تنگه هرمز

تنگه هرمز؛ آبراهی میان خلیج‌فارس و دریای عمان.

تنگه هرمز

تصویر ماهواره‌ای تنگه هرمز

پادکست مقاله | 🡇 noicon

تنگه هرمز آبراهی استراتژیک بین استان هرمزگان در ایران و مسندم در عمان است که دریای عمان را به خلیج‌فارس متصل می‌کند. این تنگه یکی از مهم‌ترین مسیرهای کشتیرانی در جهان به‌شمار می‌آید. تنگه هرمز به دلیل عبور ۲۰درصد از نفت خام جهان و ۳۳درصد از صادرات جهانی گاز طبیعی مایع‌شده، دارای اهمیت اقتصادی و سیاسی بالایی است. امنیت تنگه هرمز به‌عنوان دروازه‌ای برای تأمین انرژی جهانی و موضوعی بین‌المللی، همواره در کانون توجهات قرار دارد. پس از حمله نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران در اسفند ۱۴۰۴ش، مقامات ایران اعلام کردند که عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز باید با هماهنگی ایران انجام شود و به کشتی‌های مرتبط با دولت‌های متخاصم اجازه عبور داده نمی‌شود. این وضعیت به اختلال در زنجیره تأمین انرژی جهانی و تجمع تعداد زیادی کشتی و محموله‌های نفتی در منطقه منجر شد.

معرفی

تنگۀ هرمز یکی از مهم‌ترین تنگه‌های جهان است که در جنوب غربی آسیا، در جنوب ایران و شمال عمان قرار دارد و به‌عنوان ورودی خلیج فارس شناخته می‌شود. این تنگه نزدیک‌ترین منطقه دریایی بین شبه‌جزیره عربستان و فلات ایران است و به‌شکل هلالی در شمال و به‌سمت فلات ایران واقع شده است. از نظر جغرافیایی، تنگۀ هرمز از غرب به خطی به طول ۲۰٫۷۵ مایل که از جنوب جزیرهٔ لارک به تنگهٔ رأس مسعود در جزیرهٔ مسندم می‌رسد، محدود می‌شود. از شرق نیز به دماغهٔ کوه در ساحل ایران به طول ۵۲٫۵ مایل که از رأس دبه آغاز می‌شود، محدود است. این خط عریض‌ترین قسمت تنگه محسوب می‌شود. تنگه هرمز به طول ۳۰ کیلومتر و با عرضی متغیر بین ۲۱ تا ۲۴ مایل دریایی، به‌طور کامل آب‌های ساحلی ایران و عمان را در خود جای داده و در میان آن‌ها آب‌های آزاد وجود ندارد. دو کشور به توافق رسیدند که یک خط منصف برای تقسیم این آب‌ها رسم کنند. عمق تنگه به‌دلیل شیب تند کف آن از شمال به جنوب متفاوت است؛ به‌عنوان مثال، عمق آب‌ها در نزدیکی جزیرهٔ لارک حدود ۳۶ متر است، در حالی که در ساحل جنوبی نزدیک جزیرهٔ مسندم این عمق به حدود ۱۵۰ متر می‌رسد. نزدیک‌ترین فاصله میان سرزمین تحت حاکمیت ایران و سرزمین تحت کنترل عمان، بین جزیرهٔ لارک و جزیرهٔ قوین یا السلامه عمان قرار دارد. این بخش، باریک‌ترین قسمت تنگه هرمز با پهنای ۳۳٫۶ کیلومتر است.

نام‌گذاری

طبق ادعای برخی تاریخ‌نگاران نام تنگۀ هرمز در متون باستان نیامده است و این نام در دوران تسلط بریتانیا بر خلیج‌فارس از جزیرهٔ هرمز اقتباس شده است. از سوی دیگر، طبق سایر منابع تاریخی نام هرمز در قدیم «هورموغ» بوده است. «مغ» در گویش محلی مردم هرمزگان به‌معنای نخل است. برخی نیز بر این باورند که این واژه از ترکیب هور به‌اضافهٔ موغ به‌معنی آبراههٔ موغستان که ایالت قدیم جنوب ایران یا میناب کنونی است، ساخته شده است.

تاریخچه

سنگ‌نگاره‌های کشف‌شده در سواحل خلیج فارس، قدمت دریانوردی تمدن‌های مختلف در این آبراه را روایت می‌کند. در منطقهٔ خصب در شمال عمان، سنگ‌نگاره‌ای به زبان سومری یافت شده که به هزارهٔ سوم قبل از میلاد تعلق دارد و به تبادل دریایی میان تمدن سند در پاکستان فعلی و بین‌النهرین در عراق اشاره دارد. استفاده از این حوزهٔ آبی باعث شد تا ایلامیان در هزاره سوم قبل از میلاد، برای اولین بار اقدام به مدیریت دریانوردی و امنیت دریایی این منطقه کنند و بنادر و پایگاه‌های نظامی مانند سیراف، کیش و قشم را تأسیس کنند. تنگه هرمز در حدود ۱۵۰۰ سال قبل از میلاد و در دوران حکومت‌های بین‌النهرینی مانند سومر، اکد، بابل، ایلام و آشور، به‌منظور حفظ حاکمیت بر آبراه و دسترسی به راه تجاری بین دریای مدیترانه و خلیج فارس، اهمیت ویژه‌ای داشت. تا پیش از سال‌های ۳۳۰ تا ۶۴۰ قبل از میلاد، خلیج فارس محل فعالیت فینیقی‌ها بود که ایرانیان در این دوره به سلطهٔ آن‌ها پایان دادند. در دوران هخامنشیان، چندین پایگاه دریایی در دهانهٔ تنگه هرمز تأسیس شد و سواحل جنوبی آن در عمان امروزی نیز به تصرف درآمد. در دورهٔ اسلامی، حاکمیت بر تنگه هرمز به خلافت‌های اموی، بنی‌عباس، آل‌بویه، غزنویان، سلجوقیان و اتابکان فارس منتقل شد.

در آغاز قرن شانزدهم میلادی، پرتغالی‌ها بر تنگه هرمز مسلط شدند و با اشغال جزیره هرمز، حاکم محلی را تحت فرمان خود درآوردند. آنها در سال ۱۵۰۷م با ساخت قلعه‌ای مستحکم با استفاده از آب‌انبارها و مخازن اسلحه راه‌های دریایی را کنترل کردند و به کشتی‌ها بدون پرداخت باج به دولت پرتغال، اجازه عبور از تنگه هرمز ندادند. پس از ۱۱۷ سال، شاه‌عباس صفوی به کمک امامقلی‌خان و اتحاد با انگلیسی‌ها، در سال ۱۶۲۱م پرتغالی‌ها را از هرمز بیرون راند. به همین مناسبت، دهم اردیبهشت در تقویم رسمی ایران به‌عنوان روز ملی خلیج فارس نام‌گذاری شده است.

