ترورهای اوایل انقلاب اسلامی ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

'''مرحله سوم:''' پس از عزل بنی‌صدر از ریاست‌جمهوری در تیر ۱۳۶۰ش، موج گسترده‌تری از ترورها علیه مسئولان جمهوری اسلامی رخ داد که بیشتر آنها به سازمان مجاهدین خلق نسبت داده شده است. در این دوره، رویدادهایی مانند انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی و دفتر نخست‌وزیری و نیز ترور شماری از مقام‌های قضایی، اجرایی و امامان جمعه گزارش شده است. به گفتهٔ برخی منابع، با شناسایی و برخورد با شبکه‌های مسلح و دستگیری یا کشته‌شدن شماری از اعضای این گروه‌ها در اواخر ۱۳۶۲ش، دامنه این اقدامات به‌تدریج کاهش یافت.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n132136/ترورهای_اوایل_پیروزی_انقلاب_اسلامی عزتی، «ترورهای اوایل پیروزی انقلاب اسلامی»، پرتال امام‌خمینی.]</ref>

به نظر تحلیلگران پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷ش همراه با تغییر بنیادین در ساختار قدرت و گسست از نظام پیشین، فضای سیاسی جدیدی را در ایران پدیدآورد. در سال‌های نخستین پس از انقلاب، تعدد گروه‌های سیاسی با گرایش‌های مختلف، فقدان ساختارهای تثبیت‌شدهٔ نهادی و ابهام در مرزهای مشروعیت سیاسی، زمینه‌ساز رقابت‌های شدید میان جریان‌های گوناگون شد. تحلیلگران مسائل سیاسی بر این باورند که ویژگی‌های این دوره از جمله تعیین‌کنندگی در سرنوشت کشور و آزمون‌های بزرگ پیش روی نظام، آن را به مقطعی استثنایی در تاریخ انقلاب تبدیل کرده است.<ref>[https://kayhan.ir/fa/news/248854/دهه-حماسه-و-مظلومیت%C2%A0 «دهه حماسه و مظلومیت»، وب‌سایت روزنامۀ کیهان.]</ref>

در چنین فضایی اقدامات مسلحانهٔ گروه‌های تجزیه طلب در مناطق مرزی نیز زمینه را برای التهاب، خشونت و ترور بیشتر مهیا کرد. برای مثال تحلیلگران اولین اقدامات مسلحانه در ترکمن صحرا و گنبد کاووس توسط چریک‌های فدایی خلق، اقدامات مسلحانهٔ گروه خلق عرب در خرمشهر و کشتار مردم توسط حزب دمکرات کردستان به هدف تجزیهٔ ایران با همدستی احزاب دیگر را در همین راستا تحلیل می‌کند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n132136/ترورهای_اوایل_پیروزی_انقلاب_اسلامی عزتی، «ترورهای اوایل پیروزی انقلاب اسلامی»، پرتال امام‌خمینی.]</ref>

به نظر تحلیلگران یکی از زمینه‌های مهم تشدید خشونت‌ها در اوایل انقلاب اسلامی ایران اختلافات میان برخی جریان‌های سیاسی درون نظام بود. برای مثال اختلاف میان نخستین رئیس‌جمهور ایران با نهادهای انقلابی و نخست‌وزیر وقت، به تقابل آشکار انجامید. این اختلافات، در کنار مخالفت وی با رویکرد بسیج مردمی در جنگ تحمیلی، به‌تدریج به انزوای سیاسی او انجامید. به باور صاحب‌نظران، فضای دوقطبی ایجادشده در این دوره، به گروه‌های مخالف مسلح فرصت داد تا با بهره‌گیری از شکاف‌های سیاسی، به تضعیف نظام از راه اقدامات تروریستی و حذف چهره‌های مؤثر نظام بپردازند.<ref>[https://psri.ir/?id=6sjnfrsywi حیدری، «دهه ۶۰، عبور از تروریسم»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی؛]  [https://www.yjc.ir/fa/news/7878788/فجیع‌ترین-ترورهای-بعد-از-انقلاب-در-ایران-از-دهه-۶۰-خونین-تا-اقدامات-تروریستی-موساد-و-تکفیری‌ها «فجیع‌ترین ترورهای بعد از انقلاب در ایران/ از دهه ۶۰ خونین تا اقدامات تروریستی موساد و تکفیری‌ها»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

