پرش به محتوا

پروین اعتصامی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
ابرابزار
زهرا غلامی (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۵۲۱ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
{{درشت|'''پروین اعتصامی'''}}؛ بلندآوازه‌ترین شاعر زن ایرانی
{{درشت|'''پروین اعتصامی'''}}؛ بلند‌آوازه‌ترین شاعر زن ایرانی.


پروین اعتصامی از جمله بانوان ایرانی است که زندگی پربار، شخصیت، اندیشه و نیز وجود معانی بلند در سروده‌هایش، او را از جایگاهی ممتاز در ادب فارسی برخوردار کرده است.
پروین اعتصامی از برجسته‌ترین شاعران زن ایران و از مفاخر ادبیات معاصر فارسی است. او با بهره‌گیری از قالب‌های کلاسیک و مضامین اجتماعی، اخلاقی و انسانی، جایگاهی ماندگار در تاریخ شعر ایران به دست آورد. او از کودکی زیر نظر پدرش، یوسف اعتصامی، با ادبیات کلاسیک آشنا شد و با وجود شهرت، روحیه‌ای انزواگرا و ضداستبداد داشت؛ تاجایی‌که مدال دولتی و دعوت به تدریس در دربار را نپذیرفت. دیوان اشعار او با مقدمهٔ ملک‌الشعرا بهار، شامل ۵۶۰۶ بیت در قالب‌های متنوع است و با تأثیرپذیری از شاعران خراسان و عراق، سبکی مستقل و تأثیرگذار پدید آورد. بزرگداشت او هر ساله در ۲۵ اسفند برگزار می‌شود.


== زندگی‌نامه ==
== زندگی‌نامه ==
پروین (رخشنده) در ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ش در [[تبریز]] به دنیا آمد. پدر او یوسف اعتصامی آشتیانی معروف به اعتصام الملک، نویسنده و مترجم و مادرش، اختر اعتصامی نام دارد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/پروین_اعتصامی «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref> وی سال‌های نخست زندگی‌اش را در [[تبریز]] سپری کرد و زمانی‌که پدرش به‌عنوان نماینده مردم این شهر به مجلس دوم راه یافت، در ۱۲۹۱ش همراه خانوادهٔ خود، روانه [[تهران]] شد. پروین، تحصیلات ابتدایی را در یکی از مدارس [[تهران]] آغاز کرد و هم‌زمان ادب فارسی و عربی را نزد پدر خود و برخی از معلمان دیگر یادگرفت.<ref>بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، ص۱۲–۱۳.</ref> از همان کودکی در محافل علمی که در منزل پدری با حضور بزرگانی همچون [[ملک‌الشعرا بهار]]، علی‌اکبر دهخدا، نصرالله تقوی و شاهزاده افسر برگزار می‌شد حضور داشت.<ref>داوران، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، 1368ش، ص288.</ref><ref>[https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=پروین_اعتصامی&oldid=5480&mobileaction=toggle_view_desktop «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی، .]</ref> پروین در تیر ۱۳۱۳ش با یکی از اقوام پدری خود که رئیس نظمیه [[کرمانشاه]] بود، ازدواج کرد اما این پیوند چندان طولانی نبود و پس از ۴ ماه به جدایی انجامید. تنها واکنش پروین در برابر این جدایی، سرودن قطعه‌ای بود که با این بیت آغاز می‌شود:<ref>اعتصامی، تاریخچه زندگانی پروین، 1355ش، ص7.</ref>{{آغاز نستعلیق}}
پروین (رخشنده) اعتصامی در ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ش در تبریز زاده شد. پدرش، یوسف اعتصامی معروف به اعتصام‌الملک، نویسنده و مترجم برجسته و مادرش، اختر اعتصامی، از خانواده‌های فرهنگی آن دوره بودند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/پروین_اعتصامی «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref> او سال‌های نخست زندگی را در تبریز سپری کرد و در ۱۲۹۱ش، هم‌زمان با راه‌یابی پدرش به مجلس دوم به‌عنوان نمایندهٔ تبریز، همراه خانواده به تهران مهاجرت کرد. پروین تحصیلات ابتدایی را در یکی از مدارس تهران آغاز کرد<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/229408/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C دادبه و میرانصاری، «پروین اعتصامی»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و همزمان، ادبیات فارسی و عربی را نزد پدر و برخی معلمان دیگر آموخت.<ref>بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌تا، ص۱۲–۱۳.</ref> او از کودکی در محافل علمی منزل پدری، که با حضور شخصیت‌هایی چون ملک‌الشعرا بهار، علی‌اکبر دهخدا، نصرالله تقوی و شاهزاده افسر برگزار می‌شد، حضور داشت و از همین مجالس، با مفاهیم عمیق ادبی و اجتماعی آشنا شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/184224/%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%BA%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C داوران، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، 1368ش، ص288.]</ref> پروین در تیر ۱۳۱۳ش با یکی از اقوام پدری خود که رئیس نظمیهٔ کرمانشاه بود ازدواج کرد، اما این پیوند تنها چهار ماه دوام یافت. برخی علت این‌ جدایی را ناسازگاری اخلاق‌ نظامی‌ همسرش با روح‌ لطیف‌ و آزاد پروین‌ دانسته‌‌اند. تنها واکنش او به این جدایی، سرودن قطعه‌ای بود که با این بیت آغاز می‌شود:<ref>اعتصامی، تاریخچه زندگانی پروین، 1355ش، ص7.</ref>
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|ای گل تو ز جمعیت گلزار چه دیدی؟|جز سرزنش و بد سری خار چه دیدی؟}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}پروین همزمان با تحصیلات متوسطه به زبان انگلیسی تسلط یافت و با اندیشه‌های غربی نیز آشنا شد. وی در تمام دوران تحصیل، از جمله دانش‌آموزان ممتاز بود و پس از پایان تحصیل، حدود ۲ سال، به تدریس ادبیات زبان انگلیسی و فارسی پرداخت. او در جشن فارغ‌التحصیلی‌اش، خطابه‌ای با عنوان «زن و تاریخ» قرائت کرد که مقایسه‌ای میان وضعیت ناهمگون زنان در غرب (اروپا) و شرق بود. در بخشی از این خطابه، پروین بیان می‌کند: «داروی بیماری مزمن شرق، منحصر به تعلیم و تربیت است. که شامل زن و مرد باشد و تمام طبقات را از خوان گستردهٔ معرفت مستفیض نماید. ایران، وطن عزیز ما که مفاخر و مآثر عظیمهٔ آن زینت‌افزای تاریخ جهان است. ایران که تمدن قدیمش، اروپای امروز را رهین منت و مدیون نعمت خویش دارد. ایران با عظمت و قوتی که قرن‌ها بر اقطار و ابحار عالم حکم‌روا بود، از مصائب و شداید شرق سهم وافر برده، اکنون دنبال گمگشتهٔ خود می‌دود… ایرانی باید ضعف و ملالت را از خود دور کرده، تند و چالاک این پرتگاه‌ها را عبور نماید. امیدواریم به‌همت دانشمندان و متفکرین، روح فضیلت در ملت ایجاد شود و با تربیت نسوان اصلاحات مهمهٔ اجتماعی در ایران فراهم گردد.»<ref>بهمن، مهناز، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، تهران، انتشارات مدرسه، ص18ـ19.</ref>