با سقوط حکومت صفویه و نبود قدرت قوی در منطقه، پدیدهٔ دزدی دریایی در سواحل جنوبی تنگه هرمز به وجود آمد. انگلیس به بهانهٔ سرکوب دزدی دریایی و مبارزه با تجارت برده، به مدت تقریبی دو قرن در خلیج فارس حضور داشت. با کشف نفت در ایران و فوران اولین چاه نفتی در سال ۱۹۰۸م، توجه انگلیس و سایر قدرت‌های رقیب به منطقه افزایش یافت و این امر موجب تقویت حضور انگلیس در تنگه هرمز و خلیج فارس شد. پس از جنگ جهانی دوم و به‌دلیل مشکلات اقتصادی، انگلیس در سال ۱۹۷۱م این منطقه را ترک کرد و آمریکا جایگزین آن شد.

پس از انقلاب اسلامی ایران، حاکمیت بر تنگه هرمز از سلطهٔ قدرت‌های خارجی خارج شد و بر پایه یک موافقتنامهٔ بین‌المللی، اداره و نظارت بر این تنگه به‌طور مشترک به ایران و عمان سپرده شد.

اهمیت تنگه هرمز

تجارت نفت از طریق تنگه هرمز بر اساس مبدا و مقصد، ۲۰۱۴-۲۰۲۴

اهمیت خلیج فارس همواره در طول تاریخ، وابسته به تنگه هرمز بوده است که بدون آن، خلیج فارس به حوضچه‌ای کم‌عمق تبدیل می‌شد و در اثر تبخیر آب درنهایت به خشکی می‌گرایید. تنگه هرمز همواره به‌عنوان تنها مسیر دسترسی به خلیج‌فارس و راه دریایی منحصربه‌فرد به کشورهای این منطقه، برای امپراتوری‌ها، قدرت‌های استعماری و برای خود کشورهای منطقه از اهمیت بالایی برخوردار بوده است. این اهمیت زمانی به سطحی استثنایی ارتقا یافت که نفت در خلیج فارس کشف شد.

به نقل از شرکت فوریکسا فعال در حوزهٔ رصد اوضاع نفت و انرژی، از مجموعه ۱۰۰ میلیون بشکه تولید روزانهٔ نفت در جهان، ۱۷٫۴ میلیون بشکهٔ آن از تنگهٔ هرمز صادر می‌شود که شامل حدود ۸۸درصد نفت عربستان، ۹۰درصد نفت ایران، ۹۸درصد نفت عراق، ۹۹درصد نفت امارات متحده عربی و تمامی نفت کویت و قطر است. در مجموع، نزدیک به ۹۰درصد از صادرات نفت منطقه از طریق تانکرهای نفتی و از همین تنگه عبور می‌کند. علاوه بر نفت، حجم گسترده فرآورده‌های نفتی نیز قابل توجه است. حدود ۵۰درصد از مبادلات تجاری کشورهای منطقه با جهان نیز از راه تنگه هرمز صورت می‌گیرد. به‌همین دلیل، برخی کشورهای حوزه خلیج فارس کوشیده‌اند با احداث خطوط لوله، وابستگی خود به این مسیر را کاهش دهند. با این حال، با توجه به اینکه حدود ۶۸درصد از ذخایر نفت و گاز جهان در خلیج فارس قرار دارد و همچنان عمده صادرات نفتی منطقه از طریق نفتکش‌ها انجام می‌شود، امنیت تنگه هرمز نقشی حیاتی در تأمین انرژی جهان ایفا می‌کند.

در مجموع، حدود ۲۰درصد از نفت خام تجاری جهان، ۳۳درصد از صادرات و تجارت دریایی نفت و نیز ۳۳درصد از صادرات جهانی گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) از تنگه هرمز انجام می‌شود. در این چارچوب، بیش از ۵۰درصد از نفت وارداتی کشورهای چین، ژاپن، کره جنوبی و هند و تمامی صادرات LNG قطر نیز از این تنگه عبور می‌کند. بر اساس برخی تحلیل‌ها، هر گونه اختلال در تنگه هرمز، قیمت نفت را به‌شدت افزایش می‌دهد. از نظر ارزش اقتصادی، تخمین زده می‌شود سالانه صدها میلیارد دلار کالا و انرژی از این گذرگاه عبور کند. تنها در بخش انرژی، ارزش مبادلات نفت و گاز عبوری از تنگه هرمز در سال می‌تواند به بیش از یک تریلیون دلار برسد؛ رقمی که نشان می‌دهد این آبراه، صرفاً یک مسیر منطقه‌ای نیست؛ بلکه شاه‌رگ اقتصاد جهانی است.

همچنین مسیرهای کشتیرانی در تنگه هرمز دارای محدودیت شدید است و هر مسیر رفت‌وبرگشت کشتی‌ها حدود ۳ کیلومتر عرض دارد. میان مسیرها نوار حائل باریکی قرار دارد که مانع از تصادف می‌شود. این تراکم بالا و محدودیت جغرافیایی، تنگه هرمز را به حساس‌ترین نقطه دریایی جهان تبدیل کرده است.

جزایر تنگه هرمز

جزایر پیرامون تنگه هرمز

در تنگه هرمز جزایر متعددی واقع شده‌اند که متعلق به دو کشور ایران و عمان هستند.

• جزایر ایران: مهم‌ترین جزایر ایرانی در منطقه عبارتند از: قشم، هرمز، لارک، هنگام، ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک. این جزایر در دهانه خلیج فارس و در فاصله‌ای اندک از تنگه هرمز قرار دارند و از اهمیت استراتژیکی بالایی برخوردارند. تنب کوچک در مجاورت تنب بزرگ واقع شده و اهمیت سیاسی نیز دارد. ساکنان این جزایر را ایرانی‌ها و عرب‌ها تشکیل می‌دهند.
• جزایر عمان: این جزایر شامل مجموعه‌ای از جزایر کوچک، آبسنگ‌ها و صخره‌های بیرون‌آمده از آب در کرانه‌های جنوبی تنگه هرمز و آب‌های ساحلی عمان است. مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از جزیره السلامه که بزرگ‌ترین و مهم‌ترین جزیره عمان در منطقه با وسعتی حدود چهار کیلومتر مربع است. قوئین کوچک، مسندم، الغَنَم و الفیارین نیز از دیگر جزایر آن هستند. برخی از این جزایر محل سکونت اعضای قبیله کُمازِره از کنفدراسیون شیحویه عمان شمالی است که اصالتی ایرانی دارند و تحت تابعیت دولت عمان زندگی می‌کنند.

