تفکیک جنسیتی

تفکیک جنسیتی؛ جداسازی زن و مرد در محیط‌های عمومی.

تفکیک جنسیتی نوعی جداسازی بر اساس جنس است که در محیط‌های مختلف میان مرد و زن ایجاد می‌شود. کاربرد تفکیک جنسیتی بیشتر مختص محیط‌های آموزشی (مدارس و دانشگاه)، مکان‌های تفریحی و مکان‌های عمومی است. محققان و کارشناسان به مزایا و معایب تفکیک جنسیتی، توجه ویژه‌ای دارند.

مفهوم‌شناسی جنس و جنسیت

جنس؛ به‌معنای مجموعه‌ای از ویژگی‌ها، تمایزات فیزیکی و زیست‌شناسی ثابت است که به‌صورت ظاهری در افراد مانند اندام‌های جنسی قابل مشاهده است؛ اما جنسیت؛ به‌معنای ویژگی‌های شخصیتی و باطنی است که در بستر جامعه ساخته شده و شکل می‌گیرد. نقش جنسیتی فرد به‌واسطهٔ نقش‌های اجتماعی وی و با توجه به فرهنگی‌های مختلف به‌شکل متفاوتی بروز می‌کند.

تفکیک جنسیتی از دیدگاه جامعه‌شناسان

برخی جامعه‌شناسان معتقدند که تفکیک جنسیتی، معمولاً به شکل اختصاص قلمرو خانواده به زنان و قلمرو اجتماع به مردان است. این رویکرد اگرچه با هدف تقسیم کار جنسی آغاز شد؛ اما با گذشت زمان، سبب کم‌رنگ شدن حضور اجتماعی زنان و محدودکردن آنها در خانه شد. هدف اصلی تفکیک جنسیتی در اجتماع، ایجاد فضایی اخلاقی‌تر و سالم‌تر در جامعه بوده است.

جایگاه تفکیک جنسیتی در اسلام

آموزه‌های اسلام بر تعادل در روابط اجتماعی تأکید کرده و مخالف روابط اجتماعی سالم و منطقی نیست. از این منظر، تفکیک جنسیتی، احترام اجتماعی به زنان را به‌دنبال دارد و با صیانت از حقوق شهروندی، تأثیر مثبتی بر پایداری و استحکام بنیان خانواده‌ها دارد. در برخی روایات با هدف جلوگیری از آسیب‌های روابط ناسالم، بر تفکیک جنسیتی تأکید شده و عدم اختلاط و فاصله‌گرفتن از نامحرمان در سیرهٔ اهل بیت و به‍ویژه حضرت فاطمه زهرا، نیز مورد توجه بوده است.

تفکیک جنسیتی در احکام فقهی

از منظر فقه، روابط زن و مرد باید قانون‌مند باشد. بر اساس ادله فقهی، تفکیک جنسیتی در مراودات اجتماعی و مراکز آموزشی، مطلوب بوده و اختلاط جنسیتی که به گناه بینجامد، حرام است. از این منظر، اختلاط دختر و پسر دانشجو، مجاز است به شرط آن‌که منجر به فساد و گناه نشود.

تفکیک جنسیتی در مراکز آموزشی ایران

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، در مدارس تفکیک جنسیتی صورت گرفت و این رویکرد تا کنون مورد توجه و اقبال عمومی قرار گرفته است؛ زیرا دانش‌آموزان با آرامش و امنیت بیشتری به تحصیل علم، دانش می‌پردازند و به بلوغ فکری و تحصیلی می‌رسند. پژوهش‌ها نیز کامیابی این رویکرد را تأیید می‌کند. کلاس‌های دانشگاه‌ها در ایران عمدتاً به‌صورت مختلط برپا می‌شوند. تعداد دانشگاه‌هایی که فقط یک جنس در آنها حضور دارد بسیار اندک است. از جمله دانشگاه‌های تک جنسیتی در ایران، دانشگاه الزهرا و امام صادق است. تفکیک جنسیتی در دانشگاه نیز موجب تمرکز حواس، پرهیز از مسائل حاشیه‌ای و اهتمام جدی‌تر و عمیق‌تر دانشجویان بوده است. دانشگاه علامه طباطبایی و دانشگاه صنعتی امیرکبیر نیز به‌صورت داوطلبانه خواستار اجرای طرح تفکیک جنسیتی شده‌اند.

دلایل موافقان تفکیک جنسیتی

از منظر کارشناسان، تفکیک جنسیتی در محیط‌های عمومی، مزایای زیر را به‌دنبال دارد:

1. جلوگیری از آزار جنسی و فساد اجتماعی ناشی از روابط ناسالم میان دو جنس مخالف؛
2. افزایش توانمندی و اعتمادبه‌نفس افراد در مکان‌های آموزشی تک‌جنسیتی؛
3. کاهش روحیه تنوع‌طلبی در جوانان و در پی آن، کاهش سن ازدواج و تحکیم خانواده؛
4. افزایش حس آرامش و امنیت در جنس مؤنث و مذکر؛
5. راحتی دختران نسبت به پوشش خود در کنار هم جنس‌های خود در سنین کودکی، نوجوانی و جوانی؛
6. آرامش و امنیت روانی والدین در خصوص فرزندان‌شان در محیط‌های عمومی؛
7. افزایش یادگیری افراد در محیط‌های تک‌جنسیتی؛
8. از دیدگاه برخی محققان محیط‌های تک‌جنسیتی سبب افزایش ادراک زنان از خودشان شده و این امکان را به آنها می‌دهد که با افزایش اعتماد به نفس، نقش رهبری یک گروه را بپذیرند. امروزه جهان شاهد افزایش تحصیلات دانشگاهی زنان در محیط‌های آموزشی تک‌جنسیتی است. همچنین تفکیک جنسیتی در برخی فضاهای عمومی و تفریحی سبب افزایش امنیت فضاهای شهری برای زنان شده است.

دلایل مخالفان تفکیک جنسیتی

کارشناسانی که با تفکیک جنسیتی در مکان‌های عمومی مخالف هستند، اجرای این طرح را سبب ایجاد وقایع مختلف در بستر جامعه و خانواده دانسته‌اند که عبارت‌اند از:

1. افزایش ارتباطات با جنس مخالف در فضای مجازی؛
2. افزایش ازدواج‌های اینترنتی؛
3. پایمال کردن حق حضور اجتماعی زنان؛
4. کاهش قدرت اجتماعی زنان؛
5. بی‌اخلاقی و افزایش روابط خیابانی خارج از کنترل؛

این دسته از کارشناسان معتقدند وجود دو جنس مخالف در یک مکان آموزشی سبب افزایش رقابت و پیشرفت تحصیلی می‌شود. همچنین تعامل دو جنس مخالف به‌خصوص در محیط‌های علمی، باعث رشد ایده‌های خلاقانه و انگیزهٔ علمی آنها می‌شود. از این منظر، سیاست‌های تفکیک جنسیتی برای ایجاد توازن بین مردان وزنان، ناموفق بوده و نابرابری جنسی و توزیع ناعادلانه فرصت‌ها را به‌دنبال داشته است.

منابع

• «آیا امام خمینی با تفکیک جنسیتی دانشگاه‌ها مخالف بود؟»، وب‌سایت کانون فرهنگی تبلیغی مردم امین، تاریخ بازدید: ۲۷ آبان ۱۴۰۱ش.
• امامی‌راد، احمد، «بررسی فقهی تفکیک جنسیتی»، مطالعات فقه تربیتی، شماره ۱، ۱۳۹۳ش.
• انتظاری، علی، «آثار و پیامدهای تفکیک جنسی در دانشگاه علامه طباطبائی در مقایسه با دانشگاه‌های دیگر»، علوم اجتماعی، شماره ۸۱، ۱۳۹۶ش.
• «تفکیک جنسیتی از نگاه اسلام»، خبرگزاری مهر، تاریخ بازدید: ۲۷ آبان ۱۴۰۱ش.
• «تفکیک جنسیتی در عرصه عمومی»، وب‌سایت انجمن جامعه‌شناسی ایران، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۴۰۱ش.
• تولایی و همکاران، «بررسی رضایت‌مندی از تفکیک جنسیتی در فضاهای عمومی»، تحلیل اجتماعی نظم و نابرابری اجتماعی، شماره ۶۹، ۱۳۹۴ش.
• «چهار مزایای مدارس تک جنسیتی»، وب‌سایت eferrit، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۴۰۱ش.
• خانی، محمدحسین و محمدی، محسن، «نقش تفکیک جنسیتی بر پیشرفت تحصیلی و مقبولیت اجتماعی در مدارس ابتدایی»، پژوهش‌های تربیتی، شماره ۳۰، ۱۳۹۴ش.
• «خوبی‌های تفکیک جنسیتی»، وب‌سایت انتخاب حق شماست، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۴۰۱ش.
• «مزایا و معایب تفکیک جنسیتی کودکان»، وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی «فیلیا»، تاریخ بازدید: ۱۶ آبان ۱۴۰۱ش.
• «معایب و مزایای تفکیک جنسیتی»، وب۲سایت هنر زندگی، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۴۰۱ش.

ویکی زندگی

تفکیک جنسیتی؛ جداسازی زنان و مردان در عرصه‌های مختلف اجتماعی.

تفکیک جنسیتی، بیشتر در دو حوزه اشتغال و تحصیلات نمود می‌یابد، اما تفکیک در وسائل نقلیه عمومی، رستوران‌ها، پارک‌ها، کلوپ‌های ورزشی، مراکز درمانی و فضاهای فراوان دیگر نیز همواره مورد توجه بوده است. تحقیقات داخلی و خارجی، تبیین‌ها و پیامدهای متفاوتی برای تفکیک جنسیتی ذکر کرده‌اند.

مفهوم‌شناسی

تفکیک جنسیتی فرایند جداسازی فضای حضور و فعالیت افراد، بر اساس جنس است که به دنبال آن برای افراد نقش‌های متمایزی در نظر می‌گیرند.

تفکیک جنسیتی در جهان

برخی تحقیقات نشان می‌دهد که اهتمام به تفکیک جنسیتی در برخی کشورها مانند فرانسه، اتریش، لهستان، ایران و بلاروس، بیش از کشورهای دیگر است. در کشورهای غربی تفکیک جنسیتی بیشتر ناظر به تفکیک شغلی بر مبنای جنسیت است. شغل‌هایی نظیر نجاری، لوله‌کشی، رانندگی کامیون و تعمیر ماشین به مردان و مشاغلی نظیر معلمی، پرستاری، مراقبت از کودک و منشی‌گری به زنان اختصاص دارد یا حضور زنان در آن مشاغل بیش از مردان است. در اولین تحقیقات توسط بیلی و بارون، وضعیت ۳۹۳ شرکت در کالیفرنیا در سال‌های ۱۹۵۹ تا سال ۱۹۷۹ میلادی بررسی شد و حدود ۹۳. ۴ درصد تفکیک جنسیتی گزارش شد. تفکیک شغلی بر مبنای جنسیت تا دهه ۱۹۷۰ در غرب بسیار شدید بود. در تحقیق دیگری در زمینهٔ تفکیک شغلی بر مبنای جنسیت از سال ۱۹۷۲ تا سال ۲۰۰۲م، نشان می‌دهد که میزان تفکیک از حدود ۴۸درصد در سال ۱۹۷۲م، به ۳۲درصد در سال ۲۰۰۲م، کاهش یافته است، چراکه بیشتر تفکیک‌های شغلی به مشاغل اجرایی، اداری، مدیریتی و حرفه‌های تخصصی مربوط بوده و در سال ۲۰۰۲م، زنان وارد مشاغل سنتی مردان شده بودند. البته با وجود کاهش میزان تفکیک، میزان نابرابری درآمدی زنان و مردان تا حد زیادی باقی مانده است. به‌عنوان مثال در مشاغلی نظیر مشاوره امور تحصیلی و آموزشی، روان‌شناسی و کامپیوتر تفاوت فراوانی از لحاظ درآمد بین مردان و زنان وجود دارد. در ایران تفکیک جنسیتی در عرصه‌های مختلفی مثل فضاهای آموزشی، تفریحی، عبادی، ورزشی و حمل‌ونقل عمومی وجود دارد.