تحولات سیاسی ـ اجتماعی در دوران زندگی پروین نیز از اهمیتی بسزا برخوردار است. در این دوره (۱۲۸۵–۱۳۲۰ش) که از پر اُفت و خیزترین مقاطع تاریخ سیاسی ایران به‌شمار می‌رود، حوادث مهمی روی داد؛ تحولاتی همچون: امضای فرمان مشروطیت، استبداد صغیر، گشایش نخستین پارلمان ایران، جنگ جهانی اول، مهاجرت اندیشمندان و سیاسیون ایرانی به عثمانی، کودتای رضاخان، خاموشی، انزوا و ترور روشنفکران (مانند [[محمدتقی بهار]]|بهار، عارف و عشقی)، فروپاشیِ حکومت قاجار و رسمیت یافتن حکومت پهلوی، و سرانجام، استبداد ۲۰ ساله رضاشاه. این حوادث، چشم پروین را بر روی بسیاری از مسائل سیاسی و اجتماعی گشود و حساسیت او را نسبت به آن‌ها برانگیخت.
ای گل تو ز جمعیت گلزار چه دیدی؟جز سرزنش و بدسری خار چه دیدی؟


=== درگذشت ===
او همزمان با تحصیلات متوسطه، به زبان انگلیسی تسلط یافت و با اندیشه‌های غربی آشنا شد. پروین در تمام دوران تحصیل، از دانش‌آموزان ممتاز بود و پس‌از پایان تحصیل، حدود دو سال به تدریس ادبیات فارسی و انگلیسی پرداخت. او در جشن فارغ‌التحصیلی خود، خطابه‌ای با عنوان زن و تاریخ، قرائت کرد که در آن، به مقایسهٔ وضعیت زنان در شرق و غرب پرداخت و بر نقش تعلیم و تربیت در بهبود جایگاه زنان تأکید کرد.<ref>بهمن، پروین اعتصامی، چهره‌های درخشان، 1391ش، ص18ـ19.</ref>
[[پرونده:پروین3.jpg|200px|thumb|left|سنگ قبر پروین اعتصامی]]پروین در نیمه شب ۱۶ فروردین ۱۳۲۰ش بر اثر ابتلا به بیماری حصبه در [[تهران]] درگذشت. پیکر او را به قم منتقل کردند و در کنار پدرش، در جوار حرم فاطمه معصومه، به خاک سپردند. بر روی سنگ قبر این بانوی شاعر نیز، شعری را که خود برای سنگ مزارش سروده بود، حک کردند.<ref>[https://ganjoor.net/parvin/divanp/mtm/sh166 اعتصامی، دیوان اشعار، این قطعه را برای سنگ مزار خودم سروده‌ام، بیت1.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|اینکه خاک سیهش بالین است|اختر چرخ ادب، پروین است}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}


بدین‌ترتیب، کارنامه زندگی بلندآوازه‌ترین شاعر زن ایرانی بسته شد. شاعری که محمد قزوینی او را ستود، و دهخدا وی را هم‌رتبه استادان قدیم نظم برشمرد و [[محمدتقی بهار|بهار]] نیز او را از نوادر و شایسته هزاران تمجید دانست.<ref>بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، ص۱۳.</ref> ۲۵ فروردین، هم‌زمان با زادروز این بانوی شاعر را به‌عنوان «روز بزرگداشت پروین اعتصامی» نام‌گذاری کرده‌اند.
== شخصیت و اندیشه ==
پروین اعتصامی شخصیتی انزواگرا و ظلم‌ستیز داشت. او حتی پس‌از شهرت، در سِمَت کتابداری دانشسرای عالی دوام نیاورد و در سال ۱۳۱۶ش از این کار استعفا داد. در همان سال، بیماری پدرش شدت یافت و پروین ترجیح داد در خانه از او پرستاری کند. مرگ پدر، تأثیری عمیق بر او گذاشت و وی را به سرودن تنها شعر شخصی خود با این مطلع واداشت:<ref>[https://ganjoor.net/parvin/divanp/mtm/sh165 اعتصامی، دیوان اشعار، این قطعه را در تعزیت پدر بزرگوار خود سروده‌ام، بیت1.]</ref> پدر آن تیشه که بر خاک تو زد دست اجل        تیشه‌ای بود که شد باعث ویرانی من


== شخصیت و اندیشه پروین ==
پروین در سال ۱۳۱۵ش، از پذیرش مدال درجهٔ سه لیاقت از سوی دولت رضاشاه خودداری کرد و همچنین پیشنهاد تدریس به ملکه و ولیعهد را نپذیرفت. او در همان دوره، شعر «صاعقه ما ستم اغنیاست» را سرود که بیانگر روحیهٔ ضداستبدادی او است.<ref>[https://www.ketabrah.ir/author/2695-پروین-اعتصامی «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه.]</ref> وی در این شعر، ظلم را نماد وقاحت و بی‌شرمی شخص ظالم معرفی کرده است. پروین اشعار دیگری را نیز در مذمت ظلم سروده است. مانند: ای رنجبر، تیره‌بخت و اشک یتیم.<ref>بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، 1391ش، ص22ـ23.</ref>
[[پرونده:پروین.jpg|300px|thumb|left|زادگاه پروین اعتصامی در تبریز]]
پروین از لحاظ شخصیت، انزواگرا بود؛ آن‌گونه که حتی بعد از شهرت، در سمت کتابداری دانشسرای عالی نیز دوام نیاورد و در سال ۱۳۱۶ش از کار خود استعفا داد. هرچند در این سال، بیماریِ پدرش نیز شدت پیدا کرد و پروین ترجیح داد که در خانه به پرستاری از پدر بپردازد. مرگ پدر، تأثیری عمیق بر پروین نهاد تا جایی که او را به سرودن تنها شعر شخصی خود با این مطلع واداشت:<ref>[https://ganjoor.net/parvin/divanp/mtm/sh165 اعتصامی، دیوان اشعار، این قطعه را در تعزیت پدر بزرگوار خود سروده‌ام، بیت1.]</ref>{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|پدر آن تیشه که بر خاک تو زد دست اجل|تیشه‌ای بود که شد باعث ویرانی من}}
  {{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
از سوی دیگر، پروین روحیه‌ای کاملاً ظلم‌ستیز داشت، تا آن‌جا که در سال ۱۳۱۵ش، وقتی برای دریافت مدال درجه سه لیاقت از سوی دولت شاهنشاهی دعوت شد، آن را نپذیرفت. وی همچنین پیشنهاد رضاشاه برای تدریس ملکه و ولیعهد را نیز رد کرد، زیرا به ایستادگی در برابر ظلم پای‌بند بود و چنین باوری به وی اجازه حضور در چنین مکان‌هایی را نمی‌داد. پروین، شعر «صاعقه ما ستم اغنیاست» را در همان زمان سرود.<ref>بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، 1391ش، ص22ـ23.</ref> وی در این شعر، ظلم را نماد وقاحت و بی‌شرمی شخص ظالم معرفی کرده است. پروین اشعار دیگری را نیز در مذمت ظلم سروده است. مانند: «ای رنجبر»، «تیره بخت» و «اشک یتیم».


