ۱۳۵۷ش توسط حزب دموکراتیک خلق افغانستان بازداشت شد. در آبان ۱۳۵۸ش با انتشار فهرست کشته‌شدگان این دوره، نام وی نیز در میان اسامی قربانیان درج شده بود. وی در زمان وفات ۴۳ سال داشت. این رویداد در چارچوب رویدادهای سیاسی آن دورهٔ افغانستان قابل بررسی است.

اهمیت و جایگاه محمد اسماعیل مبلغ

مبلغ در دوره‌ای ظهور کرد که فضای فکری افغانستان تحت سیطرهٔ جریان‌های قشری و ایدئولوژیک قرار داشته است. او با بازخوانی انتقادی میراث فلسفی ابن‌سینا و عرفان جامی، تلاش نظام‌مندی را برای احیای سنت خردورزی در فضای فرهنگ اسلامی آغاز کرده بود. پروژهٔ معرفت‌شناسی ابن‌سینایی او، نه تنها بازگشت به گذشته که کوششی برای معاصرسازی میراث عقلی در مواجهه با چالش‌های مدرنیته بود. این رویکرد، الگویی از گفت‌وگوی خلاق بین سنت و نوگرایی ارائه می‌داد که می‌توانست مانع از گسست نسل جدید از ریشهٔ فکری خود شود. سیر فکری مبلغ از ادبیات تا عرفان و فلسفه، نشان‌دهندهٔ درک عمیق او از پیوند درونی شاخه‌های مختلف معرفت بود. گفته شده که او با عبور از تقسیم‌بندی‌های رایج، نشان داد که تفکر نظام‌مند می‌تواند پلی بین حوزه‌های به ظاهر مجزا ایجاد کند. تأکید او بر ادب به‌مثابه بستر رشد عقل و عرفان به‌عنوان مکمل فلسفه، گواهی بر این نگاه جامع‌نگر است. این رویکرد، راهبردی برای مقابله با جزئی‌نگری‌های رایج در فضای علمی آن دورهٔ محسوب می‌شد. فعالیت‌های مبلغ در مقام نمایندهٔ مجلس و خطیب عمومی، نشان‌دهندهٔ تعهد او به تبدیل اندیشه به کنش اجتماعی ذکر شده است. سخنران‌های او در شورای ملی تجلی عینی فلسفهٔ عدالت‌خواهانه‌ای قلمداد شده که در آثار خود تئوریزه کرده بود. این پیوند بین تفکر و عمل، الگویی از روشنفکری ارائه می‌داد که در تقابل با روشنفکران منفعل زمانه قرار داشت.

مبلغ از نگاه دیگران

خلیل‌الله خلیلی، مبلغ را علامهٔ مبارز، از جمله مفاخر علم و حکمت، شجاع و وطن‌دوست معرفی کرده است. جلال‌الدین فارسی، مبلغ را یکی از دانشمندان مجاهد و چهره‌های درخشان تاریخ معاصر افغانستان دانسته است. حاج کاظم یزدانی، مبلغ را سرباز وطن دانسته و شهادت او را نیز غیرقابل جبران خوانده که از دردها و عقب‌ماندگی مردم خود رنج می‌برده است. سیدعسکر موسوی، مبلغ را نابغه‌ای می‌داند که حداقل ۵۰ سال از زمان خود پیش‌تر به دنیا آمده بود و با وجود عمر کوتاه، آثاری در سطح دانشگاه‌های معتبر جهانی خلق کرد. وی بر این باور است که مبلغ به‌دلیل وسعت دانش و ژرف‌اندیشی، توسط جامعهٔ معاصر خود درک نشد و در فقر و تنگدستی به شکلی مظلومانه زیست. موسوی همچنین مبلغ را متفکری شجاع و هنجارشکن توصیف می‌کند که برای کشف حقیقت، از مطالعهٔ هیچ مکتب فکری حتی مارکسیسم و بودیسم هراسی نداشت.

منابع

• «اسماعیل مبلغ»، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ درج: ۲۸ عقرب ۱۳۸۶ش.
• آریانفر، شمس‌الدین، «آشنایی با شهید اسماعیل مبلغ، روحانی فیلسوف و سیاستگر»، بزم اندیشه، تاریخ درج: ۸ خرداد ۱۳۹۰ش.
• «آشنایی با یکی از چهره‌های فلسفی هزاره، شهید اسماعیل مبلغ»، کنگرهٔ ملی هزاره، تاریخ درج: ۱۲ جون ۲۰۲۲م.
• خاوری، حسن‌رضا، «اسفار اربعهٔ شهید مبلغ»، وب‌سایت جادهٔ ابریشم، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۳۹۶ش.
• «زندگی‌نامه شهید استاد مبلغ در گفتگو با داکترسید عسکر موسوی»، کانون افغانستانی‌های فنلند، تاریخ بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۱ش.
• شعبانی، عبدالکریم، «اسماعیل مبلغ؛ استثنایی در تاریخ معاصر ما»، وب‌سایت افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۳۹۵ش.
• ناصری، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، المصطفی، ۱۳۹۰ش.
• نایل، حسین، یادداشت‌های دربارهٔ سرزمین و رجال هزاره‌جات (مقالات چاپ‌شدهٔ محمد اسماعیل مبلغ)، قم، مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان، ۱۳۷۹ش.