رویکردهای نظری- دینی

۱. ضرورت‌نداشتن تفکیک جنسیتی

برخی تفکیک جنسیتی را عامل از خودبیگانگی زنان می‌شمارند و بر این باورند که تفکیک جنسیتی در روابط روزمره باید به موارد ضروری محدود شود. از این منظر تأکید بر تفکیک در عرصه آموزش بی‌معنا است و کشش زنان و مردان به همدیگر در محیط آموزشی تغییر نمی‌کند. علاوه بر این تفکیک نیازمند سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی دقیق است و بدون فراهم شدن زمینه، چنین سیاستی عقیم خواهد بود. از این دیدگاه بر مسئله اجتناب از سیاست‌های آمرانه در آموزش تأکید می‌شود، در حالی که موافقان با تأکید بر تربیت، از تفکیک جنسیتی دفاع می‌کنند. برخی فقها با استشهاد به روایت نبوی که همگان را مسئول سرنوشت جامعه می‌شمارد، تفکیک جنسیتی را لازم نمی‌دانند و بر این باورند که در پرتو همین نگرش، قرآن مشارکت‌های مهم زنان در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی را نقل می‌کند. از این دیدگاه، کار برای زن در خارج از خانه منعی ندارد، به‌شرطی که مشکل خاصی برای زن ایجاد نکند. دلیل این مسئله نیاز به حضور زن در اجتماع است و بسیاری از کارها بدون حضور زن به‌درستی انجام نمی‌شود. یکسانی هویت زن و مرد، یکسانی در آفرینش، همسانی در عبادت خدا و آبادانی زمین، تقسیم وظایف بر اساس تفاوت‌های فیزیکی و جسمانی زن و مرد و معرفی زنان موفق در کنشگری اجتماعی از سوی قرآن مانند مریم، همسر فرعون، ملکه سبا و دختران شعیب، از منظر مسلمانان قائل به عدم ضرورت تفکیک جنسیتی نشان می‌دهد که زنان و مردان در کنار همدیگر موظف به اجرای نقش‌های اجتماعی هستند و نباید با تفکیک زنان و مردان یک قشر را از انجام وظایف محروم کرد. همچنین تمایز و تفکیک جنسیتی، زمینه‌ساز نابرابری و توجیه‌کننده و مشروعیت‌بخش نابرابری جنسیتی است. از طریق تفکیک، مشاغل زنانه کم‌ارزش‌تر تلقی می‌شود و نابرابری‌ها در جامعه نهادینه خواهد شد.

۲. ترجیح یا ضرورت تفکیک جنسیتی

به عقیدهٔ برخی تفکیک جنسیتی و اختلاط کمتر مرد و زن، سیاست و راهبردی شایسته و مرجح است و آن را به مجموعه‌ای از روایات مستند می‌کنند. برخی معتقدند تفکیک جنسیتی ضروری است؛ چراکه در غیر شرایط ضروری، اسلام مخالف حضور زن در ملاء عام و منظرهای اجتماعی است. مدافعان این نظریه مدعی هستند که از طریق جمع‌آوری قرائن و شواهد مذاق شارع را به‌دست آورده‌اند. همچنین اجتناب از انحرافات اخلاقی، جلوگیری از افت تحصیلی دانش‌آموزان، پیشگیری از آزار زنان در محیط اشتغال، توجه به تفاوت‌های طبیعی زن و مرد و انتظارات متفاوت از دو جنس، برخی آیات قرآن و روایات، تفکیک جنسیتی را ضروری می‌سازد.

۳. جواز اختلاط جنسیتی با حفظ حریم

برخی معتقدند آیات و روایات ضرورت تفکیک با متون دیگر دینی و همچنین سیره پیشوایان دینی تعارض دارد و عمومیت آن از اعتبار ساقط است؛ بنابراین توصیه‌های تفکیک باید به توصیه‌های اخلاقی فروکاسته شود و تنها شرط اختلاط، حفظ حرمت و حریم زنان و مردان است. این نظریه به سیرهٔ اهل‌بیت استناد می‌کند، نظیر این‌که پیامبر زنان خود را به نوبت با خود به سفر می‌برد. همچنین پیامبر دستور داده است که نباید مانع رفتن زنان به مسجد شد. نمونه دیگر شرکت زنان در نماز بر میت در زمان پیامبر است، هرچند توصیه‌ای بر شرکت زنان در نماز میت وجود ندارد، اما منعی نیز از حضور آنها نشده است. در تاریخ ذکر شده است که پیامبر عده‌ای از زنان را با خود در جنگ‌ها برای کمک به زخمی‌ها و آب‌رسانی می‌برد.