در اوایل انقلاب اسلامی ایران گروه‌های مخالف مسلح متعددی در ایران به انجام عملیات‌های تروریستی اقدام کردند که از آن جمله در اسناد موجود به گروه فرقان،<ref>[https://basijnews.ir/fa/news/8681586/اولین-گروه-تروریستی-پس-از-انقلاب-چگونه-شکل-گرفت «اولین گروه تروریستی پس از انقلاب چگونه شکل گرفت»، خبرگزاری بسیج.]</ref> سازمان مجاهدین خلق (منافقین)، حزب دموکرات کردستان، حزب کومله، اتحادیه کمونیست‌های ایران، گروه پیکار، حزب رزگاری و چریک‌های فدایی خلق اشاره شده است.<ref>[https://www.habilian.ir/fa/اینفوگرافیک-اسامی-و-مشخصات-شهدای-ترور-در-سال-1360html «شهدای وقایع تروریستی در ایران در سال 1360»، وب‌سایت هابلیان.]</ref> از میان گروه‌های تروریستی، دو گروه فرقان و مجاهدین خلق به‌دلیل ترور افراد سرشناش و چهره‌های مهم نظام اسلامی، مشهور شده و در منابع مختلف آمده است.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/9879/مروری-بر-تاریخچه-۴۵-سال-ترور-در-جمهوری-اسلامی «مروری بر تاریخچه ۴۵ سال ترور در جمهوری اسلامی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref> به گزارش منابع، این گروه‌ها با حمایت و هماهنگی سرویس‌های اطلاعاتی خارجی از جمله سازمان سیا<ref>[https://irdc.ir/fa/news/4842/نقش-امریکا-در-عملیات‌-تروریستی-در-ایران-بعد-از-پیروزی-انقلاب-اسلامی «نقش آمریکا در عملیات تروریستی در ایران بعد از پیروزی انقلاب اسلامی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref> و موساد و با پشتیبانی مالی و لجستیکی کشورهایی مانند فرانسه<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6570147/پاسپورت-فرانسه-در-دستان-تروریست-های-گروهک-منافقین «بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، اولین کشوری که در حمایت از ضدانقلاب و سازمان تروریستی منافقین نقش‌آفرینی کرد، فرانسه بود.»، خبرگزاری مهر.]</ref> و عراق فعالیت می‌کردند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n132136/ترورهای_اوایل_پیروزی_انقلاب_اسلامی عزتی، «ترورهای اوایل پیروزی انقلاب اسلامی»، پرتال امام‌خمینی.]</ref> هدف اصلی این حمایت‌ها، ایجاد ناامنی، تضعیف نظام جمهوری اسلامی در سال‌های نخست پس از انقلاب و تسهیل فروپاشی آن از طریق عملیات‌های تروریستی و جنگ تحمیلی هم‌زمان ارزیابی شده است.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/915055/روایتی-از-قتل-۱۷۰۰۰-ایرانی-توسط-منافقین-و-سرویس‌دهی-آنها-به-دولت‌های-غربی «روایتی از قتل ۱۷۰۰۰ ایرانی توسط منافقین و سرویس‌دهی آنها به دولت‌های غربی»، جوان آنلاین.]</ref>

بر اساس گزارش‌های موجود، آمار دقیق و جامعی از مجموع ترورهای انجام‌شده در اوایل پیروزی انقلاب اسلامی در دسترس نیست و منابع مختلف ارقام متفاوتی را ارائه کرده‌اند. در برخی منابع مجموع افراد ترورشده توسط گروه فرقان ۱۹ نفر ذکر شده که ۶ تن از آنان مجروح شدند و زنده ماندند.<ref>[https://basijnews.ir/fa/news/8681586/اولین-گروه-تروریستی-پس-از-انقلاب-چگونه-شکل-گرفت «اولین گروه تروریستی پس از انقلاب چگونه شکل گرفت»، خبرگزاری بسیج.]</ref> برخی رسانه‌ها مجموع ترورهای دهه شصت توسط تنها سازمان مجاهدین را حدود ۱۲ هزار نفر ذکر کرده‌اند.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/amp/735120/ «ماشین ترور منافقین؛ از سران نظام تا ترورهای کور و «عملیات مهندسی»+عکس»، وب‌سایت روزنامۀ مشرق.]</ref>