ملاحظات زیست‌محیطی تنگه هرمز

یکی از جنبه‌های مهم تنگه هرمز مسئلهٔ محیط‌زیست دریایی و تأثیرات آن بر اقتصادهای محلی و معیشت جوامع ساحلی است. تردد مداوم و فشرده نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری به‌ویژه در شرایط ناامن و پرتنش می‌تواند به‌طور قابل توجهی خطر بروز حوادث دریایی را افزایش دهد. این حوادث، شامل برخورد کشتی‌ها، نشت محموله‌های نفتی و نقص‌های فنی در شرایط اضطراری، معمولاً تأثیرات بلندمدتی بر محیط‌زیست دریایی دارند. نشت نفت و آلودگی‌های شیمیایی از جمله تهدیدات اصلی هستند که می‌توانند تعادل اکولوژیک منطقه را مختل کنند. این آلودگی‌ها به تخریب زیستگاه‌های حساس آبزیان، مانند مرجان‌ها و گونه‌های ماهی، منجر می‌شوند و زنجیرهٔ غذایی دریایی را نیز دچار اختلال می‌کنند. نتیجه این روند، کاهش ذخایر آبزی، افت کیفیت منابع غذایی و در نهایت کاهش بهره‌وری فعالیت‌های صیادی است.

حقوق ایران در تنگه هرمز

بر اساس کنوانسیون ۱۹۸۲م حقوق بین‌الملل دریاها، تنگه هرمز که منطقه انحصاری-اقتصادی خلیج فارس را به آب‌های آزاد اقیانوس هند متصل می‌کند، به‌عنوان یک تنگه بین‌المللی شناخته شده است. مطابق قانون مناطق دریایی جمهوری اسلامی ایران در خلیج فارس و دریای عمان مصوب ۳۱ فروردین ۱۳۷۲ش مجلس شورای اسلامی، عبور بی‌ضرر در این مناطق اعمال می‌شود. بر این اساس، عبور شناورهای خارجی از دریای سرزمینی ایران به جز موارد ذکر شده در ماده ۹ مشروط به عدم اخلال در نظم، آرامش و امنیت کشور است و تابع اصل عبور بی‌ضرر خواهد بود. همچنین عبور به جز در شرایط اضطراری باید با سرعت متعارف و پیوسته صورت گیرد. مطابق ماده ۹ قانون مناطق دریایی جمهوری اسلامی ایران در خلیج فارس و دریای عمان مصوب ۱۳۷۲ش، موارد مستثنی از عبور بی‌ضرر عبارتند از شناورهای جنگی، زیردریایی‌ها، شناورهای با سوخت هسته‌ای و هرگونه وسایل غوطه‌ور دیگر، شناورها و زیردریایی‌های حامل مواد اتمی یا خطرناک یا زیان‌آور برای محیط‌زیست و شناورهای تحقیقاتی خارجی. عبور این موارد از دریای سرزمینی جمهوری اسلامی ایران منوط به دریافت موافقت قبلی از مقامات صلاحیت‌دار کشور است. همچنین، زیردریایی‌ها در هنگام عبور باید در سطح آب حرکت کنند و پرچم خود را برافراشته نگه دارند. بر اساس بند ۲ ماده ۱۹ کنوانسیون ۱۹۸۲م حقوق دریاها، عبور یک شناور خارجی در دریای سرزمینی یک کشور، مخلّ صلح، نظم عمومی یا امنیت کشور ساحلی محسوب خواهد شد، اگر هر یک از فعالیت‌های زیر را انجام دهد:

1. اعمال زور علیه حاکمیت، تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی کشور ساحلی؛
2. هرگونه استفاده یا تمرین با سلاح از هر نوع؛
3. اقدام به جمع‌آوری اطلاعات یا تبلیغات با هدف مختل کردن سیستم دفاعی یا امنیتی کشور ساحلی؛
4. پرواز، فرود یا حمل هر نوع هواپیما بر روی عرشه کشتی؛
5. بارگیری یا تخلیه هرگونه کالا، پول، ارز یا شخص، در تخالف با قوانین گمرکی، مالی، مهاجرت یا بهداشتی کشور ساحلی؛
6. ایجاد آلودگی جدی و عمدی بر خلاف مقررات این کنوانسیون؛
7. انجام فعالیت‌های تحقیقاتی؛
8. انجام هرگونه ماهیگیری؛
9. اقدام به‌منظور تداخل در سیستم‌های مخابراتی یا سایر تسهیلات و تأسیسات کشور ساحلی؛
10. انجام هر فعالیت دیگری که با اصل عبور بی ارتباط باشد.

ادارهٔ تنگه هرمز

وضع حقوقی حاکم بر عبور از تنگه هرمز، از سال ۱۳۳۸ش آغاز شد؛ زمانی که ایران عرض آب‌های سرزمینی خود را از ۶ به ۱۲ مایل دریایی افزایش داد. طبق مقررات کنوانسیون حقوق دریاها، ۱۲ مایل دریایی از خط ساحل به‌عنوان آب‌های سرزمینی و ۱۲ مایل دریایی پس از آن به‌عنوان منطقه مجاور در نظر گرفته می‌شود. این محدوده ۲۴ مایلی مشمول قوانین کشور ساحلی است و عبور کشتی‌ها نباید قوانین آن را نقض کند. این تغییر باعث شد بخش شمالی تنگه در حاکمیت ایران قرار گیرد. در سال ۱۳۵۱ش، عمان نیز همین کار را کرد و آب‌های خود را به ۱۲ مایل گسترش داد. در نتیجه این دو تصمیم، تمام عرض تنگه هرمز یعنی حدود ۳۳ مایل در آب‌های سرزمینی ایران و عمان قرار گرفت و هیچ کریدور آب آزاد در میانه آن باقی نماند. از نظر ایران، عبور از تنگه‌ای که کاملاً در آب‌های سرزمینی دو کشور است، تابع قاعده عبور ترانزیت نیست، بلکه تابع قواعد عبور بی‌ضرر است. کشور ساحلی حق نظارت و وضع محدودیت بیشتری دارد؛ برای مثال برای عبور کشتی‌های جنگی می‌تواند مجوز قبلی بخواهد، درحالی‌که عبور ترانزیت برای تنگه‌های بین‌المللی است و آزادی عمل بسیار بیشتری به کشتی‌ها از جمله نظامی و زیردریایی‌ها می‌دهد.

