جزایر ایرانی خلیج فارس

جزایر ایرانی خلیج فارس؛ بخشی از قلمرو سرزمینی حاکمیت ملی ایران در جنوب کشور.

جزایر ایرانی خلیج فارس، مجموعه‌ای از چند قطعه خشکی مسکونی و غیرمسکونی در خلیج فارس با کارکردهای اقتصادی، نظامی، زیست‌محیطی و تمدنی هستند که در مجاورت سه استان خوزستان، بوشهر و هرمزگان قرار گرفته‌اند. جزیره قشم به‌عنوان بزرگ‌ترین جزیره خلیج فارس و جزیره خارک به‌عنوان پایانهٔ اصلی صادرات نفت ایران، نقشی محوری در اقتصاد کشور ایفا می‌کنند. جزایر سه‌گانه ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک به‌دلیل موقعیت جغرافیایی در تنگه هرمز، از منظر امنیتی و ژئوپلیتیک دارای اهمیت راهبردی هستند. امارات متحدهٔ عربی از زمان تأسیس خود ادعای مالکیت بر این سه جزیره را مطرح کرده، اما ایران با استناد به اسناد تاریخی و حقوقی، حاکمیت خود را اثبات‌شده می‌داند. در جریان جنگ رمضان، تهدید به اشغال برخی از این جزایر توسط آمریکا مطرح شد که به اعتقاد کارشناسان، اشغال آنها به‌دلیل آسیب‌پذیری نیروهای مهاجم در برابر حملات مستمر و پیامدهای ناشی از سیاست مقابله به مثل، راهبردی پرهزینه و بحران‌زا ارزیابی شده است.

معرفی

در خلیج فارس ۱۳۰ جزیره با مساحت‌های مختلف وجود دارد که حدود ۳۱ و بر اساس روایت برخی منابع تا ۴۵ جزیرهٔ آن مربوط به ایران بوده است. در این میان، ۱۲ جزیرهٔ آن مسکونی است که بیشتر آنها در شمال خلیج فارس قرار دارد. مجموع جزایر ایرانی خلیج فارس مساحتی بالغ بر حدود ۱۸۸۸ کیلومتر مربع را شامل می‌شود که در این میان جزیره قشم با ۱۴۹۱ کیلومتر مربع، بزرگ‌ترین جزیره خلیج فارس و با فاصله ۱۸۰۰ متر از خشکی، نزدیک‌ترین جزیره به خاک ایران است. این جزیره به‌عنوان بزرگ‌ترین جزیره غیر مستقل جهان، از ۲۲ کشور جهان بزرگ‌تر و حدود ۲/۵ برابر کشور بحرین مساحت دارد. در مقابل، جزیره فارسی کوچک‌ترین جزیره ایران محسوب می‌شود که در همسایگی عربستان واقع شده است.