وب‌سایت هابیلیان که به ثبت و مستندسازی پرونده‌های ترور می‌پردازد، آمار تفصیلی ۱۳۶۰ش که از سال‌های پرتلفات بوده را به‌صورت مجزا ارائه داده است. بر اساس داده‌های منتشرشده توسط هابیلیان، در ۱۳۶۰ش مجموعاً ۱۹۶۹ نفر در نتیجه عملیات تروریستی گروه‌های مخالف جان خود را از دست داده‌اند. از این تعداد، استان آذربایجان غربی با ۵۶۷ نفر و استان کردستان با ۴۷۲ نفر به ترتیب بیشترین آمار را داشته‌اند، در حالی که استان‌های خراسان جنوبی و سمنان بدون موردی گزارش شده است. همچنین ۳ نفر در اقلیم کردستان عراق و ۱ نفر در ایتالیا توسط گروه‌های مخالف ترور شده‌اند.<ref>[https://www.habilian.ir/fa/اینفوگرافیک-اسامی-و-مشخصات-شهدای-ترور-در-سال-1360html «شهدای وقایع تروریستی در ایران در سال 1360»، وب‌سایت هابلیان.]</ref>

از نظر عاملان، سازمان مجاهدین خلق با ۷۸۶ نفر (۴۰درصد) بیشترین سهم را داشته است. پس از آن، گروه‌های موسوم به ضد انقلاب با ۱۰۰۴ نفر (۴۸درصد)، حزب دموکرات کردستان با ۷۴ نفر (۴درصد)، اتحادیه کمونیست‌های ایران با ۵۵ نفر (۳درصد)، حزب کومله با ۴۲ نفر (۲درصد) و سایر گروه‌ها در مجموع ۸ نفر را به خود اختصاص داده‌اند.<ref>[https://www.habilian.ir/fa/اینفوگرافیک-اسامی-و-مشخصات-شهدای-ترور-در-سال-1360html «شهدای وقایع تروریستی در ایران در سال 1360»، وب‌سایت هابلیان.]</ref> میانگین سنی قربانیان در این سال، گسترهٔ وسیعی را شامل می‌شود. کم‌ترین سن مربوط به کودکی ۸ ماهه در تهران و بیشترین سن مربوط به فردی ۸۶ ساله در شیراز بوده است. هر دو مورد توسط سازمان مجاهدین خلق انجام شده است. بر اساس طبقه‌بندی شغلی، از مجموع قربانیان سال ۱۳۶۰ش، ۲۵۷ نفر سرباز، ۱۳۷ نفر دانشجو، دانش‌آموز و معلم، ۱۳۶ نفر کارمند، ۹۲ نفر کارگر، ۵۷ نفر زن و کودک، و ۴۳ نفر از مقامات شامل نمایندگان مجلس، وزیران و معاونان وزیر بوده‌اند.<ref>[https://www.habilian.ir/fa/اینفوگرافیک-اسامی-و-مشخصات-شهدای-ترور-در-سال-1360html «شهدای وقایع تروریستی در ایران در سال 1360»، وب‌سایت هابلیان.]</ref>

# در سال‌های نخست پیروزی انقلاب اسلامی ایران گروه فرقان مسئولیت ترور شماری از چهره‌های شاخص فکری و سیاسی انقلاب را بر عهده داشت. از جمله این حملات می‌توان به ترور مرتضی مطهری (۱۲ اردیبهشت ۱۳۵۸ش)، محمد مفتح (۲۶ آذر ۱۳۵۸ش) و سیدمحمود قاضی طباطبایی (۱۰ آبان ۱۳۵۸ش) اشاره کرد. همچنین ترور نافرجام اکبر هاشمی رفسنجانی (۴ خرداد ۱۳۵۸ش) در همین دوره توسط این گروه انجام شد.

