پرش به محتوا

اربعین حسینی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
جز ویکی سازی و تمیزکاری
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۲۹: خط ۲۹:
| آثار مرتبط        =  
| آثار مرتبط        =  
}}
}}
<big>'''اربعین'''</big>؛ چهلمین روز درگذشت افراد و یادبود ويژه‌ امام حسین<br>
<big>'''اربعین حسینی'''</big>؛ چهلمین روز پس از شهادت امام حسین و از مهم‌ترین مناسبت‌های شیعیان.


اربعین، در لغت به‌معنی چهلم و در فرهنگ صوفی‌ها، به‌معنی چهل روز گوشه‌نشینی برای [[ریاضت]] و [[عبادت]] است.<ref> [https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه اربعین، سایت واژه‌یاب.]</ref>  همچنین اربعین، در فرهنگ [[مسلمانان]] به‌معنی چهلمین روز درگذشت متوفا و به‌ویژه چهلمین روز [[شهادت]] [[امام حسین]] است که مصادف با بیستم [[ماه صفر]] در سال [[تقویم هجری قمری|قمری]] است و به‌نام «[[اربعین|اربعین حسینی]]»، شناخته می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه اربعین، سایت واژه‌یاب.]</ref>
اربعین حسینی چهلمین روز پس از شهادت امام حسین است که در بیستم ماه صفر قرار دارد و از مناسبت‌های مهم در فرهنگ و آیین شیعه به‌شمار می‌رود. این روز با زیارت امام حسین، برگزاری آیین‌های سوگواری و پیاده‌روی اربعین گرامی داشته می‌شود. اربعین حسینی در بسیاری از کشورهای اسلامی، به‌ویژه ایران و عراق، با مراسم و سنت‌های مذهبی و مردمی همراه است و پیاده‌روی اربعین از بزرگ‌ترین گردهمایی‌های سالانه مذهبی جهان به‌شمار می‌رود.


==اربعین در فرهنگ ایرانیان==  
== مفهوم‌شناسی ==
ایرانیان در چهلمین روز درگذشت افراد، مراسم یادبود برگزار می‌کنند. در این روز، آشنایان و اعضای [[خانواده]] متوفا، معمولا بر سر مزار او حاضر شده، برای شادی روح او [[قرآن]] خوانده، به یاد او، خیرات کرده و از پیشگاه خداوند، برای متوفا درخواست آمرزش می‌کنند<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۲۳-۲۲۴؛ <br>
اربعین در لغت به‌معنای چهلم است و در اصطلاح صوفیه، به چهل روز خلوت‌نشینی برای [[ریاضت]] و [[عبادت]] گفته می‌شود.<ref> [https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه اربعین، سایت واژه‌یاب.]</ref> عدد چهل در متون اسلامی جایگاه نمادین دارد و در موضوعاتی مانند بلوغ فکری انسان در چهل‌سالگی،<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_15_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%A7%D8%AD%D9%82%D8%A7%D9%81 سورهٔ احقاف، آیۀ ۱۵.]</ref> میقات چهل‌روزه حضرت موسی،<ref>نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۳۲۹.</ref> بعثت پیامبر اسلام در چهل‌سالگی<ref>یوسفی غروی، تاریخ تحقیقی اسلام (موسوعه التاریخ الاسلامی)، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۱۵.</ref> و شهادت چهل مؤمن بر جنازه مسلمان، مورد اشاره قرار گرفته است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ۱۳۶۳ش، ج۱۰۴، ص۶۲.</ref> در فرهنگ مسلمانان، اربعین به چهلمین روز درگذشت افراد، به‌ویژه چهلمین روز شهادت [[امام حسین]]، اطلاق می‌شود که با بیستم [[ماه صفر]] مصادف است و با عنوان اربعین حسینی شناخته می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه اربعین، سایت واژه‌یاب.]</ref><ref>طوسی، مصباح المجتهد، ۱۴۱۱ق، ص۷۸۷.</ref> این روز در منابع شیعی با بازگشت اهل‌بیت از شام به کربلا<ref>مفید، مسار الشیعه، ۱۴۱۴ق، ص۲۶.</ref> و نیز اولین زیارت جابر بن عبدالله انصاری، از صحابه پیامبر، و حضور او در کنار قبر حسین پیوند خورده است.<ref>طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۷۸۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ج65، ۱۴۰۳ق، ص130.</ref> برخی گزارش‌ها نیز از حضور کاروان اهل‌بیت بر مزار شهدای کربلا در همین روز حکایت دارند.<ref>طوسی، تهذیب‌الاحکام، ج6، ۱۳۷۶ش، ص125؛ ابن‌طاووس، اقبال الاعمال، ۱۳۴۹ش، ص589.</ref>  
ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ج1، ۱۳۵۵ش، ص169.</ref> و خانواده‌ها به اطعام کسانی که در این چهل روز با آن‌ها همدردی کرده‌اند، می‌پردازند. برخی از مردم، مراسم چهلم (اربعین) را پایانی برای مراسم‌های عزاداری آن [[خانواده]] می‌دانند.<ref>فرهنگ عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۴۶۳.</ref>
==اربعین حسینی==
[[شیعیان]]، هر سال در چهلمین روز [[شهادت]] [[امام حسین]]، بزرگ‌ترین مراسم [[عزاداری|سوگواری]] جهان را برپا می‌کنند.<ref>فرهنگ عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۴۶۳.</ref> ایرانیان، با سیاه‌پوش کردن [[مسجد|مساجد]] و [[تکیه|تکیه‌ها]]، نصب پرچم‌های عزا بر سر در [[خانه|خانه‌ها]] و [[حسینیه|حسینیه‌ها]]، برگزاری [[عزاداری]]، خواندن زیارت اربعین و پخش [[نذری]]، سنت بزرگ‌داشت اربعین حسینی را اجرا کرده و آن را به نسل‌های پسینی منتقل می‌کنند.<ref>معتمدی، عزاداری سنتی شیعیان، ج1، ۱۳۷۹ش، ص146.</ref><br>
به‌نقل از برخی منابع کهن، نخستین بار، [[جابر بن عبدالله انصاری]] که از یاران [[حضرت محمد]] بود، در چهلمین روز شهادت امام حسین، خود را به [[کربلا]] رسانید و در کنار قبر حسین، به سوگواری پرداخت.<ref>طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۷۸۷؛ <br>
مجلسی، بحارالانوار، ج65، ۱۴۰۳ق، ص130.</ref> در گزارش دیگری آمده که در همین روز، خاندان امام حسین در پایان دوران اسارت و در راه بازگشت از شام، به کربلا آمدند و بر سر مزار شهیدان کربلا، سوگواری کردند. <br>