اهمیت راهبردی

ردیف	ابعاد اهمیت	جزایر شاخص	شرح ویژگی‌ها و مصادیق راهبردی
۱	اقتصادی و انرژی	خارک، کیش و قشم	بزرگ‌ترین اسکله نفتی جهان: از میان جزایر ایرانی خلیج فارس، خارک به‌دلیل واقع شدن در عمیق‌ترین بخش‌های خلیج فارس و داشتن سواحل عمیق، لنگرگاه اصلی شناورهای پهن‌پیکر برای صادرات نفت ایران است.
۲	دفاعی و نظامی	تنب بزرگ، ابوموسی و تنب کوچک	ناوگان‌های ثابت دریایی: این جزایر در معماری دفاعی ایران حکم ناوهای غرق‌نشدنی را دارند که خط‌مقدم نظارت بر آبراه‌ها و دفاع از مرزهای جنوبی را تشکیل می‌دهند.
۳	ژئوپلیتیک و نظارتی	هرمز، لارک، قشم، هنگام، تنب بزرگ و ابوموسی	زنجیره قوسی دفاعی: این ۶ جزیره با فواصل کوتاه از یکدیگر، یک کمان راهبردی ایجاد کرده‌اند که کنترل کامل بر ورودی و خروجی تنگه هرمز را برای ایران مقدور می‌سازد.
۴	زیرساختی و فنی	خارک، قشم و جزایر مسکونی	سواحل عمیق و تأسیسات حیاتی: برخورداری از مزایای طبیعی برای پهلوگیری کشتی‌های بزرگ و وجود زیرساخت‌های مدنی مانند آب‌شیرین‌کن‌ها برای پایداری جمعیت بومی.
۵	تمدنی و هویتی	قشم و هرمز	موزه تمدن کهن: پیوند تفکیک‌ناپذیر با تمدن ایران باستان؛ وجود نمادهای آیینی و سازه‌ای که نشان‌دهندهٔ حاکمیت تاریخی و تمدنی ایران بر پهنه خلیج فارس است.
۶	زیست‌محیطی	جزایر غیرمسکونی قبر ناخدا و دارا (خوزستان)، نخیلو، ام‌الکرم و خان (بوشهر) و شیدور و فارور کوچک (هرمزگان)	ذخیره‌گاه‌های جهانی و زیستگاه مهم پرندگان مهاجر آبزی: اهمیت بین‌المللی به‌عنوان پناهگاه مرجان‌های دریایی و زیستگاه پرندگان مهاجر که بخشی از مسئولیت‌های زیست‌محیطی ایران است. بر اساس مطالعات میدانی کارشناسان سازمان حفاظت محیط زیست، جزایر غیرمسکونی خلیج فارس از مهم‌ترین زیستگاه‌های جوجه‌آوری پرندگان مهاجر آبزی محسوب می‌شوند و سالانه بیش از دویست هزار جفت جوجه‌آور از یازده گونه در این جزایر آشیانه‌سازی و تخم‌گذاری می‌کنند.

تقسیمات استانی

جزایر ایرانی خلیج فارس بین سه استان ساحلی تقسیم شده‌اند که نشان‌دهندهٔ گستردگی نفوذ حاکمیتی و نظارت زیست‌محیطی ایران بر سراسر طول کرانه‌های شمالی خلیج فارس است.

• استان هرمزگان دارای ۱۴ جزیره شامل: قشم، کیش، لاوان، هرمز، ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک، شتور، هندورابی، فارور بزرگ، فارور کوچک، سیری، هنگام و لارک.
• استان بوشهر شامل: خارک، خارکو، عباسک، میرمهنا، فارسی، تهمادو/جبرین، نخیلو، ام‌الکرم/گرم و مطاف.
• استان خوزستان شامل: مینو، بونه، دارا و قبر ناخدا.

نقش جزایر در قلمروسازی دریایی

به باور پژوهشگران، جزایر ایرانی خلیج فارس به‌دلیل اهمیت ژئوپلیتیکی، ژئواستراتژیکی و ژئواکونومیکی این منطقه، نقشی کلیدی در تعیین قلمروهای دریایی ایران ایفا می‌کند. در تطبیق با کنوانسیون ۱۹۸۲م حقوق دریاها، از هشت جزیره ایرانی برای تعیین خط مبدأ مستقیم استفاده شده است. این امر موجب گسترش آب‌های داخلی و نیز افزایش محدوده سایر قلمروهای دریایی به ویژه دریای سرزمینی گردیده است.