# موج دوم ترور شخصیت‌های مهم نظام اسلامی با روی کار آمدن سازمان مجاهدین خلق و اعلام جنگ مسلحانه در ۱۳۶۰ش آغاز شد. برای مثال انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی (۷ تیر ۱۳۶۰ش) منجر به کشته‌شدن سیدمحمد بهشتی (رئیس دیوان عالی کشور)، چهار تن از وزیران، ۲۷ نماینده مجلس و ده‌ها تن از مدیران ارشد کشور شد. اندکی بعد، انفجار دفتر نخست‌وزیری (۸ شهریور ۱۳۶۰ش) به کشته‌شدن محمدعلی رجایی (رئیس‌جمهور) و محمدجواد باهنر (نخست‌وزیر) انجامید. همچنین علی قدوسی (دادستان کل کشور) در ۱۴ شهریور ۱۳۶۰ش در دادستانی ترور شد.

# بخشی از حملات تروریستی این دوره به‌صورت هدفمند امامان جمعه شهرهای مختلف را در بر می‌گرفت. این افراد که در منابع بعدها با عنوان شهدای محراب شناخته شدند، به‌طور عمده هنگام برگزاری نماز جمعه یا در مسیر آن با استفاده از بمب، نارنجک و سلاح گرم ترور شدند. از جمله این حملات می‌توان به ترور سیداسدالله مدنی در تبریز (۲۰ شهریور ۱۳۶۰ش)، سیدعبدالکریم هاشمی‌نژاد در مشهد (۷ مهر ۱۳۶۰ش)، سیدعبدالحسین دستغیب در شیراز (۲۰ آذر ۱۳۶۰ش)، محمد صدوقی در یزد (۱۱ تیر ۱۳۶۱ش) و عطاءالله اشرفی اصفهانی در کرمانشاه (۶ مرداد ۱۳۶۱ش) اشاره کرد. همچنین ترور نافرجام سیدعلی خامنه‌ای (۶ تیر ۱۳۶۰ش) و ترور نافرجام واعظ طبسی (۲۹ بهمن ۱۳۶۱ش) در همین دسته قرار می‌گیرند.

# علاوه‌بر شخصیت‌های شاخص، ده‌ها روحانی در رده‌های میانی و فعالان مذهبی نیز در این سال‌ها هدف حملات تروریستی قرار گرفتند. از جمله می‌توان به ترور سید مرتضی آیت‌اللهی طباطبایی یزدی در تهران (۹ شهریور ۱۳۶۰ش)، مرتضی خدادادی در بندر انزلی (۱۱ شهریور ۱۳۶۰ش)، عباس خلیلی در کرمان (۲۹ آبان ۱۳۶۰ش) و ملااحمد ذوالفقاری امام جمعه بوکان (اول دی ۱۳۶۰ش) اشاره کرد. همچنین ترورهای نافرجام متعددی علیه روحانیان شاخص از جمله ناطق نوری، موسوی اردبیلی، ربانی شیرازی و محمد خامنه‌ای در این دوره به وقوع پیوست.

# بخشی از حملات تروریستی این دوره متوجه روحانیان اهل سنت در مناطق غربی و شرقی کشور بود. از جمله این موارد می‌توان به ترور ملاعلی جلالی‌زاده در سنندج (۱۹ تیر ۱۳۶۰ش) اشاره کرد که به همراه اعضای خانواده‌اش هدف حمله قرار گرفت. به نظر تحلیلگران این دسته از ترورها با هدف ایجاد ناامنی در مناطق مرزی و دامن زدن به اختلافات مذهبی طراحی شده بود.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-سایت-خوان-62/3583639-ترور-روحانیون-شاخص-در-دهه-چگونه-انجام-گرفت «ترور روحانیون شاخص در دهه ۶۰ چگونه انجام گرفت؟»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref>