خرداد: تفاوت میان نسخه‌ها

خرداد، سومین ماه از گاه‌شمار خورشیدی و نیز تقویم [[تقویم هجری شمسی|هجری خورشیدی]]، سومین و آخرین ماه از فصل [[بهار]] و مطابق با زمانی است که آفتاب در برج جَوزا قرار دارد.<ref>محمدحسین بن خلف برهان، برهان قاطع، 1361ش، ذیل واژه خرداد.</ref> ماه خرداد، ۳۱ روز دارد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/خرداد_(ماه) «خرداد (ماه)»، ویکی شیعه.]</ref>

خرداد که در زبان پهلوی به‌صورت xordāt (خُردات یا هُردات) آمده است، نام یکی از امشاسپندان و ایزد موکل بر آب در [[ایران]] باستان و نیز نام روز ششم از هر ماه خورشیدی است.<ref>[https://vajehyab.com/moein/خرداد معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه خرداد.]</ref>

یاقوت حموی، معجم البلدان، 1995م، ج1، ص678.</ref> و خرذاذ<ref>محمدبن یعقوب فیروزآبادی، القاموس المحیط، ۲۰۰۵م، ج2، ص122.</ref> آمده است. بیرونی، نام‌های دیگری همچون هروداد و ردد را نیز برای این واژه ثبت کرده و بیان می‌کند که این واژگان، صورت سغدی خرداد هستند.<ref>محمدصادق کیا، واژه‌نامه طبری، ۱۳۲۷ش، ج1، ص216-217.</ref>

ایرانیان باستان بر این باور بودند که در روز خرداد از فروردین‌ماه، برای ساکنان روی زمین، سعادت تقسیم می‌شود؛ بنابراین، آنها این روز را «روز امید» یا «یوم‌الرجاء» نامیدند.<ref>ابوریحان بیرونی، الآثار الباقیة عن‌القرون الخالیة، ۱۹۲۳م، ج1، ص218.</ref> علاوه بر آن، در روز خرداد از [[تیر|تیرماه]] نیز جشنی به نام «جشن نیلوفر» برگزار می‌شده است.<ref>ابوریحان بیرونی، الآثار الباقیة عن‌القرون الخالیة، ۱۹۲۳م، ج1، ص220؛{{سخ}}

زکریابن محمد قزوینی، عجائب‌المخلوقات و غرائب الموجودات، بی‌تا، ج1، ص80.</ref>

خرداد که از فرشتگان مقرب اهوره‌مزدا در ایران باستان بوده، در منابع مختلفی، به‌معنای تمامیت، کمال و تندرستی آمده است.<ref>بویس، تاریخ کیش زرتشت، ۱۳۷۴ش، ص۲۸۲؛

[[ابوریحان بیرونی|بیرونی]]، خرداد را فرشته‌ای معرفی کرده که به [[تربیت]] خلق، درختان و گیاهان پرداخته و از آب‌ها حفاظت می‌کند.<ref>بیرونی، ابوریحان، آثار الباقیه، ۱۳۵۲ش، ص286.</ref> خرداد، در بسیاری از منابع دورهٔ ایران باستان، سرور سال‌ها، ماه‌ها و روزها معرفی شده است.<ref>بندهش، (گردآوری) فرنبغ دادگی، ۱۳۶۹ش، ج1، ص115-116.</ref> چهارمین یشت از اوستا نیز به‌صورت کامل به ایزد خرداد تعلق یافته و به ستایشِ او پرداخته است.<ref>اوستا، یشت‌ها، ۱۳۵۶ش، بند1-11.</ref>

بویس، تاریخ کیش زرتشت، ۱۳۷۴ش، ص417.</ref> ایزد خرداد، به [[زرتشت|زردشت]] سفارش می‌کند تا آب را از آلودگی‌هایی همچون خون و مردار دور نگه داشته و از آلوده کردن آن اجتناب کنند.<ref>زرتشت بهرام پژدو، زراتشت‌نامه، ۱۳۳۸ش، ص45.</ref>

در گاه‌شمار دین زردشت که در دورهٔ [[اشکانیان]] و [[ساسانیان]] مرسوم بوده، خرداد، ششمین روز از هر ماه و سومین ماه از گاه‌شمار خورشیدی معرفی شده است. زردشتیان، بر این باورند که در روز خرداد از ماه فروردین (ششمین روز از فروردین‌ماه) که به نوروز کبیر معروف است، زردشت به پیامبری مبعوث شده<ref>ابوریحان بیرونی، کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم، ۱۳۶۲ش، ج1، ص253.</ref> و نیز همه رخدادهای بزرگ مربوط به رستاخیز در [[دین]] زردشتی، در همین روز اتفاق خواهد افتاد.<ref>متون پهلوی، ج1، ص141-145.</ref>

«جشن خردادگان» توسط ایرانیان باستان، در روز ششم از ماه خرداد، برگزار می‌شد. مردم، در این روز، به نیایش خداوند پرداخته و اعمال مهمی همچون [[ازدواج]] را در آن تاریخ، برگزار می‌کردند. روز خردادگان، توسط برخی از اندیشمندان کهن همچون [[ابوریحان بیرونی]] به روز «ثبات خلق» تعبیر شده است.<ref>بیرونی، ابوریحان، آثار الباقیه، ۱۳۵۲ش، ص286.</ref> از جمله آیین‌های روز خرداد در جشن خردادگان، رفتن به کنار جوی‌ها و نهرهای آب، شستن تن در آب و هم‌زمان خواندن نیایش‌های مخصوص این روز همراه با [[شادی]] و سرور است. افراد، در کنار [[خانواده]] و دوستان خود، این روز را گرامی داشته<ref>رضی، گاهشماری و جشن‌های ایران باستان، 1380ش.</ref> و به یکدیگر گل‌های نیلوفر و یاس [[هدیه]] می‌دادند.<ref>[https://www.irandeserts.com/article/جشن-خردادگان/ «جشن خردادگان»، سایت کویرها و بیابان‌های ایران.]</ref>

اَرغاسوان یا اَریجاسوان، از جمله جشن‌های خوارزمی است که در روز یکم خرداد یا شصت بهار، برگزار می‌شود. این جشن که به «جشن گرما» نیز معروف است، از جشن‌های باستانی ایرانیان به‌شمار می‌رود. در ایران باستان، بیشتر مردم ایران کشاورز بوده و شروع فصل گرما، فرصت مناسب کشاورزی را برای مردم به ارمغان می‌آورده، بنابراین، مردم، برای این شروع، جشنی برپا می‌کردند. ارغاسوان، توسط ابوریحان بیرونی به شروع فصل گرما معنا شده است.<ref>[https://www.safarme.ir/blog/culture-and-art/hormaz-roz-arghasovan-celebrate/ «اول خرداد، هرمزد روز؛ جشن ارغاسوان یا جشن گرم»، وب‌سایت سفرمی.]</ref>

زیارتگاه ستی پیر یا قلعه اسدان، در شهر [[شهر یزد|یزد]]، بنا شده است. این زیارتگاه، به‌نام «ستی»، ملکهٔ دوران ساسانیان و به‌دست یکی از زردشتیان در کنار چاهی معروف ساخته شده است. در باور مردم، این زیارتگاه، پناهگاه مادر شاهزادگان ساسانی است و سه نیایشگاه دارد. هر ساله، زرتشتیان، در روز بیست‌وچهارم خردادماه، در این مکان جمع شده و مراسم‌هایی آیینی در آن برگزار می‌کنند. در این روز، زرتشتیان، لباس‌هایی با رنگ روشن پوشیده و درحالی‌که موی سر خود را می‌پوشانند به‌همراه مقداری میوه، [[اسپند]] و مواد غذایی به این زیارتگاه می‌روند.<ref>[http://sunproject.ir/2019/06/08/جشن‌های-باستانی-خرداد-ماه/ «جشن‌های باستانی خردادماه»، وب‌سایت گروه ترویج علم خورشید.]</ref> زیارتگاه ستی پیر، در اسفند ۱۳۷۹ش، به‌عنوان یکی از آثار ملی ایرانیان به ثبت رسیده است.<ref>[https://safarmarket.com/blog/attractions/iran/yazd/yazd-zoroastrians-shrines «زیارتگاه‌های زرتشتیان یزد»، وب‌سایت سفرمارکت.]</ref>

عیدماه یا جشن مردگان، در روز بیست‌ونهم خرداد در گاه‌شمار ایرانی، برگزار می‌شود. افراد در این جشن، با آتش‌افروزی بر فراز بلندی‌ها و بام خانه‌های خود، به برگزاری بازی‌های گروهی، سرور و جشن پیوند جوانان پرداخته و این روز را گرامی می‌دارند. برخی بر این باورند که در این روز، فریدون به خون‌خواهی [[پدر]] خود یعنی جمشید، ضحاک را سرنگون کرده است.

در روز سی‌ام خردادماه نیز جشنی دیگر به نام «جشن آبریزگان» یا «عید الاغتسال» برگزار می‌شده است.<ref>زکریابن محمد قزوینی، عجائب‌المخلوقات و غرائب الموجودات، بی‌تا، ج1، ص80.</ref>

جشن پایان بهار، در سی‌ویکم خردادماه برگزار می‌شود. در این روز، خورشید به بالاترین جایگاه خود رسیده و مردم آن را گرامی می‌دارند.<ref>[http://sunproject.ir/2019/06/08/جشن‌های-باستانی-خرداد-ماه/ «جشن‌های باستانی خردادماه»، وب‌سایت گروه ترویج علم خورشید.]</ref>

ماه خرداد، در روش‌های اسلامی برای تعیین تقویم، به‌عنوان سومین ماه از فصل بهار و مقارن با برج جَوزا قرار گرفته است.<ref>عبدالعلی‌بن محمد بیرجندی، شرح زیج جدید سلطانی، بی‌تا، گ 23 ر.</ref> این ماه، در احکام نجوم دوره اسلامی، به ماهی گرم، تر و بادی معروف شده است.<ref>ابوریحان بیرونی، کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم، ۱۳۶۲ش، ج1، ص317.</ref>

[[پرونده:خرداد۴.jpg|جایگزین=شادی رزمندگان در سوم خرداد در مسجد جامع خرمشهر به مناسبت فتح خرمشهر|بندانگشتی|شادی رزمندگان در سوم خرداد در مسجد جامع خرمشهر به مناسبت فتح خرمشهر]]

از جمله وقایع تاریخی ماه خرداد می‌توان به سوم خردادماه مصادف با فتح [[خرمشهر]] در عملیات بیت‌المقدس و روز مقاومت، [[ایثار]] و پیروزی؛ چهارم خردادماه روز مقاومت و پایداری مردم [[دزفول]]؛ چهاردهم خرداد روز وفات [[امام خمینی]] (بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران) و پانزدهم خرداد مصادف با قیام ۱۵ خرداد مردم [[قم]] (در اعتراض به بازداشت امام خمینی در خرداد ۱۳۴۲ش)، اشاره کرد.<ref>[https://www.time.ir/fa/event/list/0/1395/3 «مناسبت‌های ماه خرداد»، وب‌سایت تایم.]</ref>

خردادماه، دارای برج فلکی دو پیکر (جَوزا) است. این برج، سومین برج فلکی از دایره‌البروج بوده و نماد آن «دو پیکره» نامیده شده است. این صورت فلکی، از دیرباز، به‌شکل دو مرد جوان یا دو کودک ایستاده و دست در گردن یکدیگر نهاده یا سوار بر اسب و گاه به‌شکل دو طاووس تصویر شده است.<ref>ابوریحان بیرونی، کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم، ۱۳۶۲ش، ج1، ص97؛

MacKenzie, A Concise Pahlavi Dictionary, 1971, P26.</ref>

واژه خرداد، از جمله واژگان کهن و پرکاربرد در نظم و نثر فارسی‌زبانان بوده است. برای مثال، [[ناصر خسرو|ناصرخسرو]] در شعر خود از این واژه بهره گرفته است:<ref>[https://ganjoor.net/naserkhosro/divann/ghaside-naser/sh55 ناصرخسرو، دیوان اشعار، قصاید، قصیده شماره 55، بیت 1، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}

  {{آغاز نستعلیق}}

  {{پایان نستعلیق}}

{{پانویس}}

{{آغاز منابع}}

{{پایان منابع}}