به اعتقاد پژوهشگران، در صورت نبود این جزایر، ایران ناگزیر از استفاده از خط مبدأ عادی می‌شد که در آن صورت مساحت قابل توجهی از قلمروهای دریایی کشور به نفع کشورهای جنوبی خلیج فارس کاهش می‌یافت. از میان جزایر ایران، هفت جزیره دارای دریای سرزمینی هستند که دریای سرزمینی شش جزیره با دریای سرزمینی سرزمین ساحلی پیوستگی دارد. این پیوستگی حاکمیت متصل را فراهم می‌آورد که برای اعمال حقوق در سایر مناطق حقوقی دریایی ضروری است. این جزایر علاوه‌بر گسترش حاکمیت دریایی، صلاحیت دریایی ایران را نیز توسعه داده‌اند، در حالی که جزیرهٔ فارسی تنها گسترش حاکمیت را به همراه داشته است. اگرچه به‌دلیل عرض کم خلیج فارس، این جزایر تأثیر کاملی بر سایر قلمروهای دریایی نداشته‌اند، اما از نظر پژوهشگران، حذف نقش این جزایر در تعیین خط مبدأ یا دریای سرزمینی، به‌شدت بر منابع ژئواکونومیکی و ژئواستراتژیکی ایران در خلیج فارس و تنگه هرمز به نفع کشورهای منطقه و قدرت‌های فرامنطقه‌ای تأثیر خواهد گذاشت. جزیرهٔ فارسی به‌دلیل دوری از ساحل ایران و نزدیکی به عربستان سعودی فاقد این پیوستگی است و برای تعیین دریای سرزمینی آن از خط منصف استفاده شده است.

فهرست جزایر ایرانی خلیج فارس

ردیف	نام جزیره/وضعیت سکونت	مساحت	ویژگی‌های طبیعی و اقلیمی	شاخص‌های اقتصادی، تاریخی و گردشگری
۱	مینو / مسکونی	۱۷/۸ کیلومتر مربع	محصور در اروندرود؛ دارای سیستم آبیاری طبیعی (جزر و مدی) و نخلستان‌های زیاد.	مینوشهر با ۱۲ هزار نفر جمعیت؛ قطب کشاورزی و دامپروری؛ تفریحگاه مردم آبادان و خرمشهر.
۲	خور موسی/ غیرمسکونی		کانال عمیق با اکوسیستم منحصربه‌فرد؛ زیستگاه پرندگان نادر (گیلانشاه خالدار).	محل تخم‌ریزی میگو و آبزیان؛ دارای اهمیت ناوبری و صنعتی (بندر امام و ماهشهر).
۳	بونه / غیرمسکونی	۱/۷ کیلومتر مربع	واقع در شمال غربی خلیج فارس؛ دارای آب گوارا (در گذشته) و مسیر دریایی دشوار.	زیستگاه سلیم خرچنگ‌خوار و محل تخم‌گذاری پرستوهای دریایی.
۴	دارا / غیرمسکونی	۱کیلومتر مربع	واقع در دهانه خور موسی؛ جزیره‌ای زیبا و بکر.	محل اختصاصی تخم‌گذاری پرستوهای دریایی.
۵	قبرناخدا/ غیرمسکونی	۴/۲کیلومتر مربع	جزیره‌ای غیرمسکونی در دهانه خور موسی؛ مسطح و رسوبی.	محل تخم‌گذاری پرستوهای دریایی (مشابه جزیره دارا).
۶	خارک / مسکونی	۳۲ کیلومتر مربع	جزیره مرجانی با پشته سنگی مرکزی (۶۰ متر)؛ لنگرگاه طبیعی در برابر بادهای تند.	پایانه اصلی صادرات نفت؛ دارای آثار باستانی (معبد نپتون، آتشکده) و تنها زیستگاه آهوان بوشهر.
۷	خارکو / غیرمسکونی	۳/۵ کیلومتر مربع	جزیره کوچک در شمال شرق خارک؛ دارای اسکله و ساختمان‌های مخروبه.	محل رشد پرندگان؛ پایگاه تاریخی میرمهنا برای حمله به هلندی‌ها و محل استقرار نظامیان انگلیسی.
۸	عباسک/ غیرمسکونی	۱۴ کیلومتر مربع	واقع بین بوشهر و شیف؛ بافت زمین ماسه‌ای و نامناسب برای کشاورزی.	دارای طرح احداث دهکده گردشگری به‌دلیل مجاورت با بندر بوشهر.
۹	میرمهنا/ غیرمسکونی	-	دارای درختان کُنار تناور، انگور و انجیر مشهور؛ دارای بنای مذهبی (قدمگاه).	نام‌گذاری به افتخار دریانورد مبارز ایرانی؛ دارای ارزش‌های تاریخی و مذهبی محلی.
۱۰	فارسی / غیرمسکونی	۰/۲۵ کیلومتر مربع	جزیره راهبردی در اعماق خلیج فارس؛ فاقد سکنه مدنی.	مرکز استقرار ایستگاه هواشناسی حیاتی برای هدایت ناوگان کشتیرانی بین‌المللی.
۱۱	تهمادو/ غیرمسکونی	۷ کیلومتر مربع	از جزایر اقماری و زیست‌محیطی خلیج فارس.	زیستگاه پرندگان مهاجر و دارای اهمیت در زنجیره زیستی دریایی.
۱۲	نخیلو / غیرمسکونی	۰/۳۲ کیلومتر مربع	جزیره‌ای غیرمسکونی در سواحل بوشهر.	محل اصلی و حساس زیست و تخم‌گذاری لاک‌پشت‌های خلیج فارس.
۱۳	گُرم / غیرمسکونی	۰/۴ کیلومتر مربع	پوشیده از انبوه درختان جنگلی مانگرو (گُرم).	علت نام‌گذاری، وجود پوشش گیاهی انبوه و خاص آن است.
۱۴	لاوان/ مسکونی	۷۶/۸ کیلومتر مربع	سومین جزیره بزرگ ایران؛ اقلیم بسیار گرم (تا ۵۰ درجه)؛ دورترین جزیره به مرکز هرمزگان.	مجتمع پالایشی نفت؛ صید مروارید؛ پدیده شگفت‌انگیز کندوهای عسل با بوی نفت.
۱۵	شیدور/ غیرمسکونی	۱ کیلومتر مربع	پناهگاه حساس حیات‌وحش (دلفین و لاک‌پشت)؛ منطقه حفاظت‌شده.	معروف به «جزیره ماران» به‌دلیل وفور مارهای سمی سیاهرنگ زیر شن‌ها.
۱۶	هندرابی/ مسکونی	۲۲/۸ کیلومتر مربع	سرزمینی هموار و بدون عارضه طبیعی؛ دارای ارتفاعات کوتاه و کرانه‌های ملایم.	صید و غواصی؛ زیرمجموعه گردشگری کیش؛ فاقد فعالیت‌های صنعتی و معدنی.
۱۷	کیش/ مسکونی	۹۰ کیلومتر مربع	جزیره مرجانی بیضی‌شکل؛ مسطح و مستعد کشاورزی؛ یکی از بکرترین مناطق زیست‌محیطی.	اولین بندر آزاد تجاری؛ دارای آکواریوم بزرگ، شهر حریره و زیرساخت‌های پیشرفتهٔ گردشگری.
۱۸	فرور بزرگ/ غیرمسکونی	۲۶ کیلومتر مربع	واقع بر کمربند زلزله؛ دارای تپه‌ماهور، پرتگاه‌های بلند و آب‌های سیاه در نزدیکی ساحل.	کانون زیست حیات‌وحش (عقاب ماهیگیر و مار جعفری)؛ معروف به «مارور».
۱۹	فرور کوچک/غیرمسکونی	۱ کیلومتر مربع	جزیره کوهستانی با تپه زین‌شکل تیره؛ جزی کمربند فعال زلزله.	محل لانه پرندگان دریایی؛ در گذشته مرکز صید ماهی و مروارید بوده است.
۲۰	سیری / مسکونی	۱۶/۵ کیلومتر مربع	جزیره‌ای مسطح در قلب خلیج فارس؛ دارای نخلستان‌های پراکنده و معدن خاک سرخ.	دارای تأسیسات نفتی و مسکونی؛ مرکز استخراج خاک سرخ خلیج فارس.
۲۱	ابوموسی/ مسکونی	۱۲ کیلومتر مربع	جنوبی‌ترین جزیره ایرانی؛ مرکز شهرستان ابوموسی؛ دارای اهمیت حاکمیتی بالا.	واقع در ژرف‌ترین مسیر کشتیرانی نفت‌کش‌ها؛ دارای موقعیت راهبردی فوق‌العاده.
۲۲	تنب بزرگ/ مسکونی	۱۰/۵ کیلومتر مربع	جزیره‌ای تقریباً گرد با خاک شنی و خشک؛ محل وفور مارهای سمی کوچک.	دارای لنگرگاه و موج‌شکن؛ معیشت مردم از صید ماهی و مروارید.
۲۳	تنب کوچک/ غیرمسکونی	۱/۲ کیلومتر مربع	جزیره مثلثی‌شکل در ۱۲ کیلومتری غرب تنب بزرگ؛ مرتفع‌ترین نقطه ۲۱ متر.	فاقد سکونت انسانی؛ دارای اهمیت راهبردی در حفظ مرزهای دریایی.
۲۴	قشم / مسکونی	۱۴۹۱ کیلومتر مربع	بزرگ‌ترین جزیره ایران؛ دارای گنبد نمکدان، جنگل‌های حرا و سواحل صخره‌ای ریگو.	منطقه آزاد تجاری؛ دارای ۱۵ بندر؛ تنوع جانوری خیره‌کننده (خفاش میوه خوار و جبیر).
۲۵	ناز / غیرمسکونی		سه هکتار صخره مسطح؛ فاقد ساحل شنی؛ با دیواره‌های صخره‌ای بلند.	اتصال موقت به قشم در زمان جزر؛ مکان محبوب برای ماهیگیران و گردشگران.
۲۶	هرمز / مسکونی	۴۵ کیلومتر مربع	جزیره گرد با تپه‌های آتشفشانی و نمکی؛ دارای معادن مشهور خاک سرخ و نمک سفید.	معروف به «کلید خلیج فارس»؛ دارای قلعه پرتغالی‌ها و پیشینه بازرگانی عظیم تاریخی.
۲۷	هنگام / مسکونی	۵۰ کیلومتر مربع	مخروط ناقص با ارتفاعات آهکی (کوه ناکس)؛ دارای معادن نمک، خاک و سرب.	صیادی؛ دارای تأسیسات تاریخی انگلیسی‌ها و ساحل مشهور دلفین‌ها.
۲۸	لارک / مسکونی	۷/۴۸ کیلومتر مربع	متشکل از کوه‌های آتشفشانی مخروطی در تنگه هرمز؛ فاقد کشاورزی.	فعالیت اصلی صید و غواصی؛ تأمین آب شیرین از طریق حمل با شناور از بندرعباس.
۲۹	چراغی/غیرمسکونی	--	--	--
۳۰	مرغی/غیرمسکونی	--	--	--
۳۱	سه‌دندون/غیرمسکونی	--	--	--