تا پیش از سال ۱۳۵۸ش، مسیر اصلی نفتکش‌ها در تنگه هرمز از میان جزیره قوئین کوچک و سواحل صخره‌ای جزیره مسندم می‌گذشت. در این سال، دولت عمان به سازمان مشاوره دریایی بین‌المللی (ایمکو) اعلام کرد که به‌دلیل مخاطرات طبیعی، امکان تضمین امنیت تردد در این مسیر را ندارد. در پی این درخواست، سازمان ایمکو مسیر جدیدی را از شمال جزیره السلامه تا مرزهای دریایی ایران به رسمیت شناخت. از آن زمان، دو مسیر موازی در شمال و جنوب میان جزایر قوئین و مرزهای ایران و عمان برای عبور ایمن نفتکش‌ها تعیین شد. امروزه جمهوری اسلامی ایران از بیشترین گستره جغرافیایی و توان حفاظتی در این آبراه برخوردار است.

حوادث نظامی تنگه هرمز

حوادث نظامی تنگه هرمز	شرح
رویارویی ایران و آمریکا در جنگ نفتکش‌ها	جنگ نفت‌کش‌ها به مجموعه عملیات نظامی بین سال‌های ۱۳۶۳ش تا ۱۳۶۶ش در خلیج فارس اشاره دارد که در طول جنگ عراق با ایران و با مشارکت نیروی دریایی آمریکا انجام شد. هدف عراق از آغاز این جنگ، جلوگیری از صادرات نفت ایران بود؛ در حالی که آمریکا نیز اقداماتی را برای ضربه‌زدن به ایران در پاسخ به مین‌گذاری مسیرهای دریایی توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اجرا کرد. در سال ۱۳۶۶ش، با حضور ناوهای جنگی آمریکا در خلیج‌فارس، کویت پرچم‌های آمریکایی را بر نفتکش‌های خود نصب کرد و آمریکا اقدام به اسکورت کشتی‌های کویتی کرد. ایران به این اقدامات با وقوع انفجاری در نفتکش کویتی بریجیتون پاسخ داد. آمریکا به تلافی این وضعیت، به سکوهای نفتی ایران حمله کرد که به بحران دوشنبه سیاه در بازارهای جهانی منجر شد. درنهایت، پس از ناکامی در اقدامات نظامی و سیاسی، آمریکا از اسکورت کشتی‌های کویتی عقب‌نشینی کرد.
برخورد دو کشتی آمریکایی	در سال ۱۳۸۸ش، نیروی دریایی آمریکا اعلام کرد که دو کشتی جنگی این کشور در تنگه هرمز و نزدیک به خاک ایران به یکدیگر برخورد کرده‌اند. طبق گزارش نیروی دریایی، در این حادثه ۱۵ ملوان دچار آسیب شدند.
هدف قرار گرفتن کشتی ژاپنی	در سال ۱۳۸۹ش کشتی ژاپنی ام‌ستار در تنگه هرمز توسط گروهی مرتبط به القاعده موسوم به گردان‌های عبدالله عزام هدف قرار گرفت.
توقیف نفتکش‌ها	دو نفتکش آمریکایی موسوم به «ادونتج سوییت» با پرچم مارشال و نفتکش «نیووی» با پرچم پاناما و یک نفتکش با پرچم جزایر مارشال توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در سال ۱۴۰۲ش توقیف شد.

رزمایش‌ها و مانورهای نظامی در تنگه هرمز

از مهم‌ترین رزمایش‌های انجام شده در تنگه هرمز عبارتند از:

رزمایش کنترل هوشمند تنگه هرمز

نوع و ماهیت	رزمایش ترکیبی و هدفمند.
مجری	نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.
فرماندهی و نظارت	تحت اشراف میدانی محمد پاکپور، فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.
زمان برگزاری	۲۷ تا ۲۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
زمینه زمانی	همزمان با دور دوم مذاکرات غیرمستقیم هسته‌ای ایران و آمریکا و تشدید تهدیدات نظامی از سوی ایالات متحده.
تمرکز عملیات	اشراف اطلاعاتی ۲۴ ساعته، واکنش سریع، تسلیحات نوین و کنترل هوشمند تنگه هرمز.
ابعاد بین‌المللی	مشارکت محدود روسیه و چین در بخش‌هایی از رزمایش.
مراحل اجرا	دفاع مستحکم و تهاجم از جزایر ایرانی، کنترل هوشمند تنگه هرمز و تأمین امنیت تردد کشتیرانی.
اهداف کلیدی	ارزیابی آمادگی یگان‌های عملیاتی، تمرین واکنش سریع در برابر تهدیدات، مرور سناریوهای اقدام نظامی متقابل، تضمین ایمنی عبور شناورهای غیرمتخاصم.
عملیات‌های اجرا شده	رزم موشکی: شلیک از شناورهای فوق‌سریع و سواحل. عملیات پهپادی: فعال در شرایط جنگ الکترونیک. تسلیحات نوین: موشک صیاد-N۳ و پهپادهای راهبردی، محدودیت تردد در بخش‌هایی از تنگه هرمز.
واکنش‌های بین‌المللی	اسرائیل و آمریکا آن را تهدید همیشگی توصیف کردند و رسانه‌های ایرانی آن را پاسخی به جنگ روانی قلمداد کردند.

رزمایش مشترک کمربند امنیت دریایی ایران، روسیه و چین

فرمانده	حسین خانزادی.
هدف رزمایش	تمرین برای مقابله با تهدیدات امنیتی دریایی و تقویت همکاری‌های نظامی میان کشورهای شرکت‌کننده.
ابعاد جغرافیایی	حدود ۱۷ هزار کیلومتر مربع.
تعداد نیروها	حدود ۲ هزار نیروی نظامی، شامل ۵۰۰ نفر از نیروهای خارجی.
تاریخ برگزاری	۲۰۱۹م.
پیام‌های سیاسی	اعلام استقلال جمهوری اسلامی ایران در سیاست‌های خود و تداوم همکاری‌های بین‌المللی با قدرت‌های بزرگ.
ویژگی‌های رزمایش	استفاده از کتاب‌های تاکتیکی بومی و طراحی وضعیت‌های مختلف برای اولین بار.
تجهیزات و شناورها	ورود بزرگ‌ترین شناور نظامی چین و جدیدترین شناورهای روسیه به منطقه.
برگزاری گفت‌وگوهای نظامی	انجام مذاکرات با فرماندهان نیروی دریایی چین و روسیه و همکاری‌های آینده و تأکید بر این‌که امنیت در خلیج فارس و تنگه هرمز نیاز به هیچ نیروی بیگانه‌ای ندارد.
همکاری‌های آموزشی	آغاز همکاری‌های آموزشی و تبادل ناوگروه‌ها با نیروهای دریایی چین و روسیه.
دستاوردها	پیشرفت‌های علمی و فنی در زمینه ساخت ناوشکن‌ها و زیردریایی‌ها و برنامه‌ریزی برای الحاق ناوشکن‌های جدید.