برگزاری مراسم و بزرگداشت این روز، با آداب و مناسک خاصی همراه است<ref>طوسی، تهذیب‌الاحکام، ج6، ۱۳۷۶ش، ص125؛ <br>
== زیارت اربعین ==
ابن‌طاووس، اقبال الاعمال، ۱۳۴۹ش، ص589.</ref> و بزرگان [[شیعه]]، اهتمام ويژه‌ای به برپایی [[روضه‌خوانی]] و [[عزاداری]] در منازل و [[تکیه|تکیه‌ها]] دارند.
[[امام حسن عسکری]] در روایتی، [[زیارت اربعین]] را یکی از نشانه‌های مؤمن معرفی کرده است.<ref>شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۲.</ref><ref>طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۷۸۷-788.</ref> این حدیث از سوی برخی عالمان دلیل بزرگداشت اربعین دانسته شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5211/7153/87219/دلیل-بزرگداشت-اربعین-چیست جعفریان، «دلیل بزرگداشت اربعین چیست؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> امام صادق نیز به فضایل ویژهٔ این زیارت اشاره کرده‌اند.<ref>. طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۱۳.</ref> همچنین زیارت‌نامه‌ای برای روز اربعین از [[امام صادق]] نقل شده است.<ref>شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۱۳.</ref> شیخ عباس قمی این زیارت‌نامه را در مفاتیح الجنان با عنوان زیارت اربعین نقل کرده است.<ref>قمی، مفاتیح الجنان، 1379ش، باب زیارات، ص۶۴۲.</ref>