پروین یکی از شاگردان ممتاز در دوران تحصیل بود. وی تسلط و توانمندی خوبی به دو زبان فارسی و انگلیسی داشت و به‌مدت دو سال، ادبیات فارسی و انگلیسی را در مدرسه خود تدریس می‌کرد. به‌گفته پژوهشگران معاصر، یکی از خصوصیات بارز پروین، روحیه و رویکرد ضد استبدادی او بوده، به‌طوری که وی از دریافت نشان لیاقت علمی و دعوت کرسی تدریس دربار را، از سوی رضاشاه پهلوی رد کرد و آن را یک نوع مبارزه‌گری با انسداد و ظلم آشکار حکمرانی زمانه خود می‌دانست. وضعیت نابسامان و بغرج جامعه زنان و بانوان عصرش که مورد ظلم و خودتحقیری قرار می‌گرفت، به‌شدت وی را می‌آزرد. به‌طوری که پروین در بخشی از سخنرانی خود، در زمان دانش‌آموختگی مدرسه با عنوان «[[زن]] و تاریخ» می‌گوید نسخه شفابخش بیماری مزمن کشورهای شرقی، رجوع به تعلیم و تربیت است که شامل هم [[زن]] و هم [[مرد]] می‌شود، آنگونه که تمام بخش‌ها، از دانش و معرفت گسترده، بهره‌مند بشوند. جامعه ایران باید هرچه زودتر ضعف‌ها و کاستی‌های خود را برطرف کرده و به مرحله پویایی و پیشرفت برسد و با تربیت [[بانوان]] فرهیخته و عالم، اصلاحات مهم اجتماعی و فرهنگی در ایران شکل بگیرد.<ref>[[پروین اعتصامی|«پروین اعتصامی»، ویکی‌پدیا.]]</ref> برخی معتقدند پروین در برهه‍ای از زندگی‌اش دچار انزواگرایی شده و این مسئله همزمان با انصراف او از مدیریت در کتاب‌خانه دانش‌سرای عالی و نیز پرستاری و مراقبت وی از پدر بیمارش همراه بود.<ref>[https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=پروین_اعتصامی&oldid=5480&mobileaction=toggle_view_desktop «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی.]</ref>
== شعر و سبک ==
پروین، نخستین اشعار خود را در هفت سالگی سرود و برخی از زیباترین اشعار او متعلق به سنین ۱۱ تا ۱۴ سالگی است. او در کودکی، به تشویق پدر، سروده‌های ترجمه‌شده از دیگر زبان‌ها را به فارسی منظوم می‌کرد. این تمرین‌ها، او را با وزن و اصول شعر آشنا ساخت. وی در ۱۱ سالگی دربارهٔ آثار شاعران بزرگی چون [[ناصر خسرو]]، انوری، [[مولوی]] و نظامی گنجوی اظهارنظر می‌کرد. اولین‌بار، شعر «ای مرغک» پروین در 14 سالگی او در مجلهٔ بهار به چاپ رسید و پس‌از آن از شهرت خوبی در محافل ادبی بهره‌مند شد. پدر پروین، برای شناساندنِ او در سطحی گسترده‌تر از پیش، اقدام به چاپ دیوان وی کرد. چاپ دیوان پروین با مقدمه [[محمدتقی بهار]] در ۱۳۱۴ش، حادثه‌ای ادبی تلقی شد و در زمان کوتاهی در میان محافل ادبی و مردم غوغایی برپا کرد و استقبالی درخور از آن به عمل آمد تا جایی که سعید نفیسی به معرفی آن در روزنامه ایران پرداخت و وزارت معارف هم به‌عنوان تقدیر، نشان علمی به پروین اهدا کرد.<ref>نفیسی، «پروین اعتصامی»، 1332ش، ص98-104.</ref>


=== شخصیت‌های اثرگذار ===
مضامین اصلی اشعار پروین عبارتند از: عشق به پدر، شوق به علم‌آموزی، ظلم‌ستیزی، همدردی با محرومان و نقد بی‌عدالتی. از دیگر آثار او در این سنین، می‌توان به گوهر و سنگ، اشک یتیم، کودک آرزومند، صاعقه ما ستم اغنیاست، سعی و عمل و اندوه فقر اشاره کرد.<ref>[https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=پروین_اعتصامی&oldid=5480&mobileaction=toggle_view_desktop «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی.]</ref>  
یوسف اعتصامی (پدر پروین) که پرورش‌یافتهٔ انقلاب مشروطیت بود، به عنوان چهره‌ای سیاسی، مترجم و روزنامه‌نگاری متجدد<ref>میرانصاری، «اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران»، ج1، ص 185-188.</ref> از مهم‌ترین واسطه‌های آشنایی دخترش با ادبیات کلاسیک به‌شمار می‌رفت.<ref>زرین‌کوب، «با کاروان حله»، ص365.</ref> محافل ادبیِ پدر پروین با دوستان ادیب و اندیشمند هم‌دوره‌اش مانند [[محمدتقی بهار|بهار]]، دهخدا، تقوی و افسر<ref>داوران، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، 1368ش، ص288.</ref> که بی‌تردید از محتوایی عمیق و کم‌نظیر برخوردار بود، منجر به انس پروین با بسیاری از مسائل و موضوعات ادبی شد. آشنایی پروین با اندیشه‌های غربی، از جمله مسائل زنان<ref>اعتصامی، «زن و تاریخ»، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، ص۲۳–۲6.</ref> نیز تحت تأثیر دوران تحصیل وی در تهران بود.<ref>میرانصاری، «اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران»، ج1، ص136.</ref> بنا بر نقل، پروین در خانواده‌ای سرشار از مهر، لطافت و عشق پرورش یافت. پدر و مادر او، در زیست شعری و ادبیش، نقش مؤثری داشتند. آنها در پرورش روحیه شاعرانه و نیز تشویق و علاقه‌مندی وی به ساحت شعر و ادبیات، مؤثر بوده‌اند. پروین ارتباط عاطفی بسیاری با مادرش داشت. مادرش، بانوی مدبر، صبور، عفیف و خانه‌دار بود که در رشد احساسات شاعرانه دخترش نقش داشت و مشوق او در سرودن اشعار فارسی نیز بوده است. پروین از دوران کودکی با کتاب شعر و ادبیات آشنا شد.<ref>[https://parvaresheafkar.com/biography/parvin-etesami-poet/ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش فکر.]</ref> بنا بر نقل پژوهشگران، پدر او نیز در رشد شخصیت ادبی و شعریش نقش زیادی داشت.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/پروین_اعتصامی «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref>


== شعر پروین ==
=== ویژگی‌های سبکی ===
پروین، نخستین اشعار خود را در ۷ سالگی سروده است. برخی از زیباترین اشعار او نیز مربوط به سنین ۱۱ تا ۱۴ سالگی وی است. پروین در همان کودکی، به تشویق پدر، سروده‌های ترجمه‌شده از دیگر زبان‌ها را به زبان فارسی، منظوم می‌ساخت. همین تمرین‌ها و تلاش‌ها سبب شد تا پروین با چگونگی چینش کلمات در کنار هم، وزن و سایر اصول شعر آشنا شود. برای مثال، پروین، به‌تأسی از شعر ترجمه‌شده «قطرات سه‌گانه» از تریللو توسط پدرش، دو شعر «گوهر و اشک» و «دو قطره خون» را سرود. وی در ۱۱ سالگی دربارهٔ آثار شاعران بزرگی چون [[ناصر خسرو]]، انوری، [[مولوی]] و نظامی گنجوی|نظامی اظهار نظر می‌کرد. اولین بار شعر «ای مرغک» پروین در مجله بهار توسط پدرش چاپ شد. از دیگر آثار او در این سنین، می‌توان به «گوهر و سنگ»، «اشک یتیم»، «کودک آرزومند»، «صاعقه ما ستم اغنیاست»، «سعی و عمل» و «اندوه فقر» اشاره کرد.<ref>[https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=پروین_اعتصامی&oldid=5480&mobileaction=toggle_view_desktop «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی.]</ref>
دیوان اشعار پروین اعتصامی شامل ۶۰۶ قطعه در قالب‌های مثنوی، قطعه و قصیده است. بیشتر اشعار او به‌دلیل سبک مناظره‌ای شهرت یافته‌اند. پروین در این مناظرات، گفت‌وگوهایی میان انسان و حیوان یا حتی اشیا مانند نخ و سوزن طراحی کرده است. پس‌از سرکوب مشروطه، دو جریان اصلی شعر فارسی شکل گرفت: جریان نیمایی و جریان تلفیقی. شعر پروین به جریان تلفیقی تعلق دارد که در آن، قالب‌های سنتی با اندیشه‌های نوین و مسائل سیاسی-اجتماعی روز تلفیق شده است.<ref>آرین‌پور، «از نیما تا روزگار ما»، 1374ش، ص541.</ref> ملک‌الشعرا بهار معتقد است، پروین سبکی مستقل داشته؛ سبکی که آمیزه‌ای از دو شیوهٔ شاعران خراسان به‌ویژه ناصرخسرو و شاعران عراق و فارس به‌ویژه سعدی است.<ref>بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، ص7ـ8.</ref> از ویژگی‌های بارز شعر پروین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
  {{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|سیر یک روز طعنه زد به پیاز|که تو مسکین چه‌قدر بدبویی}}
{{ب|گفت: از عیب خویش بی‌خبری|زان ره، از خلق عیب می‌جویی}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
او در پیِ چاپ نخستین سروده‌هایش در مجله بهار از شهرت خوبی در محافل ادبی بهره‌مند شد. پدر پروین، برای شناساندنِ او در سطحی گسترده‌تر از پیش، اقدام به چاپ دیوان وی کرد. چاپ دیوان پروین با مقدمه [[محمدتقی بهار]] در ۱۳۱۴ش، حادثه‌ای ادبی تلقی شد و در زمان کوتاهی در میان محافل ادبی و مردم غوغایی برپا کرد و استقبالی درخور از آن به عمل آمد تا جایی که سعید نفیسی به معرفی آن در روزنامه ایران پرداخت و وزارت معارف هم به‌عنوان تقدیر، نشان علمی به پروین اهدا کرد.<ref>نفیسی، «پروین اعتصامی»، 1332ش، ص98-104.</ref>


=== مضامین ===
* استفاده از تمثیل، مناظره و پندهای اخلاقی؛
مضامین و معنای عمدهٔ اشعار پروین، عشق و دلبستگی او به پدر، شوق بسیار به آموختن علم، روحیه ظلم‌ستیزی و ابراز همدردی و همدلی با محرومان را نشان می‌دهد. شعر پروین به‌جز مواردی اندک، از روایت‌های شخصی دور هستند. اشعار او از دیدگاه طرز بیان و مفاهیم، عمدتاً به‌صورت «سئوال و جواب» و «مناظره» است. بیش از ۷۰ نمونه مناظره در اشعار پروین دیده می‌شود که این مناظرات، نه‌تنها میان انسان و حیوان، بلکه گاهی میان دو شیء (مانند نخ و سوزن) رخ داده است.
* تجلی غم، درد و رنج محرومان؛
* پرهیز از هزل، هوس و مدح؛
* بهره‌گیری از تخیل، تفکر و عواطف انسانی؛
* استفاده از اسطوره‌ها، ضرب‌المثل‌ها و تمثیل‌های قومی.


=== سبک شعری ===
اگرچه پروین از قصیده‌سرایان بزرگ معاصر به‌شمار می‌آید، اما قطعه‌های او از حیث محتوا و تعداد، ارزش و اهمیت بیشتری دارند.<ref>خالقی‌راد، قطعه و قطعه‌سرایی، 1375ش، ص400ـ401.</ref> بسیاری معتقدند پروین با استفاده از تمثیل‌های بومی و اسطوره‌های ایرانی، جان تازه‌ای به کلام و اندیشهٔ شاعران مکتب خراسانی بخشیده است.<ref>موحد، زن، پروین، حقیقت یا مجاز، 1374ش، ص60.</ref>
دیوان اشعار پروین، شامل ۶۰۶ شعر در قالب‌های مثنوی، قطعه و قصیده است که بیش‌تر، به‌دلیل داشتن «سبک شعری مناظره» در میان مردم به‌شهرت رسیده است. سبک و سیاق پروین همچون انوری بود و همین، شگفتی بسیاری از استادان از جمله تقوی را برمی‌انگیخت.
پس از سرکوب نهضت مشروطه، دو جریان شعر فارسی در ایران رواج یافت: جریان نیمایی و جریان تلفیقی. شعر پروین به جریان تلفیقی تعلق دارد. خصیصه کلی جریان تلفیقی آن است که در آن، قالب‌های سنتی با افکار و اندیشه‌های تازه تلفیق شد و مسائل سیاسی- اجتماعیِ انسان امروز مورد توجه قرار گرفت. جریان تلفیقی درواقع صورت امروزی‌تر و متعالی‌تر سبک «بازگشت ادبی» است.<ref>آرین‌پور، «از نیما تا روزگار ما»، 1374ش، ص541.</ref> [[محمدتقی بهار]] معتقد است که پروین سبکی مستقل داشته است، سبکی که برآیندِ دو شیوه لفظی و معنوی شاعران خراسان (خاصه [[ناصرخسرو]]) و شیوه شاعران عراق و فارس (خاصه [[سعدی]]) است.<ref>بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، ص7ـ8.</ref> در نظمِ اشعارش از دیوان‌های قدیمی، آثار اروپایی، تخیل، تفکر و عواطف خویش بهره برده است. استفاده از تمثیل، مناظره، پندهای اخلاقی و عواطف انسانی، تجلی غم، درد و فقر، برکناری از هزل، هوس و مدح از ویژگی‌های شعر پروین است. اگرچه او را از قصیده‌سرایان بزرگ معاصر ایران می‌توان شمرد، اما قطعه‌هایش به‌دلیل محتوا و تعداد، ارزش و اهمیت بیش‌تری دارند.<ref>خالقی‌راد، قطعه و قطعه‌سرایی، 1375ش، ص400ـ401.</ref> بسیاری معتقدند پروین با استفاده از اسطوره‌ها، ضرب‌المثل‌ها و تمثیل‌های قومی، خون و جان تازه‌ای به کلام و اندیشه شاعران مکتب خراسانی داده است.<ref>موحد، زن، پروین، حقیقت یا مجاز، 1374ش، ص60.</ref>


=== دیوان اشعار پروین ===
== دیوان اشعار ==
مهم‌ترین و تنهاترین اثر ادبی پروین، دیوان اشعار اوست که به عنوان «دیوان اشعار پروین اعتصامی» معروف است. چاپ اول آن در سال ۱۳۱۴ش، توسط انتشارات مجلس شورای ملی صورت گرفت. این دیوان شامل ۵۶۰۶ بیت در قالب‌های قطعه، غزل، مثنوی، قصیده (۲۰۹) و پنج قطعه دو سه بیتی و یازده تک بیتی است.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/پروین_اعتصامی?hilight=آیت+الله+یحیی+نوری «پروین اعتصامی»، ویکی فقه.]</ref> ملک‌الشعرای بهار بر دیوان پروین مقدمه‌ای نگاشته و معتقد است که سبک شعری پروین در برگیرنده سبکی مستقل و مرکب از دو سبک خراسانی و عراقی در برخی قطعات و مناظرات او قرار دارد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/پروین_اعتصامی «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref> برخی معتقدند سبک «مناظره» و «پرسش‌وپاسخ» در دیوان او وجه غالبی دارد به طوری که بیش از هفتاد عنوان از اشعارش را دربر گرفته است.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/پروین_اعتصامی?hilight=آیت+الله+یحیی+نوری «پروین اعتصامی»، ویکی فقه.]</ref>
مهم‌ترین و تنها اثر ادبی پروین، دیوان اشعار او است که نخستین بار در سال ۱۳۱۴ش توسط انتشارات مجلس شورای ملی به چاپ رسید. این دیوان شامل ۵۶۰۶ بیت در قالب‌های قطعه، غزل، مثنوی و قصیده و پنج قطعه دو سه بیتی و یازده تک بیتی است.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/پروین_اعتصامی?hilight=آیت+الله+یحیی+نوری «پروین اعتصامی»، ویکی فقه.]</ref> ملک‌الشعرای بهار بر این دیوان مقدمه‌ای نگاشته و آن را ستوده است.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/پروین_اعتصامی «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref> برخی معتقدند سبک مناظره و پرسش‌وپاسخ در دیوان او وجه غالبی دارد به‌طوری‌که بیش از هفتاد عنوان از اشعارش را دربر گرفته است.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/پروین_اعتصامی?hilight=آیت+الله+یحیی+نوری «پروین اعتصامی»، ویکی فقه.]</ref>


== افتخارات ==
== شخصیت‌های اثرگذار در زندگی پروین ==
پروین در سال ۱۳۱۵ش، مفتخر به دریافت مدال درجه سه لیاقت از سوی دربار رضاشاه شد. این جایزه هرساله به برخی از فعالین برتر فرهنگی و علمی داده می‌شود. ولی پروین این مدال افتخار را از رضاشاه نپذیرفت. برخی می‌گویند پروین، شعر «صاعقه ما ستم اغنیاست» را، در همین برهه و جریان سروده است.<ref>[https://www.ketabrah.ir/author/2695-پروین-اعتصامی «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه.]</ref> شایستگی‌های والای پروین در حیطه ادبیات، سبب شد تا از وی به عنوان معلم دربار ولیعهد انتخاب شود. ولی پروین به جهت روحیه ضد استبدادی خود، درخواست دربار را رد کرد. همچنین پروین در دوره‌ای که در حرفه کتابداری فعالیت داشت، در مدت کمی، مدیریت کتاب‌خانه دانش‌سرای عالی را بر عهده گرفت.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/پروین_اعتصامی «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref>
یوسف اعتصامی، پدر پروین، از چهره‌های تأثیرگذار مشروطه، مترجم و روزنامه‌نگری متجدد بود<ref>میرانصاری، «اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران»، ج1، ص 185-188.</ref> که مهم‌ترین نقش را در آشنایی دخترش با ادبیات کلاسیک ایفا کرد.<ref>زرین‌کوب، «با کاروان حله»، ص365.</ref> محافل ادبی منزل پدری، با حضور اندیشمندانی همچون بهار، دهخدا، تقوی و افسر، زمینه‌ساز انس پروین با مسائل ادبی و اجتماعی شد.<ref>داوران، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، 1368ش، ص288.</ref> آشنایی او با اندیشه‌های غربی، به‌ویژه در زمینهٔ مسائل زنان،<ref>اعتصامی، «زن و تاریخ»، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، ص۲۳–۲6.</ref> تحت‌تأثیر دوران تحصیل در تهران شکل گرفت.<ref>میرانصاری، «اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران»، ج1، ص136.</ref> پروین در خانواده‌ای سرشار از مهر و محبت پرورش یافت. مادرش، بانویی مدبر، صبور و خانه‌دار، در رشد احساسات شاعرانهٔ دختر نقش داشت و مشوق او در سرودن شعر بود. پدرش نیز در رشد شخصیت ادبی و شعری او نقشی اساسی داشت.<ref>[https://parvaresheafkar.com/biography/parvin-etesami-poet/ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش فکر.]</ref>


== یادمان ==
== یادمان‌ها ==
در تقویم رسمی کشور، روز بیست‌وپنجم اسفند را، روز بزرگداشت پروین اعتصامی نام نهادند.<ref>[https://aftabnews.ir/fa/news/123077/25-اسفند-روز-بزرگداشت-پروین-اعتصامی «بیست‌وپنجم اسفند ماه روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب.]</ref> همچنین به مناسبت صدمین سالگرد پروین اعتصامی در سال ۱۳۸۷ش، در تاشکند ازبکستان و نیز در بیشکک قرقیزستان بزرگداشتی با نام او برگزار شد.<ref>[[پروین اعتصامی|«پروین اعتصامی»، ویکی‌پدیا.]]</ref>
روز ۲۵ اسفند، سالروز تولد پروین، به‌عنوان روز بزرگداشت پروین اعتصامی در تقویم رسمی ایران ثبت شده است.<ref>[https://aftabnews.ir/fa/news/123077/25-اسفند-روز-بزرگداشت-پروین-اعتصامی «بیست‌وپنجم اسفند ماه روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب.]</ref> در سال ۱۳۸۷ش، به مناسبت صدمین سالگرد تولد او، بزرگداشت‌هایی در تاشکند و بیشکک برگزار شد.<ref>[[پروین اعتصامی|«پروین اعتصامی»، ویکی‌پدیا.]]</ref> جایزهٔ ادبی پروین اعتصامی از سال ۱۳۸۶ش به بانوان اهل قلم اعطا می‌شود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/پروین_اعتصامی «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref> منزل پدری پروین اعتصامی در تبریز در تاریخ ۲۸ اسفند ۱۳۸۵ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. این خانه به موزه تبدیل شده و مجسمه‌ای از پروین در آن نصب است.<ref>[https://haftonim.com/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C/ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی؛ خانواده، تحصیلات و آثار او»، وب‌سایت هفت‌ونیم.]</ref>
جایزه ادبی پروین اعتصامی؛
در سال ۱۳۸۶ش، اولین جشنواره ویژه [[بانوان]] مسلمان و اهل قلم که صاحب آثار ادبی بوده با نام پروین برگزار شد و نیز ششمین دوره جشنواره آن در اسفند سال ۱۳۹۳ش برگزار شد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/پروین_اعتصامی «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref>
همچنین مجسمه‌ای از پروین اعتصامی، در منزل او در تبریز ساخته شده که امروزه به موزه تبدیل شده است.<ref>[[پروین اعتصامی|«پروین اعتصامی»، ویکی‌پدیا.]]</ref>


پروین اعتصامی در زمرهٔ شاعران ماندگار ایران جای دارد؛ چنانکه محمد قزوینی او را ستوده، دهخدا هم‌رتبهٔ استادان قدیم نظم شمرده و ملک‌الشعرای بهار او را از نوادر روزگار و شایستهٔ هزاران تمجید معرفی کرده است.<ref>بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، ص۱۳.</ref>
== درگذشت ==
[[پرونده:پروین3.jpg|200px|thumb|left|سنگ قبر پروین اعتصامی]]پروین اعتصامی در نیمه‌شب ۱۶ فروردین ۱۳۲۰ش، بر اثر بیماری حصبه، در تهران درگذشت. پیکر او به قم منتقل شد و در کنار پدرش، در جوار حرم حضرت فاطمه معصومه، به خاک سپرده شد. بر سنگ قبر او، شعری که خود برای مزارش سروده بود، حک شده است:<ref>[https://ganjoor.net/parvin/divanp/mtm/sh166 اعتصامی، دیوان اشعار، این قطعه را برای سنگ مزار خودم سروده‌ام، بیت1.]</ref> این که خاک سیهش بالین است      اختر چرخ ادب، پروین است
== نمونه‌ای از اشعار ==
در دست بانوئی، به نخی گفت سوزنی
کای هرزه‌گرد بی سر و بی پا چه می‌کنی
ما میرویم تا که بدوزیم پاره‌ای
هر جا که میرسیم، تو با ما چه می‌کنی
خندید نخ که ما همه جا با تو همرهیم
بنگر به روز تجربه تنها چه می‌کنی
هر پارگی به همت من میشود درست
پنهان چنین حکایت پیدا چه می‌کنی
در راه خویشتن، اثر پای ما ببین
ما را ز خط خویش، مجزا چه می‌کنی
تو پایبند ظاهر کار خودی و بس
پرسندت ار ز مقصد و معنی، چه می‌کنی
گر یک شبی ز چشم تو خود را نهان کنیم
چون روز روشن است که فردا چه می‌کنی
جایی که هست سوزن و آماده نیست نخ
با این گزاف و لاف، در آنجا چه می‌کنی
خودبین چنان شدی که ندیدی مرا بچشم
پیش هزار دیدهٔ بینا چه می‌کنی
پندار، من ضعیفم و ناچیز و ناتوان
بی اتحاد من، تو توانا چه می‌کنی[[پرونده:پروین.jpg|300px|thumb|left|زادگاه پروین اعتصامی در تبریز]]
== پانویس ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
خط ۷۳: خط ۹۳:
* [[محمدتقی بهار|بهار]]، محمدتقی، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
* [[محمدتقی بهار|بهار]]، محمدتقی، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
* «بیست‌وپنجم اسفند، روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۳۸۹ش.
* «بیست‌وپنجم اسفند، روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۳۸۹ش.
* «زندگی‌نامه پروین اعتصامی؛ خانواده، تحصیلات و آثار او»، وب‌سایت هفت‌ونیم، تاریخ بازدید: 17 مرداد 1405ش.
* «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش‌فکر، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۱ش.
* «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش‌فکر، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۱ش.
* «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه، ۱۱ آذر ۱۴۰۱ش.
* «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه، ۱۱ آذر ۱۴۰۱ش.
خط ۸۱: خط ۱۰۲:
* بهمن، مهناز، پروین اعتصامی (چهرهای درخشان)، تهران، انتشارات مدرسه، ۱۳۹۱ش.
* بهمن، مهناز، پروین اعتصامی (چهرهای درخشان)، تهران، انتشارات مدرسه، ۱۳۹۱ش.
* خالقی‌راد، حسین، قطعه و قطعه‌سرایی، به‌تحقیق حسین الهی قمشه‌ای، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
* خالقی‌راد، حسین، قطعه و قطعه‌سرایی، به‌تحقیق حسین الهی قمشه‌ای، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
* دادبه، اصغر و میرانصاری، علی، «پروین اعتصامی»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 24 فروردین 1401ش.
* داوران، فرشته، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، ایران‌شناسی، شماره ۲، ۱۳۶۸ش.
* داوران، فرشته، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، ایران‌شناسی، شماره ۲، ۱۳۶۸ش.
* زرین‌کوب، عبدالحسین، «مجموعه نقد ادبی»، با کاروان حله، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۷۰ش.
* زرین‌کوب، عبدالحسین، «مجموعه نقد ادبی»، با کاروان حله، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۷۰ش.

نسخهٔ ۱۷ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۵۶

پروین اعتصامی؛ بلند‌آوازه‌ترین شاعر زن ایرانی.

پروین اعتصامی از برجسته‌ترین شاعران زن ایران و از مفاخر ادبیات معاصر فارسی است. او با بهره‌گیری از قالب‌های کلاسیک و مضامین اجتماعی، اخلاقی و انسانی، جایگاهی ماندگار در تاریخ شعر ایران به دست آورد. او از کودکی زیر نظر پدرش، یوسف اعتصامی، با ادبیات کلاسیک آشنا شد و با وجود شهرت، روحیه‌ای انزواگرا و ضداستبداد داشت؛ تاجایی‌که مدال دولتی و دعوت به تدریس در دربار را نپذیرفت. دیوان اشعار او با مقدمهٔ ملک‌الشعرا بهار، شامل ۵۶۰۶ بیت در قالب‌های متنوع است و با تأثیرپذیری از شاعران خراسان و عراق، سبکی مستقل و تأثیرگذار پدید آورد. بزرگداشت او هر ساله در ۲۵ اسفند برگزار می‌شود.

زندگی‌نامه

پروین (رخشنده) اعتصامی در ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ش در تبریز زاده شد. پدرش، یوسف اعتصامی معروف به اعتصام‌الملک، نویسنده و مترجم برجسته و مادرش، اختر اعتصامی، از خانواده‌های فرهنگی آن دوره بودند.[۱] او سال‌های نخست زندگی را در تبریز سپری کرد و در ۱۲۹۱ش، هم‌زمان با راه‌یابی پدرش به مجلس دوم به‌عنوان نمایندهٔ تبریز، همراه خانواده به تهران مهاجرت کرد. پروین تحصیلات ابتدایی را در یکی از مدارس تهران آغاز کرد[۲] و همزمان، ادبیات فارسی و عربی را نزد پدر و برخی معلمان دیگر آموخت.[۳] او از کودکی در محافل علمی منزل پدری، که با حضور شخصیت‌هایی چون ملک‌الشعرا بهار، علی‌اکبر دهخدا، نصرالله تقوی و شاهزاده افسر برگزار می‌شد، حضور داشت و از همین مجالس، با مفاهیم عمیق ادبی و اجتماعی آشنا شد.[۴] پروین در تیر ۱۳۱۳ش با یکی از اقوام پدری خود که رئیس نظمیهٔ کرمانشاه بود ازدواج کرد، اما این پیوند تنها چهار ماه دوام یافت. برخی علت این‌ جدایی را ناسازگاری اخلاق‌ نظامی‌ همسرش با روح‌ لطیف‌ و آزاد پروین‌ دانسته‌‌اند. تنها واکنش او به این جدایی، سرودن قطعه‌ای بود که با این بیت آغاز می‌شود:[۵]

ای گل تو ز جمعیت گلزار چه دیدی؟جز سرزنش و بدسری خار چه دیدی؟

او همزمان با تحصیلات متوسطه، به زبان انگلیسی تسلط یافت و با اندیشه‌های غربی آشنا شد. پروین در تمام دوران تحصیل، از دانش‌آموزان ممتاز بود و پس‌از پایان تحصیل، حدود دو سال به تدریس ادبیات فارسی و انگلیسی پرداخت. او در جشن فارغ‌التحصیلی خود، خطابه‌ای با عنوان زن و تاریخ، قرائت کرد که در آن، به مقایسهٔ وضعیت زنان در شرق و غرب پرداخت و بر نقش تعلیم و تربیت در بهبود جایگاه زنان تأکید کرد.[۶]

شخصیت و اندیشه

پروین اعتصامی شخصیتی انزواگرا و ظلم‌ستیز داشت. او حتی پس‌از شهرت، در سِمَت کتابداری دانشسرای عالی دوام نیاورد و در سال ۱۳۱۶ش از این کار استعفا داد. در همان سال، بیماری پدرش شدت یافت و پروین ترجیح داد در خانه از او پرستاری کند. مرگ پدر، تأثیری عمیق بر او گذاشت و وی را به سرودن تنها شعر شخصی خود با این مطلع واداشت:[۷] پدر آن تیشه که بر خاک تو زد دست اجل تیشه‌ای بود که شد باعث ویرانی من

پروین در سال ۱۳۱۵ش، از پذیرش مدال درجهٔ سه لیاقت از سوی دولت رضاشاه خودداری کرد و همچنین پیشنهاد تدریس به ملکه و ولیعهد را نپذیرفت. او در همان دوره، شعر «صاعقه ما ستم اغنیاست» را سرود که بیانگر روحیهٔ ضداستبدادی او است.[۸] وی در این شعر، ظلم را نماد وقاحت و بی‌شرمی شخص ظالم معرفی کرده است. پروین اشعار دیگری را نیز در مذمت ظلم سروده است. مانند: ای رنجبر، تیره‌بخت و اشک یتیم.[۹]

شعر و سبک

پروین، نخستین اشعار خود را در هفت سالگی سرود و برخی از زیباترین اشعار او متعلق به سنین ۱۱ تا ۱۴ سالگی است. او در کودکی، به تشویق پدر، سروده‌های ترجمه‌شده از دیگر زبان‌ها را به فارسی منظوم می‌کرد. این تمرین‌ها، او را با وزن و اصول شعر آشنا ساخت. وی در ۱۱ سالگی دربارهٔ آثار شاعران بزرگی چون ناصر خسرو، انوری، مولوی و نظامی گنجوی اظهارنظر می‌کرد. اولین‌بار، شعر «ای مرغک» پروین در 14 سالگی او در مجلهٔ بهار به چاپ رسید و پس‌از آن از شهرت خوبی در محافل ادبی بهره‌مند شد. پدر پروین، برای شناساندنِ او در سطحی گسترده‌تر از پیش، اقدام به چاپ دیوان وی کرد. چاپ دیوان پروین با مقدمه محمدتقی بهار در ۱۳۱۴ش، حادثه‌ای ادبی تلقی شد و در زمان کوتاهی در میان محافل ادبی و مردم غوغایی برپا کرد و استقبالی درخور از آن به عمل آمد تا جایی که سعید نفیسی به معرفی آن در روزنامه ایران پرداخت و وزارت معارف هم به‌عنوان تقدیر، نشان علمی به پروین اهدا کرد.[۱۰]

مضامین اصلی اشعار پروین عبارتند از: عشق به پدر، شوق به علم‌آموزی، ظلم‌ستیزی، همدردی با محرومان و نقد بی‌عدالتی. از دیگر آثار او در این سنین، می‌توان به گوهر و سنگ، اشک یتیم، کودک آرزومند، صاعقه ما ستم اغنیاست، سعی و عمل و اندوه فقر اشاره کرد.[۱۱]

ویژگی‌های سبکی

دیوان اشعار پروین اعتصامی شامل ۶۰۶ قطعه در قالب‌های مثنوی، قطعه و قصیده است. بیشتر اشعار او به‌دلیل سبک مناظره‌ای شهرت یافته‌اند. پروین در این مناظرات، گفت‌وگوهایی میان انسان و حیوان یا حتی اشیا مانند نخ و سوزن طراحی کرده است. پس‌از سرکوب مشروطه، دو جریان اصلی شعر فارسی شکل گرفت: جریان نیمایی و جریان تلفیقی. شعر پروین به جریان تلفیقی تعلق دارد که در آن، قالب‌های سنتی با اندیشه‌های نوین و مسائل سیاسی-اجتماعی روز تلفیق شده است.[۱۲] ملک‌الشعرا بهار معتقد است، پروین سبکی مستقل داشته؛ سبکی که آمیزه‌ای از دو شیوهٔ شاعران خراسان به‌ویژه ناصرخسرو و شاعران عراق و فارس به‌ویژه سعدی است.[۱۳] از ویژگی‌های بارز شعر پروین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • استفاده از تمثیل، مناظره و پندهای اخلاقی؛
  • تجلی غم، درد و رنج محرومان؛
  • پرهیز از هزل، هوس و مدح؛
  • بهره‌گیری از تخیل، تفکر و عواطف انسانی؛
  • استفاده از اسطوره‌ها، ضرب‌المثل‌ها و تمثیل‌های قومی.

اگرچه پروین از قصیده‌سرایان بزرگ معاصر به‌شمار می‌آید، اما قطعه‌های او از حیث محتوا و تعداد، ارزش و اهمیت بیشتری دارند.[۱۴] بسیاری معتقدند پروین با استفاده از تمثیل‌های بومی و اسطوره‌های ایرانی، جان تازه‌ای به کلام و اندیشهٔ شاعران مکتب خراسانی بخشیده است.[۱۵]

دیوان اشعار

مهم‌ترین و تنها اثر ادبی پروین، دیوان اشعار او است که نخستین بار در سال ۱۳۱۴ش توسط انتشارات مجلس شورای ملی به چاپ رسید. این دیوان شامل ۵۶۰۶ بیت در قالب‌های قطعه، غزل، مثنوی و قصیده و پنج قطعه دو سه بیتی و یازده تک بیتی است.[۱۶] ملک‌الشعرای بهار بر این دیوان مقدمه‌ای نگاشته و آن را ستوده است.[۱۷] برخی معتقدند سبک مناظره و پرسش‌وپاسخ در دیوان او وجه غالبی دارد به‌طوری‌که بیش از هفتاد عنوان از اشعارش را دربر گرفته است.[۱۸]

شخصیت‌های اثرگذار در زندگی پروین

یوسف اعتصامی، پدر پروین، از چهره‌های تأثیرگذار مشروطه، مترجم و روزنامه‌نگری متجدد بود[۱۹] که مهم‌ترین نقش را در آشنایی دخترش با ادبیات کلاسیک ایفا کرد.[۲۰] محافل ادبی منزل پدری، با حضور اندیشمندانی همچون بهار، دهخدا، تقوی و افسر، زمینه‌ساز انس پروین با مسائل ادبی و اجتماعی شد.[۲۱] آشنایی او با اندیشه‌های غربی، به‌ویژه در زمینهٔ مسائل زنان،[۲۲] تحت‌تأثیر دوران تحصیل در تهران شکل گرفت.[۲۳] پروین در خانواده‌ای سرشار از مهر و محبت پرورش یافت. مادرش، بانویی مدبر، صبور و خانه‌دار، در رشد احساسات شاعرانهٔ دختر نقش داشت و مشوق او در سرودن شعر بود. پدرش نیز در رشد شخصیت ادبی و شعری او نقشی اساسی داشت.[۲۴]

یادمان‌ها

روز ۲۵ اسفند، سالروز تولد پروین، به‌عنوان روز بزرگداشت پروین اعتصامی در تقویم رسمی ایران ثبت شده است.[۲۵] در سال ۱۳۸۷ش، به مناسبت صدمین سالگرد تولد او، بزرگداشت‌هایی در تاشکند و بیشکک برگزار شد.[۲۶] جایزهٔ ادبی پروین اعتصامی از سال ۱۳۸۶ش به بانوان اهل قلم اعطا می‌شود.[۲۷] منزل پدری پروین اعتصامی در تبریز در تاریخ ۲۸ اسفند ۱۳۸۵ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. این خانه به موزه تبدیل شده و مجسمه‌ای از پروین در آن نصب است.[۲۸]

پروین اعتصامی در زمرهٔ شاعران ماندگار ایران جای دارد؛ چنانکه محمد قزوینی او را ستوده، دهخدا هم‌رتبهٔ استادان قدیم نظم شمرده و ملک‌الشعرای بهار او را از نوادر روزگار و شایستهٔ هزاران تمجید معرفی کرده است.[۲۹]

درگذشت

پرونده:پروین3.jpg
سنگ قبر پروین اعتصامی

پروین اعتصامی در نیمه‌شب ۱۶ فروردین ۱۳۲۰ش، بر اثر بیماری حصبه، در تهران درگذشت. پیکر او به قم منتقل شد و در کنار پدرش، در جوار حرم حضرت فاطمه معصومه، به خاک سپرده شد. بر سنگ قبر او، شعری که خود برای مزارش سروده بود، حک شده است:[۳۰] این که خاک سیهش بالین است اختر چرخ ادب، پروین است

نمونه‌ای از اشعار

در دست بانوئی، به نخی گفت سوزنی

کای هرزه‌گرد بی سر و بی پا چه می‌کنی

ما میرویم تا که بدوزیم پاره‌ای

هر جا که میرسیم، تو با ما چه می‌کنی

خندید نخ که ما همه جا با تو همرهیم

بنگر به روز تجربه تنها چه می‌کنی

هر پارگی به همت من میشود درست

پنهان چنین حکایت پیدا چه می‌کنی

در راه خویشتن، اثر پای ما ببین

ما را ز خط خویش، مجزا چه می‌کنی

تو پایبند ظاهر کار خودی و بس

پرسندت ار ز مقصد و معنی، چه می‌کنی

گر یک شبی ز چشم تو خود را نهان کنیم

چون روز روشن است که فردا چه می‌کنی

جایی که هست سوزن و آماده نیست نخ

با این گزاف و لاف، در آنجا چه می‌کنی

خودبین چنان شدی که ندیدی مرا بچشم

پیش هزار دیدهٔ بینا چه می‌کنی

پندار، من ضعیفم و ناچیز و ناتوان

بی اتحاد من، تو توانا چه می‌کنی

پرونده:پروین.jpg
زادگاه پروین اعتصامی در تبریز

پانویس

  1. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.
  2. ↑ دادبه و میرانصاری، «پروین اعتصامی»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
  3. ↑ بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌تا، ص۱۲–۱۳.
  4. ↑ داوران، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، 1368ش، ص288.
  5. ↑ اعتصامی، تاریخچه زندگانی پروین، 1355ش، ص7.
  6. ↑ بهمن، پروین اعتصامی، چهره‌های درخشان، 1391ش، ص18ـ19.
  7. ↑ اعتصامی، دیوان اشعار، این قطعه را در تعزیت پدر بزرگوار خود سروده‌ام، بیت1.
  8. ↑ «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه.
  9. ↑ بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، 1391ش، ص22ـ23.
  10. ↑ نفیسی، «پروین اعتصامی»، 1332ش، ص98-104.
  11. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی.
  12. ↑ آرین‌پور، «از نیما تا روزگار ما»، 1374ش، ص541.
  13. ↑ بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، ص7ـ8.
  14. ↑ خالقی‌راد، قطعه و قطعه‌سرایی، 1375ش، ص400ـ401.
  15. ↑ موحد، زن، پروین، حقیقت یا مجاز، 1374ش، ص60.
  16. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی فقه.
  17. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.
  18. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی فقه.
  19. ↑ میرانصاری، «اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران»، ج1، ص 185-188.
  20. ↑ زرین‌کوب، «با کاروان حله»، ص365.
  21. ↑ داوران، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، 1368ش، ص288.
  22. ↑ اعتصامی، «زن و تاریخ»، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، ص۲۳–۲6.
  23. ↑ میرانصاری، «اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران»، ج1، ص136.
  24. ↑ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش فکر.
  25. ↑ «بیست‌وپنجم اسفند ماه روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب.
  26. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی‌پدیا.
  27. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.
  28. ↑ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی؛ خانواده، تحصیلات و آثار او»، وب‌سایت هفت‌ونیم.
  29. ↑ بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، ص۱۳.
  30. ↑ اعتصامی، دیوان اشعار، این قطعه را برای سنگ مزار خودم سروده‌ام، بیت1.

منابع

  • بهار، محمدتقی، «سنخ فکر دلالان استعمار»، تهران، روزنامه بهار (در پاسخ به بیانیهٔ کشاورزان)، شماره۸۵، آبان ۱۳۳۲ش.
  • بهار، محمدتقی، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
  • «بیست‌وپنجم اسفند، روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۳۸۹ش.
  • «زندگی‌نامه پروین اعتصامی؛ خانواده، تحصیلات و آثار او»، وب‌سایت هفت‌ونیم، تاریخ بازدید: 17 مرداد 1405ش.
  • «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش‌فکر، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۱ش.
  • «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه، ۱۱ آذر ۱۴۰۱ش.
  • آرین‌پور، یحیی، از نیما تا روزگار ما، تهران، زوار، ۱۳۷۴ش.
  • اعتصامی، ابوالفتح، تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
  • اعتصامی، پروین، «ای مرغک»، به‌تحقیق یوسف اعتصامی، تهران، بهار، ۱۳۲۱ش.
  • اعتصامی، پروین، دیوان اشعار، مثنویات، تمثیلات و مقطعات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۴ مهر ۱۴۰۰ش.
  • بهمن، مهناز، پروین اعتصامی (چهرهای درخشان)، تهران، انتشارات مدرسه، ۱۳۹۱ش.
  • خالقی‌راد، حسین، قطعه و قطعه‌سرایی، به‌تحقیق حسین الهی قمشه‌ای، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
  • دادبه، اصغر و میرانصاری، علی، «پروین اعتصامی»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 24 فروردین 1401ش.
  • داوران، فرشته، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، ایران‌شناسی، شماره ۲، ۱۳۶۸ش.
  • زرین‌کوب، عبدالحسین، «مجموعه نقد ادبی»، با کاروان حله، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۷۰ش.
  • زرین‌کوب، عبدالحسین، با کاروان حله، تهران، علمی، ۱۳۷۴ش.
  • عبداله‌زاده برزو، راحله، «بررسی تطبیقی مناظره دو قطره خون شعر پروین با مناظره رمان سه قطره خون تریللو»، فصلنامه مطالعات ادبیات تطبیقی، مقاله ۸، دوره ۶، شماره ۲۴، زمستان ۱۳۹۲ش.
  • موحد، عبدالحسین، زن، پروین، حقیقت یا مجاز، تهران، محیا، ۱۳۷۴ش.
  • میرانصاری، علی، اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ج۱، ۱۳۷۶ش.
  • نفیسی، سعید، «پروین اعتصامی»، مجله پیام نو، سال اول، شهریور ۱۳۳۲ش. ص۹۸–۱۰۴.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پروین_اعتصامی&oldid=74653»