ادعای مالکیت امارات بر برخی از جزایر ایرانی

جزایر سه‌گانه ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک در موقعیت استراتژیک تنگه هرمز قرار دارد و تحلیلگران آنها را از منظر ژئوپلیتیک، نظامی و اقتصادی برای ایران حیاتی ارزیابی می‌کنند. شواهد نشان می‌دهد که این جزایر همواره تحت حاکمیت ایران بوده‌اند و اسناد تاریخی متعددی از جمله نقشه رسمی لرد کرزن، وزیر خارجه بریتانیا در۱۹۰۳م به وضوح مالکیت ایران بر آنها را تأیید می‌کند. بریتانیا در اوایل قرن بیستم میلادی به‌صورت رسمی به حاکمیت ایران بر این جزایر اعتراف کرده و این اعتراف پایه‌گذار تثبیت حقوقی حاکمیت ایران شده است.

در مقابل، امارات متحده عربی از زمان تأسیس خود در ۱۹۷۱م ادعای مالکیت بر این جزایر را مطرح کرده و سالانه در مجامع بین‌المللی از جمله سازمان ملل این ادعاها را تکرار می‌کند. با این حال، ایران با استناد به اسناد تاریخی، نقشه‌های معتبر و توافقات بین‌المللی مانند کنوانسیون حقوق دریاها، این ادعاها را بی‌اساس می‌داند.