==راهپیمایی اربعین حسینی==
==پیاده‌روی اربعین==
[[پرونده:پیاده روی اربعین۲.jpg|جایگزین=پیاده‌روی اربعین حسینی، مسیر نجف به کربلا، ۱۴۰۴|بندانگشتی|پیاده‌روی اربعین حسینی، مسیر نجف به کربلا، ۱۴۰۴ش]]
[[پرونده:پیاده روی اربعین۲.jpg|جایگزین=پیاده‌روی اربعین حسینی، مسیر نجف به کربلا، ۱۴۰۴|بندانگشتی|پیاده‌روی اربعین حسینی، مسیر نجف به کربلا، ۱۴۰۴ش]]{{اصلی|پیاده‌روی اربعین}}
پیاده‌روی به‌سوی کربلا در روز اربعین، یکی از سنت‌های رایج میان [[شیعیان]] است. از [[امام حسن عسکری]] نقل شده است که زیارت اربعین، یکی از نشانه‌های پنج‌گانه‌ی مؤمن است.<ref>طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۷۸۷-788.</ref> در برخی از منابع کهن اسلامی به پیاده‌روی پیشوایان مذهب شیعه در روز اربعین به‌سوی کربلا، اشاره شده است. راه‌پیمایی اربعین حتی با وجود مخالفت زمامداران بنی‌امیه و بنی‌عباس نیز برگزار می‌شد<ref>قاضی طباطبایی، تحقیق دربارۀ اول اربعین حضرت سیدالشهداء(ع)، ۱۳۸۳ش، ص۱-2.</ref> و به نمادی برای مخالفت با حکومت‌های تحریف‌کننده [[دین]]، تبدیل شد.<br>
اربعین حسینی با آیین‌های سوگواری و زیارت، از جمله پیاده‌روی به‌سوی کربلا، گرامی داشته می‌شود<ref>طوسی، تهذیب‌الاحکام، ج6، ۱۳۷۶ش، ص125؛ ابن‌طاووس، اقبال الاعمال، ۱۳۴۹ش، ص589.</ref> و امروزه یکی از بزرگ‌ترین گردهمایی‌های سالانه مذهبی جهان به‌شمار می‌رود.<ref>فرهنگ عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۴۶۳.</ref> در برخی از منابع کهن اسلامی به پیاده‌روی پیشوایان مذهب شیعه در روز اربعین به‌سوی کربلا، اشاره شده است که با وجود مخالفت زمامداران بنی‌امیه و بنی‌عباس نیز برگزار می‌شد.<ref>قاضی طباطبایی، تحقیق دربارۀ اول اربعین حضرت سیدالشهداء(ع)، ۱۳۸۳ش، ص۱-2.</ref> [[شیعیان]] برای مشارکت در این مراسم از سراسر جهان، در [[ماه صفر]] به‌سوی کربلا حرکت می‌کنند و معمولا سفر خود را به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی می‌کنند که در روز اربعین، به شهر کربلا برسند.<ref>شبر، ادب الطف او شعراء الحسین (ع)، ج1، ۱۳۸۸ق، ص41-42؛ <br>
فرهنگ عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۴۶۳.</ref>
[[شیعیان]] برای مشارکت در این مراسم از سراسر جهان، در [[ماه صفر]] به‌سوی کربلا حرکت می‌کنند و معمولا سفر خود را به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی می‌کنند که در روز اربعین، به شهر کربلا برسند.<ref>شبر، ادب الطف او شعراء الحسین (ع)، ج1، ۱۳۸۸ق، ص41-42؛ <br>
فرهنگ عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۴۶۳.</ref> این حرکت نمادین، به یاد و نام [[امام حسین]]، امروزه چنان پرشکوه برگزار می‌شود که در ۱۳۹۳ش، جمعیتی در حدود ۲۰ میلیون نفر از مردم جهان، در اربعین حسینی، در کربلا حاضر شدند. این جمعیت در ۱۳۹۴ش، به ۲۷ میلیون نفر افزایش یافت.


==اربعین حسینی در نقاط مختلف ایران==
==اربعین حسینی در ایران==
[[پرونده:پیاده روی اربعین۱.jpg|جایگزین=مراسم جاماندگان اربعین حسینی در تهران،  پیاده‌روی مسیری ۱۳ کیلومتری از میدان امام حسین تا حرم حضرت عبدالعظیم حسنی|بندانگشتی|مراسم جاماندگان اربعین حسینی در [[تهران]]،  پیاده‌روی مسیری ۱۳ کیلومتری از میدان امام حسین تا [[حرم  عبدالعظیم حسنی]]، ۱۴۰۳ش]]
[[پرونده:پیاده روی اربعین۱.jpg|جایگزین=مراسم جاماندگان اربعین حسینی در تهران،  پیاده‌روی مسیری ۱۳ کیلومتری از میدان امام حسین تا حرم حضرت عبدالعظیم حسنی|بندانگشتی|مراسم جاماندگان اربعین حسینی در [[تهران]]،  پیاده‌روی مسیری ۱۳ کیلومتری از میدان امام حسین تا [[حرم  عبدالعظیم حسنی]]، ۱۴۰۳ش]]
ایرانیان [[عزاداری]] اربعین حسینی را در نقاط مختلف، با شکوه بسیار برگزار می‌کنند. در شهر [[قم]]، [[هیئت|هیئت‌های]] مذهبی، در چهلمین روز از [[شهادت]] امام حسین، به‌صورت دسته‌های کوچک و بزرگ سوگوار، به‌سوی حرم حضرت معصومه، حرکت می‌کنند.<ref>معتمدی، عزاداری سنتی شیعیان، ج2، ۱۳۷۹ش، ص92-94.</ref>
ایرانیان، با سیاه‌پوش کردن [[مسجد|مساجد]] و [[تکیه|تکیه‌ها]]، نصب پرچم‌های عزا بر سر در [[خانه|خانه‌ها]] و [[حسینیه|حسینیه‌ها]]، برگزاری [[عزاداری]]، خواندن زیارت اربعین و پخش [[نذری]]، سنت بزرگ‌داشت اربعین حسینی را اجرا کرده و آن را به نسل‌های پسینی منتقل می‌کنند.<ref>معتمدی، عزاداری سنتی شیعیان، ج1، ۱۳۷۹ش، ص146.</ref> در شهرهای مختلف ایران، آیین‌های مختلفی برای این روز ثبت شده است:


در [[مشهد]] نیز هیئت‌های مذهبی، در دهه‌ آخر [[ماه صفر]]، در شب‌هایی مشخص به حرم امام رضا می‌روند.<ref>معتمدی، عزاداری سنتی شیعیان، ج2، ۱۳۷۹ش، ص184.</ref>  مردم [[تهران]] در اربعین، [[نذری|نذری‌هایی]] همچون [[شله‌زرد]]، [[خورش قیمه|قیمه]]، [[قورمه سبزی]]، [[حلیم]] و زرشک‌پلو می‌پزند و پخش می‌کنند. دسته‌های عزاداری نیز به‌صورت ثابت یا سیار، به اجرای [[تعزیه]]، سوگواری و نوحه‌خوانی مشغول می‌شوند.<ref>شهری، طهران قدیم، ج2، ۱۳۷۱ش، ص434-435.</ref>
* در شهر [[قم]]، [[هیئت|هیئت‌های]] مذهبی، در چهلمین روز از [[شهادت]] امام حسین، به‌صورت دسته‌های کوچک و بزرگ سوگوار، به‌سوی حرم [[حضرت معصومه]]، حرکت می‌کنند.<ref>معتمدی، عزاداری سنتی شیعیان، ج2، ۱۳۷۹ش، ص92-94.</ref>
 
* در [[مشهد]] نیز هیئت‌های مذهبی، در دهه‌ آخر [[ماه صفر]]، در شب‌هایی مشخص به حرم [[امام رضا]] می‌روند.<ref>معتمدی، عزاداری سنتی شیعیان، ج2، ۱۳۷۹ش، ص184.</ref>   
بوشهری‌ها در این روز، نذری مخصوص خود یعنی «شله‌مرادی» ([[حلوا|حلوای]] نذری) را مهیا می‌کنند.<ref>عرفان، تعزیه در استان بوشهر، ۱۳۷۹ش، ص۲۰.</ref> مردم [[سیرجان]] نیز پس از مراسم عزاداری اربعین، غذاهایی همچون [[آش]] بیمار، [[شله‌زرد]] و شیربرنج را میان عزاداران توزیع می‌کنند.<ref>مؤید محسنی، فرهنگ عامیانۀ سیرجان، ۱۳۸۱ش، ص۲۸۳.</ref>
* مردم [[تهران]] در اربعین، [[نذری|نذری‌هایی]] همچون [[شله‌زرد]]، [[خورش قیمه|قیمه]]، [[قورمه سبزی]]، [[حلیم]] و زرشک‌پلو می‌پزند و پخش می‌کنند. دسته‌های عزاداری نیز به‌صورت ثابت یا سیار، به اجرای [[تعزیه]]، سوگواری و نوحه‌خوانی مشغول می‌شوند.<ref>شهری، طهران قدیم، ج2، ۱۳۷۱ش، ص434-435.</ref>
 
* بوشهری‌ها در این روز، نذری مخصوص خود یعنی «شله‌مرادی» ([[حلوا|حلوای]] نذری) را مهیا می‌کنند.<ref>عرفان، تعزیه در استان بوشهر، ۱۳۷۹ش، ص۲۰.</ref>  
[[گیلان|گیلانی‌ها]] در این روز، مراسم «علم واچینی» برگزار کرده<ref>شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامۀ کومله، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۵-۱۸۶.</ref> و علاوه‌ بر غذاهای [[نذری]]، به توزیع [[شربت]]، [[خرما]] و [[حلوا]]، می‌پردازند.<ref>کتاب گیلان، ج3، ۱۳۷۴ش، ص451.</ref>  منبرخانه‌های شاهرود که محلی برای برگزاری عزاداری‌های زنان این مناطق است، در ایام اربعین با [[تعزیه|تعزیه‌های]] اجرایی توسط زنان و پخش غذاهای [[نذری]]، رونق می‌گیرند.<ref>فاتح، «منبرخانه‌ها، مکان‌های سوگواری زنانه در شاهرود»، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۲.</ref>
* مردم [[سیرجان]] نیز پس از مراسم عزاداری اربعین، غذاهایی همچون [[آش]] بیمار، [[شله‌زرد]] و شیربرنج را میان عزاداران توزیع می‌کنند.<ref>مؤید محسنی، فرهنگ عامیانۀ سیرجان، ۱۳۸۱ش، ص۲۸۳.</ref>
 
* [[گیلان|گیلانی‌ها]] در این روز، مراسم «علم واچینی» برگزار کرده<ref>شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامۀ کومله، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۵-۱۸۶.</ref> و علاوه‌ بر غذاهای [[نذری]]، به توزیع [[شربت]]، [[خرما]] و [[حلوا]]، می‌پردازند.<ref>کتاب گیلان، ج3، ۱۳۷۴ش، ص451.</ref>   
مراسم «چایینه» در ایلام نیز توسط زنان صورت می‌گیرد. در این مراسم، یک زن به نوحه‌خوانی مشغول شده و باقی زنان چایینه‌خوان، با حالتی پریشان، به سینه‌زنی می‌پردازند. در این مراسم، عزاداران با [[شربت]] و هریسه پذیرایی می‌شوند.<ref>آمانگلدی، «چایینه، رسم سنتی محرم در ایلام»، ۱۳۷۹ش، ص۱۹۷-۱۹۸.</ref>
* منبرخانه‌های شاهرود که محلی برای برگزاری عزاداری‌های زنان این مناطق است، در ایام اربعین با [[تعزیه|تعزیه‌های]] اجرایی توسط زنان و پخش غذاهای [[نذری]]، رونق می‌گیرند.<ref>فاتح، «منبرخانه‌ها، مکان‌های سوگواری زنانه در شاهرود»، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۲.</ref>
 
* مراسم «چایینه» در ایلام نیز توسط زنان صورت می‌گیرد. در این مراسم، یک زن به نوحه‌خوانی مشغول شده و باقی زنان چایینه‌خوان، با حالتی پریشان، به سینه‌زنی می‌پردازند. در این مراسم، عزاداران با [[شربت]] و هریسه پذیرایی می‌شوند.<ref>آمانگلدی، «چایینه، رسم سنتی محرم در ایلام»، ۱۳۷۹ش، ص۱۹۷-۱۹۸.</ref>
اربعین مختص به ایران نبوده و شامل کشورهی شیعه نشین دیگر نیز این مراسم را برگزار می‌کنند. برای مثال [[اربعین در افغانستان]] یکی از مناسک مهم مذهبی در این کشور است.
 
==اربعین حسینی در باور ایرانیان==
در بیش‌تر نقاط ایران، مردم در دو [[ماه محرم]] و [[ماه صفر]]، رخت عزا بر تن دارند<ref>مقیمی اسکویی، اسکو از ساحل دریاچۀ ارومیه تا قلۀ سهند، ۱۳۸۵ش، ص۲۹۹.</ref>  و هیچ‌گونه مراسم [[شادی]] و سروری را برگزار نمی‌کنند. در این ایام، هر کار و رفتار زشتی از بین مردم رخت بربسته و افراد به انجام کار خیر، رغبت بیش‌تری می‌یابند؛ شوخی، خنده، خوش‌گذرانی و عیش و نوش نیز در این دو ماه به‌کلی متروک می‌شود و پوشیدن رخت نو نیز، ناپسند است.<ref>شهری، طهران قدیم، ج2، ۱۳۷۱ش، ص368-369.</ref> 
 
در مناطق جنوبی [[ایران]]، زنان در طول این دو ماه، زیورآلات خود را از تن بیرون می‌کنند.<ref>مختارپور، «محرم در کیش»، ۱۳۸۳ش، ص۱۳۶.</ref>  مردم، به‌خصوص زنان، بخشی از نذری‌های اربعین را به‌منظور [[تبرک]]، نگه داشته و آن را برای حاجت‌روایی می‌خورند.<ref>شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامۀ کومله، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۶-۱۸۷.</ref>
 
==اربعین در ادبیات فارسی==
واژه اربعین، از دیرباز در ادبیات رسمی و [[ادبیات شفاهی|شفاهی]] ایرانیان به‌کار رفته و معمولا در اشاره به چهل روز، آمده است. برای مثال، [[حافظ]] در [[شعر فارسی|شعر]] خود می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh483 حافظ، غزلیات، غزل شماره 483، بیت 2، سایت گنجور.]</ref> <br>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|که ای صوفی شراب آن‌گه شود صاف|که در شیشه برآرد اربعینی}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}} 


==اربعین حسینی در ادبیات فارسی==
شاعران مختلفی، اشعار بسیار زیبایی را در وصف اربعین حسینی سروده‌اند که از آن جمله می‌توان به ترکیب‌بند معروف محتشم کاشانی اشاره کرد:<ref>فرهنگ مردم لرستان، ۱۳۷۷ش، ص136.</ref><br>
شاعران مختلفی، اشعار بسیار زیبایی را در وصف اربعین حسینی سروده‌اند که از آن جمله می‌توان به ترکیب‌بند معروف محتشم کاشانی اشاره کرد:<ref>فرهنگ مردم لرستان، ۱۳۷۷ش، ص136.</ref><br>
{{آغاز نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}

نسخهٔ ۵ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۴۱

اربعین حسینی
پرونده:اربعین.jpg
پیاده روی اربعین حسینی


اربعین حسینی؛ چهلمین روز پس از شهادت امام حسین و از مهم‌ترین مناسبت‌های شیعیان.