رزمایش ولایت ۹۰ نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران

عنوان رزمایش	ولایت ۹۰
هدف رزمایش	حفظ و ارتقای آمادگی نیروهای مسلح و تمرین آموخته‌ها و تاکتیک‌های جدید.
زمان و مکان برگزاری	دی‌ماه ۱۳۹۰ش، در منطقه تنگه هرمز، دریای عمان، آب‌های آزاد شمال اقیانوس هند و تا مدار ۲۰ درجه شمالی.
مدت زمان رزمایش	از ۶ دی تا ۱۳ بهمن ۱۳۹۰ش.
تجهیزات و یگان‌های شرکت‌کننده	انواع زیردریایی‌ها، ناو شکن‌ها، ناوهای موشک‌انداز، ناوهای پشتیبانی و اطلاعاتی، پهپادها و سلاح‌های مختلف ساحل به دریا.
مراحل اصلی رزمایش	شامل پرتاب انواع موشک‌ها (بُرد بلند و کوتاه)، اژدرها، شلیک دوش پرتاب‌ها و انجام عملیات‌های گشت و شناسایی.
رصد توسط نیروهای فرامنطقه‌ای	نیروهای آمریکایی و دیگر کشورهای فرامنطقه‌ای رزمایش را رصد کردند و برخی به نزدیکی محدوده برگزاری وارد شدند.
پیام‌های سیاسی	تهدید به بستن تنگه هرمز در صورت تحریم نفت ایران و پیام‌های امنیتی به دشمنان.
آزمایش سلاح‌های جدید	شامل موشک محراب (سطح به هوا) و اژدر پی‌تی ۴۷.
عملیات‌های خاص	تصرف یگان‌های شناور دشمن فرضی، عملیات پشتیبانی هوایی، شکار و خنثی‌سازی مین‌های دریایی و شلیک توپخانه‌های دریایی. هواناوهای SRN6 برای عملیات‌های تجسس و نجات دریایی در رزمایش بکار گرفته شدند. شناسایی یک فروند ناو هواپیمابر آمریکایی در محدوده برگزاری رزمایش.
دستاوردها و نتایج	ارتقای آموزش‌های کاربردی و عملیاتی نیروهای جوان و خلاق و موفقیت در آزمایش تجهیزات جدید.

کنترل تنگه هرمز توسط ایران

تهدید سید علی خامنه‌ای رئیس جمهوری وقت ایران به بستن تنگه هرمز در سال ۱۳۶۴ش

قبل از انقلاب اسلامی، محمدرضا پهلوی تلاش کرد حاکمیت ایران بر این منطقه را تثبیت کند. این تنگه پس از سال ۱۳۵۷ش به‌عنوان اهرم فشار علیه کشورهای متخاصم و یکی از ابزارهای مهم جمهوری اسلامی ایران در سیاست‌های بین‌المللی و مواجهه با تحریم‌ها و تنش‌ها بوده است؛ به‌ویژه در دوران جنگ ایران و عراق. در مهر ۱۳۶۲ش، اکبر هاشمی رفسنجانی این تهدید را به صورت علنی مطرح کرد و همچنین سید علی خامنه‌ای در همان سال اعلام کرد که در صورت حملهٔ عراق به نفت ایران، ایران تنگه هرمز را به روی کشورهای صادرکننده نفت خواهد بست. در اواخر دههٔ ۶۰ شمسی، ایران با خرید زیردریایی‌های تهاجمی از روسیه، کنترل این تنگه را جدی‌تر دنبال کرد. در سال‌های اخیر، به‌ویژه پس از خروج آمریکا از توافق هسته‌ای در سال ۱۳۹۷ش، ایران بار دیگر تهدید کرد که در صورت ممانعت از صادرات نفتش، اجازهٔ صادرات نفت هیچ کشوری از منطقه را نیز نخواهد داد. پس از جنگ ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل در خرداد ۱۴۰۴ش، تهدید به بستن تنگه هرمز به‌طور جدی‌تری مطرح شد و واکنش‌های داخلی و خارجی را به همراه داشت. ایران که حملات مستقیم اسرائیل و ایالات متحده را تجربه کرده بود، گزینه بستن تنگه هرمز را به‌عنوان یک اقدام تلافی‌جویانه در نظر گرفت. کارشناسان نظامی ایران اعلام کردند که نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در آماده‌باش کامل هستند و در صورت لزوم، این تهدید می‌تواند به مرحله عملی برسد. این تهدیدها به‌ویژه در شرایط افزایش تنش‌ها و تهدیدات نظامی از سوی آمریکا جدی‌تر شد.

بستن تنگه هرمز

اعلام بسته شدن تنگه هرمز توسط نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

به‌دنبال اقدامات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه تمامیت ارضی ایران از ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، فرمان بسته‌شدن تنگهٔ هرمز از سوی علی‌رضا تنگسیری، فرمانده نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی صادر شد. مقامات تهران اعلام کردند که تردد تمامی کشتی‌ها از این آب‌راه باید با هماهنگی ایران انجام شود. در این راستا، به کشتی‌های مرتبط با آمریکا، رژیم صهیونیستی و متحدان آن‌ها اجازۀ عبور داده نشد. نمایندهٔ ایران در ژنو اعلام کرد که کشتی‌های غیرمتخاصم می‌توانند به‌شرطی که در اقدامات تجاوزکارانه علیه ایران مشارکت نداشته یا از آن‌ها حمایت نکنند و به‌طور کامل از مقررات ایمنی و امنیتی اعلام‌شده پیروی کنند، با هماهنگی مقامات مربوطهٔ ایرانی از تنگه هرمز عبور کنند. بر اساس گزارش‌ها از زمان آغاز جنگ رمضان تا زمان آتش‌بس و آغاز مذاکره، بیش از ۸۰۰ فروند کشتی با هزاران خدمه، در دو طرف این تنگه سرگردان ماندند و زنجیرهٔ تأمین انرژی جهانی با اختلال مواجه شد و ۱۷۲ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی در ۱۸۷ نفت‌کش در منطقه تجمع کردند.

ابزارهای بسته نگه‌داشتن تنگه هرمز

استفاده از ابزارهای جنگی مانند موشک‌های کروز، بالستیک و هوا به سطح، بخشی از سامانه‌های تهاجمی نیروهای مسلح ایران هستند که قابلیت تأمین بسته‌ماندن تنگه هرمز را به‌مدت دلخواه برای ایران فراهم می‌آورند.

ابزار	ویژگی‌ها و قابلیت‌ها
قایق‌های تندرو	سرعت و تجهیزات پیشرفته، قابلیت رویارویی با شناورهای رزمی دشمن، مجهز به موشک‌های کروز، اژدر و مین‌های دریایی.
زیردریایی	توانایی بکارگیری اژدر و موشک، قابلیت اختفا و ماندن تحت آب، توانایی مسدود کردن تنگه هرمز و رویارویی با ناوگان دشمن.
ناوهای جنگی	قابلیت شلیک موشک‌های ضدکشتی و توپ‌های با قدرت کافی، توانایی ضدزیردریایی و همکاری با سایر نیروها.
موشک‌های کروز ضدکشتی	تنوع در برد و قدرت تخریب، پرتابگرهای خوداتکا، قابلیت پوشش تنگه هرمز از عمق خاک ایران.
موشک‌های بالستیک	انواع مختلف با بردهای متفاوت، قابلیت انهدام کشتی‌ها در فواصل دور، سرعت و دقت بالا.
جنگنده بمب‌افکن‌ها	قابلیت تجهیز به موشک‌های ضدکشتی، تنوع در انواع موشک‌ها و بمب‌ها.
بالگردها	قابلیت تجهیز به موشک‌های کروز ضدکشتی، اجرای مأموریت‌های دریایی.
قایق‌های پرنده	توانایی برخاستن از روی آب با سرعت مناسب و سطح مقطع راداری کم.
هواپیماهای بدون سرنشین	قابلیت حمل موشک‌های ضدکشتی و توانایی پرتاب از نقاط مختلف.
توپخانه و سامانه‌های راکت	توان افزایش برد و استفاده از گلوله‌های هدایت شونده و قابلیت آسیب به اهداف دریایی.

بستن تنگه هرمز از منظر حقوقی

در شرایط جنگی یا در صورت تهدید امنیت و استقلال کشورهای حاشیهٔ تنگه هرمز، کشورهای ساحلی می‌توانند محدودیت‌هایی برای عبور هوایی و دریایی اعمال کنند. از این منظر، جمهوری اسلامی ایران، با توجه به اعلام مواضع رسمی و قوانین داخلی خود دربارهٔ شناورهای جنگی خارجی که سال‌ها اجرا شده و به یک عرف بین‌المللی تبدیل شده است، می‌تواند حاکمیت خود را بر تنگه هرمز گسترش دهد. ایران در سال ۱۳۶۱ش کنوانسیون حقوق دریاها (UNCLOS) را امضا کرد؛ اما همراه با یک اعلامیه تفسیری مهم که بر همین موضع حاکمیت قاعدهٔ عبور بی‌ضرر بر تنگه هرمز تأکید داشت. ایران تا امروز این کنوانسیون را به‌طور کامل تصویب نکرده تا این تفسیر خود را حفظ کند. در مواقعی که امنیت ملی ایران تهدید شود، دولت با استناد به حاکمیت سرزمینی خود حق اعمال محدودیت‌ها را دارد. این موضوع در شرایط جنگ یا تهدیدهای خارجی اهمیت بالایی دارد و ایجاد توازن بین حقوق جهانی و حاکمیت ملی را ضروری می‌سازد.

واکنش آمریکا

واکنش ترامپ به بسته شدن تنگه هرمز در شبکه اجتماعی

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، ابتدا ادعا کرد که «آمریکا به این تنگه نیازی ندارد و حتی یک قطره نفت از آن وارد نمی‌کند»؛ اما پنج روز بعد نوشت: «تنگه را باز کنید ای دیوانه‌ها، وگرنه در جهنم زندگی خواهید کرد.» کارشناسان این اظهارات متناقض را نشان‌دهندهٔ سردرگمی در سیاست‌های کاخ سفید دربارهٔ یکی از مهم‌ترین مسیرهای انرژی جهان دانستند. شبکه سی‌ان‌ان این تناقض را ناشی از افزایش قیمت نفت دانست. پس از اظهارات اولیه ترامپ، قیمت نفت در یک روز بیش از ۱۱درصد افزایش یافت و به ۱۱۱ دلار در هر بشکه رسید. به‌رغم ادعای ترامپ مبنی بر خودکفایی آمریکا در تولید نفت، طبق دیدگاه کارشناسان پالایشگاه‌های این کشور به نفت سنگین و ترش نیاز دارند که اغلب از خاورمیانه، به‌ویژه از طریق تنگه هرمز تأمین می‌شود.

تأثیر بر اقتصاد جهانی

پس از إعمال کنترل ایران بر تنگه هرمز، هزینه‌های جهانی انرژی افزایش یافت و کشورها را به بازنگری در سیاست‌های تأمین سوخت واداشت. این تحول نشان‌داد که کنترل بر انرژی تنها به تولید وابسته نیست، بلکه به توانایی مدیریت مسیرهای انتقال نیز مرتبط است. در پی این امر بازارهای جهانی انرژی و بورس دچار رکود و افزایش شده و هزینه خانوار را در بسیاری از نقاط جهان، از جمله کشورهای اروپایی افزایش داد. شوک نفتی ناشی از بستن تنگه هرمز موجب شد که تورم در ماه مارس در آمریکا ۰٫۹ درصد افزایش یابد که این بیشترین جهش ماهانه در نزدیک به چهار سال اخیر تا آن زمان بوده است. همچنین، قیمت بنزین در ماه مارس ۲۱٫۲درصد افزایش یافت. کمیسر انرژی اتحادیه اروپا اعلام کرد که کشورهای اروپایی به دلیل بسته بودن تنگه هرمز روزانه ۵۰۰ میلیون یورو دچار خسارت شده‌اند. دولت ترامپ، در واکنش به افزایش قیمت نفت، تحریم نفت‌های ذخیره‌شده بر روی آب ایران و روسیه را لغو کرد تا قیمت‌ها را کاهش دهد؛ اما نه‌تنها قیمت نفت کاهش نیافت، بلکه منبع درآمد جدیدی برای ایران ایجاد کرد.

به گفته تحلیلگران، هرگونه اختلال در تنگه هرمز می‌تواند زنجیرهٔ تأمین سوخت‌های سنگین را مختل کند و به افزایش قیمت نفت در بازار جهانی و آسیب به اقتصاد آمریکا منجر شود. دن پیکرینگ، مدیر ارشد سرمایه‌گذاری در شرکت پیکرینگ انرژی پارتنرز، تأکید می‌کند که بازار نفت جهانی است و کاهش عرضه در یک منطقه بر همه جا تأثیر می‌گذارد.