همچنین خاندان قواسم (شیوخ محلی رأس‌الخیمه و شارجه) پیش از تأسیس امارات، در نوامبر ۱۹۷۱م طی مذاکراتی با ایران، به‌طور غیررسمی حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه را پذیرفتند و هیچ مخالفتی با استقرار نیروهای ایرانی در دسامبر ۱۹۷۱م نکردند. بر همین مبنا، ایران ادعاهای بعدی امارات را ناقض توافقات پیشین و مستندات تاریخی می‌دانند و ضمن حفظ حضور نظامی و اقتصادی خود در جزایر، بر حاکمیت قانونی و تاریخی خود تأکید دارد.

جزایر ایرانی تحت اشغال امارات

بر اساس اسناد تاریخی، جزایر آریانا و زرکوه در جنوب خلیج فارس که امروزه در اختیار امارات متحده عربی قرار دارند، در دورهٔ قاجار و تحت تأثیر نفوذ بریتانیا از حاکمیت ایران خارج شده‌اند. جزیره زرکوه با مساحت هشت کیلومتر مربع، دارای منابع نفتی قابل توجهی است و تولید روزانه آن بیش از پانصد و پنجاه هزار بشکه نفت برآورد می‌شود. جزیره آریانا نیز با دوازده کیلومتر مربع مساحت، منطقه‌ای حفاظت‌شده با اهمیت زیست‌محیطی است که در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. به نظر تحلیلگران در شرایط امروزی و با توجه به مشارکت امارات در حملات نظامی علیه ایران در جنگ رمضان ۱۴۰۴–۱۴۰۵ش از طریق میزبانی از پایگاه‌های آمریکایی، ایران بر اساس قوانین بین‌المللی مسئولیت دولتی امارات را محرز دانسته و خسارت‌های مادی و معنوی ناشی از این اقدامات را مطالبه کرده است. در این چارچوب، برخی تحلیل‌گران بازگرداندن جزایر آریانا و زرکوه به حاکمیت ایران را در کنار دریافت غرامت جنگی، اقدامی متناسب با تعهدات بین‌المللی امارات ارزیابی می‌کنند.

جزایر ایرانی خلیج فارس در جنگ رمضان

در جریان جنگ آمریکا و اسراییل علیه ایران در رمضان ۱۴۰۴ش، جزایر ایرانی خلیج فارس به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی حساسیت ژئوپلیتیکی و نظامی مطرح بوده‌اند. تهدیدات مقامات آمریکایی برای اشغال جزیره خارک، مرکز اصلی صادرات نفت ایران و جزایر سه‌گانه ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک، این مناطق را در خط مقدم تنش‌ها قرار داد. بر اساس تحلیل‌های موجود، اشغال جزایر سه‌گانه با وجود سادگی نسبی عملیات تصرف، به‌دلیل وسعت محدود و محصور بودن در دریا، نیروهای مهاجم را در معرض حملات مستمر موشکی و پهپادی قرار داده و تلفات سنگینی به‌همراه خواهد داشت. در مورد جزیرهٔ خارک، آسیب به تأسیسات نفتی به‌معنای از دست‌رفتن حدود نود درصد ظرفیت صادرات نفت ایران ارزیابی شده که در چارچوب سیاست مقابله به مثل، ایران نیز تأسیسات نفتی کشورهای هم‌پیمان آمریکا و اسرائیل را هدف قرار خواهد داد. جزیرهٔ قشم نیز به‌دلیل وسعت، جمعیت و نزدیکی به ساحل، اشغال دشوارتر و پرهزینه‌تری پیش رو خواهد داشت.

کتاب جزایر ایرانی خلیج فارس

کتاب جزایر ایرانی خلیج فارس تألیف مسعود کوهستانی‌نژاد، در ۱۳۹۳ش توسط انتشارات دنیای اقتصاد در ۳۴۰ صفحه منتشر شده است. این کتاب شامل ۸ فصل، پیشگفتار، مقدمه و نتیجه‌گیری بوده و ضمائم آن برگرفته از نشریات فارسی‌زبان دورهٔ قاجار مانند حبیب‌المتین، ثریا و چهره‌نما است که تحولات جزایر را مورد توجه قرار داده‌اند. همچنین فصل یازدهم و بخشی از ضمائم به موضوع جزایر ایران در خلیج فارس و سفرنامه‌ای از بحرین (منتشرشده در بهمن ۱۳۲۷ش) اختصاص یافته است.