اربعین حسینی چهلمین روز پس از شهادت امام حسین است که در بیستم ماه صفر قرار دارد و از مناسبت‌های مهم در فرهنگ و آیین شیعه به‌شمار می‌رود. این روز با زیارت امام حسین، برگزاری آیین‌های سوگواری و پیاده‌روی اربعین گرامی داشته می‌شود. اربعین حسینی در بسیاری از کشورهای اسلامی، به‌ویژه ایران و عراق، با مراسم و سنت‌های مذهبی و مردمی همراه است و پیاده‌روی اربعین از بزرگ‌ترین گردهمایی‌های سالانه مذهبی جهان به‌شمار می‌رود.

مفهوم‌شناسی

اربعین در لغت به‌معنای چهلم است و در اصطلاح صوفیه، به چهل روز خلوت‌نشینی برای ریاضت و عبادت گفته می‌شود.[۱] عدد چهل در متون اسلامی جایگاه نمادین دارد و در موضوعاتی مانند بلوغ فکری انسان در چهل‌سالگی،[۲] میقات چهل‌روزه حضرت موسی،[۳] بعثت پیامبر اسلام در چهل‌سالگی[۴] و شهادت چهل مؤمن بر جنازه مسلمان، مورد اشاره قرار گرفته است.[۵] در فرهنگ مسلمانان، اربعین به چهلمین روز درگذشت افراد، به‌ویژه چهلمین روز شهادت امام حسین، اطلاق می‌شود که با بیستم ماه صفر مصادف است و با عنوان اربعین حسینی شناخته می‌شود.[۶][۷] این روز در منابع شیعی با بازگشت اهل‌بیت از شام به کربلا[۸] و نیز اولین زیارت جابر بن عبدالله انصاری، از صحابه پیامبر، و حضور او در کنار قبر حسین پیوند خورده است.[۹] برخی گزارش‌ها نیز از حضور کاروان اهل‌بیت بر مزار شهدای کربلا در همین روز حکایت دارند.[۱۰]

زیارت اربعین

امام حسن عسکری در روایتی، زیارت اربعین را یکی از نشانه‌های مؤمن معرفی کرده است.[۱۱][۱۲] این حدیث از سوی برخی عالمان دلیل بزرگداشت اربعین دانسته شده است.[۱۳] امام صادق نیز به فضایل ویژهٔ این زیارت اشاره کرده‌اند.[۱۴] همچنین زیارت‌نامه‌ای برای روز اربعین از امام صادق نقل شده است.[۱۵] شیخ عباس قمی این زیارت‌نامه را در مفاتیح الجنان با عنوان زیارت اربعین نقل کرده است.[۱۶]

پیاده‌روی اربعین

پیاده‌روی اربعین حسینی، مسیر نجف به کربلا، ۱۴۰۴
پیاده‌روی اربعین حسینی، مسیر نجف به کربلا، ۱۴۰۴ش
نوشتار اصلی: پیاده‌روی اربعین

اربعین حسینی با آیین‌های سوگواری و زیارت، از جمله پیاده‌روی به‌سوی کربلا، گرامی داشته می‌شود[۱۷] و امروزه یکی از بزرگ‌ترین گردهمایی‌های سالانه مذهبی جهان به‌شمار می‌رود.[۱۸] در برخی از منابع کهن اسلامی به پیاده‌روی پیشوایان مذهب شیعه در روز اربعین به‌سوی کربلا، اشاره شده است که با وجود مخالفت زمامداران بنی‌امیه و بنی‌عباس نیز برگزار می‌شد.[۱۹] شیعیان برای مشارکت در این مراسم از سراسر جهان، در ماه صفر به‌سوی کربلا حرکت می‌کنند و معمولا سفر خود را به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی می‌کنند که در روز اربعین، به شهر کربلا برسند.[۲۰]

اربعین حسینی در ایران

مراسم جاماندگان اربعین حسینی در تهران، پیاده‌روی مسیری ۱۳ کیلومتری از میدان امام حسین تا حرم حضرت عبدالعظیم حسنی
مراسم جاماندگان اربعین حسینی در تهران،  پیاده‌روی مسیری ۱۳ کیلومتری از میدان امام حسین تا حرم عبدالعظیم حسنی، ۱۴۰۳ش

ایرانیان، با سیاه‌پوش کردن مساجد و تکیه‌ها، نصب پرچم‌های عزا بر سر در خانه‌ها و حسینیه‌ها، برگزاری عزاداری، خواندن زیارت اربعین و پخش نذری، سنت بزرگ‌داشت اربعین حسینی را اجرا کرده و آن را به نسل‌های پسینی منتقل می‌کنند.[۲۱] در شهرهای مختلف ایران، آیین‌های مختلفی برای این روز ثبت شده است:

  • در شهر قم، هیئت‌های مذهبی، در چهلمین روز از شهادت امام حسین، به‌صورت دسته‌های کوچک و بزرگ سوگوار، به‌سوی حرم حضرت معصومه، حرکت می‌کنند.[۲۲]
  • در مشهد نیز هیئت‌های مذهبی، در دهه‌ آخر ماه صفر، در شب‌هایی مشخص به حرم امام رضا می‌روند.[۲۳]
  • مردم تهران در اربعین، نذری‌هایی همچون شله‌زرد، قیمه، قورمه سبزی، حلیم و زرشک‌پلو می‌پزند و پخش می‌کنند. دسته‌های عزاداری نیز به‌صورت ثابت یا سیار، به اجرای تعزیه، سوگواری و نوحه‌خوانی مشغول می‌شوند.[۲۴]
  • بوشهری‌ها در این روز، نذری مخصوص خود یعنی «شله‌مرادی» (حلوای نذری) را مهیا می‌کنند.[۲۵]
  • مردم سیرجان نیز پس از مراسم عزاداری اربعین، غذاهایی همچون آش بیمار، شله‌زرد و شیربرنج را میان عزاداران توزیع می‌کنند.[۲۶]
  • گیلانی‌ها در این روز، مراسم «علم واچینی» برگزار کرده[۲۷] و علاوه‌ بر غذاهای نذری، به توزیع شربت، خرما و حلوا، می‌پردازند.[۲۸]
  • منبرخانه‌های شاهرود که محلی برای برگزاری عزاداری‌های زنان این مناطق است، در ایام اربعین با تعزیه‌های اجرایی توسط زنان و پخش غذاهای نذری، رونق می‌گیرند.[۲۹]
  • مراسم «چایینه» در ایلام نیز توسط زنان صورت می‌گیرد. در این مراسم، یک زن به نوحه‌خوانی مشغول شده و باقی زنان چایینه‌خوان، با حالتی پریشان، به سینه‌زنی می‌پردازند. در این مراسم، عزاداران با شربت و هریسه پذیرایی می‌شوند.[۳۰]

اربعین حسینی در ادبیات فارسی

شاعران مختلفی، اشعار بسیار زیبایی را در وصف اربعین حسینی سروده‌اند که از آن جمله می‌توان به ترکیب‌بند معروف محتشم کاشانی اشاره کرد:[۳۱]

اربعین شهدای کربلاستزین الم کون و مکان اندر عزاست
شد شهید راه دین سلطان حسینزاده زهرا امام راستین


شاعرانی دیگر نیز ابیاتی را در وصف وقایع این روز، سروده‌اند، مانند:[۳۲]

ای پدر جان، دخترت از شام ویران آمدهقلب سوزان آمده
زین سفر بابا سکینه با اسیران آمدهخیز مهمان آمده


پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه اربعین، سایت واژه‌یاب.
  2. ↑ سورهٔ احقاف، آیۀ ۱۵.
  3. ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۳۲۹.
  4. ↑ یوسفی غروی، تاریخ تحقیقی اسلام (موسوعه التاریخ الاسلامی)، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۱۵.
  5. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۳۶۳ش، ج۱۰۴، ص۶۲.
  6. ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه اربعین، سایت واژه‌یاب.
  7. ↑ طوسی، مصباح المجتهد، ۱۴۱۱ق، ص۷۸۷.
  8. ↑ مفید، مسار الشیعه، ۱۴۱۴ق، ص۲۶.
  9. ↑ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۷۸۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ج65، ۱۴۰۳ق، ص130.
  10. ↑ طوسی، تهذیب‌الاحکام، ج6، ۱۳۷۶ش، ص125؛ ابن‌طاووس، اقبال الاعمال، ۱۳۴۹ش، ص589.
  11. ↑ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۲.
  12. ↑ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۷۸۷-788.
  13. ↑ جعفریان، «دلیل بزرگداشت اربعین چیست؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  14. ↑ . طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۱۳.
  15. ↑ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۱۳.
  16. ↑ قمی، مفاتیح الجنان، 1379ش، باب زیارات، ص۶۴۲.
  17. ↑ طوسی، تهذیب‌الاحکام، ج6، ۱۳۷۶ش، ص125؛ ابن‌طاووس، اقبال الاعمال، ۱۳۴۹ش، ص589.
  18. ↑ فرهنگ عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۴۶۳.
  19. ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق دربارۀ اول اربعین حضرت سیدالشهداء(ع)، ۱۳۸۳ش، ص۱-2.
  20. ↑ شبر، ادب الطف او شعراء الحسین (ع)، ج1، ۱۳۸۸ق، ص41-42؛
    فرهنگ عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۴۶۳.
  21. ↑ معتمدی، عزاداری سنتی شیعیان، ج1، ۱۳۷۹ش، ص146.
  22. ↑ معتمدی، عزاداری سنتی شیعیان، ج2، ۱۳۷۹ش، ص92-94.
  23. ↑ معتمدی، عزاداری سنتی شیعیان، ج2، ۱۳۷۹ش، ص184.
  24. ↑ شهری، طهران قدیم، ج2، ۱۳۷۱ش، ص434-435.
  25. ↑ عرفان، تعزیه در استان بوشهر، ۱۳۷۹ش، ص۲۰.
  26. ↑ مؤید محسنی، فرهنگ عامیانۀ سیرجان، ۱۳۸۱ش، ص۲۸۳.
  27. ↑ شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامۀ کومله، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۵-۱۸۶.
  28. ↑ کتاب گیلان، ج3، ۱۳۷۴ش، ص451.
  29. ↑ فاتح، «منبرخانه‌ها، مکان‌های سوگواری زنانه در شاهرود»، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۲.
  30. ↑ آمانگلدی، «چایینه، رسم سنتی محرم در ایلام»، ۱۳۷۹ش، ص۱۹۷-۱۹۸.
  31. ↑ فرهنگ مردم لرستان، ۱۳۷۷ش، ص136.
  32. ↑ رضایی، زمزمۀ کربلا، ۱۳۵۳ش، ص76.

منابع

  • آمانگلدی، ضمیر، «چایینه، رسم سنتی محرم در ایلام»، تهران، مجموعه مقالات نخستین همایش محرم و فرهنگ مردم ایران، ۱۳۷۹ش.
  • ابن‌طاووس، علی، اقبال الاعمال، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۴۹ش.
  • انجوی شیرازی، ابوالقاسم، شادابی، سعید، فرهنگ مردم لرستان، تهران، افلاک، ۱۳۷۷ش.
  • حافظ، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۹ فروردین ۱۴۰۱ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۹ فروردین ۱۴۰۱ش.
  • رضایی، عبدالحسین، زمزمۀ کربلا، مشهد، ندای اسلام، ۱۳۵۳ش.
  • شبر، جواد، ادب الطف او شعراء الحسین (ع)، بیروت، دار المرتضی، ۱۳۸۸ق.
  • شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۶۳ش.
  • شهاب کومله‌ای، حسین، فرهنگ عامۀ کومله، رشت، گیلکان، ۱۳۸۶ش.
  • شهری، جعفـر، طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۷۱ش.
  • طوسی، محمد، تهذیب ‌الاحکام، به‌تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران، صدوق، ۱۳۷۶ش.
  • طوسی، محمد، مصباح المتهجد، بیروت، مؤسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق.
  • عرفان، حیدر، تعزیه در استان بوشهر، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۷۹ش.
  • اصلاح عربانی، ابراهیم، کتاب گیلان، تهران، گروه پژوهشگران ایران، ۱۳۷۴ش.
  • فاتح، صدیقه، «منبرخانه‌ها، مکان‌های سوگواری زنانه در شاهرود»، تهران، همایش بین‌المللی محرم و فرهنگ مردم، ۱۳۸۳ش.
  • قاضی طباطبایی، محمدعلی، تحقیق دربارۀ اول اربعین حضرت سیدالشهداء (ع)، تهران، طبع و نشر، ۱۳۸۳ش.
  • ماسه، هانری، معتقدات و آداب ایرانی، ترجمۀ مهدی روشن ضمیر، تبریز، شفیعی، ۱۳۵۵ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • مختارپور، رجبعلی، «محرم در کیش»، تهران، همایش بین‌المللی محرم و فرهنگ مردم، ۱۳۸۳ش.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۹ فروردین ۱۴۰۱ش.
  • معتمدی، حسین، عزاداری سنتی شیعیان، قم، عصر ظهور، ۱۳۷۹ش.
  • مقیمی اسکویی، حمیدرضا و موسى‌زاده، اسفندیار، اسکو از ساحل دریاچۀ ارومیه تا قلۀ سهند، اسکو، شهرداری اسکو، ۱۳۸۵ش.
  • موسوی گرمارودی، محمدصادق و دیگران، فرهنگ عاشورا، تهران، طبع و نشر، ۱۳۸۴ش.
  • مؤید محسنی، مهری، فرهنگ عامیانۀ سیرجان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۸۱ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=اربعین_حسینی&oldid=69218»