ابزار اقتصادی ایران در برابر تحریم‌ها

تحلیلگران بر این باورند که مدیریت ایران بر تنگه هرمز می‌تواند قواعد تحریم‌ها را تغییر دهد. ایران قادر است با اجرای سیاست‌های جدید در عبور کشتی‌ها، علاوه بر دریافت عوارض و حق بیمهٔ امنیت، نقش فعالی در نظارت بر جریان کالا ایفا کند. از نظر راهبردی، این تغییر می‌تواند جایگاه ایران را از تحریم‌پذیر به یک تحریم‌کنندهٔ بالقوه تبدیل کند؛ به‌عنوان مثال، ایران می‌تواند در مذاکرات با کشورهای اروپایی، شروطی نظیر لغو فشارهای سیاسی و اقتصادی را در مقابل تسهیل عبور کالا از تنگه مطرح کند؛ اقدامی که می‌تواند موازنه قدرت در اقتصاد سیاسی بین‌الملل را بازتعریف کند. همچنین نظام تحریمی آمریکا را متزلزل کند؛ به‌عنوان نمونه، هند برای نخستین بار از سال ۲۰۱۹م اقدام به خرید نفت از ایران کرده است؛ این رویداد می‌تواند آغازگر روندی جدید در تعاملات انرژی میان ایران و کشورهای بزرگ آسیایی باشد. کارشناسان معتقدند که اگر ایران بتواند از موقعیت ژئوپلیتیک خود در تنگه هرمز به‌طور هوشمندانه بهره‌برداری کند، این گذرگاه به یک منبع مالی برای اقتصاد ایران تبدیل خواهد شد که می‌تواند خسارات جنگ را جبران کند و جایگاه ایران را در نظم اقتصادی آینده جهان تقویت کند.

بر اساس گزارش‌های وال‌استریت ژورنال، تحلیلگران اقتصادی پیش‌بینی می‌کنند که در صورت اجرای طرح ایران برای دریافت عوارض از کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز، کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس اصلی‌ترین تحمل‌کنندگان این هزینه‌ها خواهند بود. دلیل این امر وابستگی حیاتی این کشورها به این آبراه برای صادرات نفت و محدود بودن گزینه‌های جایگزین آنها است. کشورهای صادرکنندهٔ نفت در منطقهٔ خلیج فارس در بلندمدت چاره‌ای جز پذیرش و پرداخت عوارض پیشنهادی ایران ندارند. وابستگی شدید آنها به تنگه هرمز به‌عنوان مسیر اصلی صادرات نفت و محدودیت‌های زیاد مسیرهای جایگزین انتقال انرژی، آنها را در این موقعیت قرار می‌دهد.

طرح دوفوریتی مدیریت تنگه هرمز

مجلس شورای اسلامی در پی إعمال مدیریت هوشمند ایران بر تنگه هرمز، طرح مدیریت جدید تنگه هرمز را با قید دو فوریت و با هدف تقویت امنیت دریانوردی و حفظ حقوق دریایی جمهوری اسلامی ایران در تنگه هرمز، تدوین کرد. بر اساس این طرح، دولت موظف به دریافت عوارض خدماتی از کشتی‌ها و نفتکش‌های عبوری از این تنگه می‌شود. این عوارض در چهار بخش خدماتی شامل پایش و هدایت ترافیک دریایی، صیانت زیست‌محیطی، امنیت دریایی و خدمات جست‌وجو و نجات تعریف شده‌اند. همچنین، دولت می‌تواند کشورهای متحد را از پرداخت عوارض معاف کند و نوع ارز دریافتی را تغییر دهد. میزان عوارض هر سه سال یک‌بار قابل بازنگری است و عدم اجرای این قانون شامل مجازات خواهد بود.

تلاش‌ها برای بازگشایی تنگه هرمز

تلاش‌های واشینگتن برای تشکیل یک ائتلاف بین‌المللی به‌منظور اسکورت کشتی‌ها و باز کردن تنگه هرمز در میانه جنگ با عدم تأیید متحدانش مواجه شد. بیشتر متحدان آمریکا از درخواست آن برای اعزام جنگ‌افزارها به این منطقه رویگردان بوده‌اند و این تلاش‌ها ناکام ماند. بازگشایی تنگه هرمز به‌صورت مشروط پس از برقراری آتش‌بس در بامداد ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ش میان طرفین توافق شد؛ اما بازگشایی کامل آن منوط به توافق جامع برای خاتمه جنگ شد. دونالد ترامپ، پس از عدم موفقیت در بازکردن تنگه هرمز از طریق گفتگوها در پاکستان، اعلام کرد که نیروی دریایی این کشور محاصره دریایی ایران را آغاز کرده است. او اعلام کرد که به نیروی دریایی این کشور دستور داده تا کشتی‌هایی را که برای عبور از تنگه هرمز به ایران عوارض پرداخت کرده‌اند، در آب‌های بین‌المللی شناسایی و متوقف کنند. سفیر جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل در نامه‌ای به دبیرکل و شورای امنیت، اقدام آمریکا در اعمال محاصره دریایی به ایران را نقض حاکمیت و تمامیت ارضی و نقض ماده ۲ منشور ملل متحد و حقوق بین‌الملل عنوان کرد. او همچنین اعلام کرد که آمریکا مسئول تمام تبعات این عمل متخلفانه است و ایران حق خود را برای دفاع از حاکمیت و منافع ملی محفوظ می‌داند. از منظر کارشناسان نظامی، طول زیاد مرزهای زمینی ایران در مقابل سواحل ۲۴۰۰ کیلومتری، محاصره دریایی را ناکارآمد می‌سازد. از سوی دیگر، داده‌های ردیابی دریایی نشان داد که تعدادی کشتی پس از ادعای آمریکا در محاصره دریایی ایران، از تنگه هرمز عبور کرده‌اند.

بازگشایی موقت تنگه هرمز

از زمان آغاز طرح آتش‌بس بین ایران و آمریکا با میانجی‌گری پاکستان، قرار بود ایران اجازه تردد روزانه تعدادی کشتی را صادر کند؛ اما با عدم اجرای آتش‌بس در لبنان و عدم پذیرش تعمیم توافق توقف آتش به حزب‌الله و رژیم صهیونیستی، ایران تصمیم به تعلیق توافق تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز گرفت. پس از اعلام آتش‌بس در لبنان در ۲۸ فروردین ۱۴۰۵ش برای تردد شناورها در تنگه هرمز سه شرط تعیین شد:

1. کشتی‌ها باید تجاری باشند و تردد کشتی‌های نظامی ممنوع است. همچنین هیچ‌یک از کشتی‌ها و محموله‌ها نباید با کشورهای متخاصم مرتبط باشند.
2. کشتی‌ها باید از مسیر تعیین شدهٔ ایران عبور کنند.
3. تردد شناورها باید با هماهنگی نیروهای ایرانی مسئول این تردد انجام شود.

تنها پس از یک روز از اعلام این‌که جمهوری اسلامی ایران مطابق توافقات پیشین، با عبور تعداد محدودی از کشتی‌های نفتکش و تجاری از تنگه هرمز به‌صورت مدیریت‌شده موافقت کرده؛ بنا بر اظهارات سخنگوی قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا، ادامهٔ راهزنی دریایی آمریکا تحت عنوان محاصره، سبب شد که کنترل تنگه هرمز به وضعیت پیشین بازگردانده شده و دوباره بسته شود.