روز جزایر سه‌گانه ایرانی

نهم آذر در تقویم رسمی کشور ایران به‌عنوان روز ملی جزایر سه‌گانه خلیج فارس: ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک، ثبت شده است. تحلیلگران این روز را نماد بازگشت بخشی از خاک کشور به حاکمیت ایران و تأکیدی بر عزم راسخ مردم در حفظ تمامیت ارضی کشور می‌دانند.

منابع

• آذری شهرضایی، رضا، «رزم آرا و جزایر ایرانی خلیج فارس»، مجلهٔ گفتگو، شمارهٔ ۶۶، ۱۳۹۳ش.
• «آریانا و زرکوه؛ دو جزیره ایرانی و فرصتی تاریخی برای بازگشت به خانه»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۴ فروردین ۱۴۰۴ش.
• «آریانا و زرکوه را پس بگیریم»، جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۲ش.
• اکبر، سید عبدالله، «موقعیت ژئواستراتژیک جزائر ایرانی خلیج فارس»، مجلهٔ رویدادها و تحلیل‌ها، شمارهٔ ۲۲۶، ۱۳۸۷ش.
• امانی، کیا و دیگران، «بررسی جزایر ایرانی خلیج فارس»، همایش بین‌المللی خلیج فارس، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوشهر، ۱۷ الی ۱۹ آذر ماه ۱۳۸۸ش، ص۱–۱۴.
• امیری، علی و نادری، حجت، «بررسی تأثیر جزایر ایرانی خلیج فارس و تنگه هرمز در قلمروسازی دریایی ایران»، مجلهٔ برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا)، شمارهٔ ۵۸، ۱۴۰۴ش.
• «اهمیت ژئوپلیتیک جزایر سه‌گانهٔ ایرانی در خلیج‌فارس / اعتراف تاریخی انگلستان به حاکمیت ایران بر «تُنب بزرگ، تُنب کوچک و ابوموسی»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آبان ۱۴۰۳ش.
• «اهمیت و جایگاه جزیره قشم در مطالعات فرهنگ و تمدن ایران باستان»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ بازدید: ۲۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «ایران ۲ جزیره دیگر هم در خلیج فارس دارد؛ وقت اقامه دعوی بین‌المللی نرسیده است؟»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۴۰۳ش.
• بابایی، سارا، «معرفی جزایر ایرانی خلیج فارس»، مجلهٔ مطالعات خلیج فارس، سال اول، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۳ش.
• «با جزایر ایرانی خلیج فارس آشنا شوید!»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «بررسی سناریوهای مختلف اشغال جزایر ایرانی در خلیج فارس: کدام جزیره‌ها در معرض خطرند و چه خواهد شد؟»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ۸ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «جزایر ایرانی خلیج فارس؛ سفر به جزایر مهم و کمتر شناخته شده»، وب‌سایت لست سکند، تاریخ بازدید: ۲۶ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «جزایر خلیج فارس به‌طور رسمی ثبت شدند»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
• «جزایر ایرانی خلیج‌فارس زیستگاه مهم پرندگان مهاجر آبزی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۴۰۳ش.
• «جزایر خلیج فارس مقصد گردشگران داخلی و خارجی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۴ش.
• «جزایر کوچک، اهمیت بزرگ؛ چرا این نقاط در خلیج فارس برای ایران حیاتی‌اند؟»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مارچ ۲۰۲۶م.
• «جزیره خارگ مرکز ثقل استراتژیک خلیج فارس؛ نماد مقاومت پایدار و وحدت ملی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۳ فروردین ۱۰۴۵ش.
• «هذیان‌گویی جدید ترامپ دربارهٔ تصرف جزایر ایران»، وب‌سایت نور نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۰ فروردین ۱۴۰۵ش.