منابع

• «ادعای ترامپ: از همین حالا، نیروی دریایی ایالات متحده روند محاصره همه کشتی‌هایی را که تلاش می‌کنند وارد یا خارج از تنگه هرمز شوند آغاز خواهد کرد / هر کشتی در آب‌های بین‌المللی که به ایران عوارض پرداخت کرده باشد شناسایی و متوقف می‌شود / محاصره به‌زودی آغاز خواهد شد؛ کشورهای دیگر نیز در آن مشارکت خواهند کرد»، وب‌سایت انتخاب، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «آنچه باید دربارهٔ تنگه هرمز بدانید»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب: ۸ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
• «آیا محاصره دریایی ایران توسط آمریکا امکان‌پذیر است؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «ایران چگونه تنگه هرمز را خواهد بست +تصاویر»، خبرگزاری تابناک، تاریخ بازدید: ۲۶ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «ایران و بستن تنگه هرمز از منظر حقوق بین‌الملل»، وب‌سایت انرژی ما، تاریخ درج مطلب: ۲۷ خرداد ۱۴۰۴ش.
• «بازخوانی رزمایش «ولایت ۹۰ نیروی دریایی ارتش» / از آزمایش موفق موشک محراب تا شناسایی ناو آمریکایی»، وب‌سایت جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۵ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «بستن تنگه هرمز، خلاف حقوق بین‌الملل؟»، فارس‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ش.
• بحرینی، علی و مجدزاده خاندانی، بهروز، «بررسی آزادی عبور از تنگه‌ها و امکان مسدود کردن تنگه هرمز در حقوق بین‌الملل»، مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، شمارهٔ ۱، زمستان ۱۳۹۵ش.
• «پایان موفقیت‌آمیز رزمایش سپاه در تنگه هرمز/ هشدار دریایی به واشینگتن»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۰ دی ۱۴۰۴ش.
• «ترامپ: اجازه دریافت عوارض در تنگه هرمز را به ایران نمی‌دهیم»، وب‌سایت خبر فوری، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «ترامپ اهرم‌های فشار خود علیه ایران را از دست داده است»، نورنیوز، تاریح درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «ترامپ با حمله به ایران رؤیای نتانیاهو را محقق کرد»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «تنگه هرمز در آستانه تغییر پارادایم»، وب‌سایت آوش، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «تنگه هرمز دوباره بسته شد»، وب‌سایت روزنامه اقتصادی تعادل، تاریخ درج مطلب: ۲۹ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «تنگه هرمز، روایت هزاران سال ایستادگی در گلوگاه طلای سیاه»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۴۰۵ش.
• « «تنگه هرمز»، عابربانک جدید ایران»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «تنگه هرمز؛ نبضی که نظم جهان را تنظیم می‌کند»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «تنگه هرمز نیازی به هیچ بیگانه‌ای برای برقراری امنیت ندارد»، وب‌سایت شبکه العالم، تاریخ درج مطلب: ۸ دی ۱۳۹۸ش.
• «توضیحات یک منبع آگاه نزدیک به شعام دربارهٔ بازگشایی موقت تنگه هرمز»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۴۰۵ش.
• حافظ‌نیا، محمدرضا، خلیج فارس و نقش استراتژیک تنگه هرمز، تهران، سمت، چاپ پنجم، ۱۳۸۸ش.
• حسینی، محدثه، «مروری بر تحولات تاریخی رژیم حقوقی تنگه هرمز»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۶ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «حقایقی که از تنگه هرمز نمی‌دانید!»، وب‌سایت شبکه العالم، تاریخ درج مطلب: ۲۴ خرداد ۱۳۹۸ش.
• «حقوق و وظایف ایران در کنترل تنگه هرمز در مقابل فشارهای بین‌المللی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۳ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «دربارهٔ تنگه هرمز»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۶ شهریور ۱۳۸۷ش.
• «دلیل نامگذاری ۱۰ اردیبهشت به روز ملی خلیج‌فارس چیست؟»، وب‌سایت هفت صبح، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۴۰۴ش.
• «روایت ۴ دهه تهدید؛ چگونه تنگه هرمز تبدیل به اهرم فشار ایران شد»، وب‌سایت خبرفوری، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «روزی که ایران پیروز جنگ نفتکش‌ها شد»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مهر ۱۳۹۵ش.
• «سه روایت از یک ماجرا؛ در تنگه هرمز چه خبر است؟»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: ۱ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «سی‌ان‌ان: اقتصاد آمریکا به آرامش تنگه هرمز وابسته است»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ش.
• صادقی، فاطمه، «واشگنتن نتوانست از نفت ایران علیه خودش استفاده کند»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۶ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «طرح دوفوریتی مجلس برای دریافت عوارض خدماتی از عبور کشتی‌ها در تنگه هرمز»، وب‌سایت جام‌جم آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۶ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «عوارض تنگه هرمز بیشترین فشار را بر کشورهای عربی وارد می‌کند»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «قدمت تنگه هرمز را در سنگ‌نگاره‌ها بیابید»، وب‌سایت سرنا خبر، تاریخ درج مطلب: ۲۶ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «کاهش شدید تردد در هرمز؛ فقط ۱۵ کشتی در ۴ روز عبور کردند»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
• کرمی، مهران، «بررسی جغرافیای سیاسی تنگه‌ها با محوریت تنگه راهبردی هرمز»، همایش ملی توسعه پایدار از پنجره جزایر ایرانی خلیج‌فارس، ۱۴۰۳ش.
• «لحظه تاریخی دستور شهید تنگسیری برای بسته شدن تنگه هرمز/ ویدئو»، وب‌سایت خبر فوریف تاریخ درج مطلب: ۱۰ فروردین ۱۴۰۵ش.
• مجتهدزاده، «تنگه هرمز»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۲۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «محاصره دریایی ترامپ شکست خورد؟ / دو کشتی به بنادر ایران رسیدند»، وب‌سایت اقتصاد نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
• معصومی‌زاده، زینب السادات، «تاریخچه سیاسی تنگه هرمز»، یاد تابستان، شمارهٔ ۸۰، ۱۳۸۵ش.
• «ناگفته‌های تازه دربارهٔ تنگه هرمز که اهمیت جهانی دارد»، وب‌سایت صدآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «هر آنچه از تنگه هرمز می‌خواهید بدانید»، وب‌سایت مانا، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «هشدار ایران به شورای امنیت دربارهٔ پیامد اقدام آمریکا به محاصره تنگه هرمز»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «همه چیز دربارهٔ تنگه هرمز/ از ریشه لغوی این نام تا جنگ‌هایی که در آن رخ داده است/ چرا هرمز مهم‌ترین منطقه استراتژیک ایران است؟»، وب‌سایت خبرفوری، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.