سیاست‌گذاری‌ها

تفکیک جنسیتی در ایران پس از انقلاب اسلامی، موجب اختصاص فضاهای فراونی به زنان شد. با این حال برخی سیاست‌های تفکیک جنسیتی در ایران، به‌طور کامل اجرا نشده است و این نقصان موجب می‌شود که موافقان به آثار مثبت تفکیک جنسیتی استناد کنند و مخالفان به پیامدهای منفی آن توجه کنند. برخی بر این باورند که اگر تفکیک بدون انعطاف و فراهم‌شدن زمینه‌های مناسب انجام شود، دارای تبعات منفی است. همچنین باید در فرایند تفکیک تغییر شرایط زمانی و مکانی و نیازمندی اعضای جامعه در نظر گرفته شود. بر این اساس همراه با تفکیک در محیط‌های تحصیلی و شغلی، فرهنگ‌سازی لازم است و رسانه‌ها نقش مؤثری در نهادینه‌سازی آن دارند. برخی دیگر تأثیر تفکیک بر آزادی زنان از سلطه مردان را مورد بررسی قرار داده‌اند. از منظر ایشان، صرف تفکیک تأثیر مهمی ندارد و کنترل، رؤیت‌پذیری و هنجارسازی از اهمیت بیشتری برخوردار هستند. به‌گمان این گروه تأکید و سرمایه‌گذاری بر تفکیک تأثیر مهمی بر بهبود وضعیت زنان در جامعه ندارد، چراکه موقعیت‌زنان در ساختار اجتماعی و سیستم ارزشی انسان‌ها با تفکیک جنسیتی ارتباط دارد و تفکیک جنسیتی غیراصولی منجر به تشدید نابرابری شغلی خواهد شد.

استقبال عمومی از تفکیک جنسیتی

به‌طور کلی زنان هم در ایران و هم در بسیاری از کشورهای پیشرفته، بیشتر از مردان خواهان تفکیک جنسیتی در برخی از فضاها هستند؛ اما بیشترین اختلاف نظر در خصوص فضاهای آموزشی وجود دارد. برخی تحقیقات حاکی از این است که دانشجویان در دانشگاه‌های مختلط تهران، بیشتر مخالف تفکیک هستند در حالی که در دانشگاه‌های تک‌جنسیتی، اغلب دانشجویان موافق تفکیک هستند. همچنین بررسی‌ها نشان داده است دانش‌آموزانی که در مدارس تک‌جنسیتی تحصیل کرده‌اند نسبت به کسانی که در مدارس مختلط بوده‌اند، پیشرفت تحصیلی بهتری داشته‌اند.

تفکیک جنسیتی در مسابقات ورزشی

پرونده:تفکیک جنسیتی.mp4

تفکیک جنسیتی در ورزش به‌ویژه ورزش‌هایی که مستلزم تماس بدنی است، مورد تأکید اخلاقی و شرعی است. تلاش برخی برای به تصویر کشیدن پیامدهای مثبت ورزش مختلط و ترویج آن نیز مبنای علمی ندارد و با مخالفت‌های بسیاری از سوی زنان روبه‌رو شده است. اختلاط با ترنس‌ها نیز چالش جدیدی است که تبعیض جنسیتی را افزایش داده است. به‌عنوان نمونه می‌توان به نتیجه مسابقات دوچرخه‌سواری زنان در شیکاگو اشاره کرد که به‌صورتی مضحک حاکی از دست‌یابی تنها یک زن به مدال برنز بود، چراکه دو مدال طلا و نقره را ترنس‌ها از آن خود کردند. ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه، با امضای قانون ممنوعیت همجنس‌گرایی در روسیه، گفت: افراد تراجنسیتی مثل جهش‌های کرونا، متنوع شده‌اند. اگر مردی با عمل تغییر جنسیت به زن تبدیل شود، در مسابقات ورزشی زنان برنده می‌شود و با ادامه این جریان، ورزش زنان نابود خواهد شد.

منابع

• قرآن کریم.
• ابوداوود، سلیمان بن اشعث، سنن، بیروت، مکبته عصریه، ۱۴۲۰ق.
• انتظاری، علی، «آثار و پیامدهای تفکیک جنسی در دانشگاه علامه طباطبایی در مقایسه با دانشگاه‌های دیگر»، نشریه علوم اجتماعی، ش۸۱، ۱۳۹۷ش.
• ایمانی، نفیسه و نرسیسیانس، امیلیا، «تفکیک جنسیتی فضای شهری و روابط صمیمانه بین جنیسیتی: مطالعه مقایسه‌ای تفکیک منعطف و غیر منعطف»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۱۳، ش۲، ۱۴۰۰ش.
• بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح، مصر، وزارة الاوقاف، ۱۴۱۰ق.
• بستان، حسین، اسلام و تفاوت‌های جنسیتی، تهران، پروهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰ش.
• توانا، سهیل و شعیفی، معصومه، «تفکیک جنسیتی در فضای شهری: مطالعه بوستان شهر مادران تهران»، جامعه‌شناسی ایران، ش۲، ۱۳۹۴ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۹ق.
• خانی، محمدحسین و محمدی، محسن، «نقش تفکیک جنسیتی بر پیشرفت تحصیلی و مقبولیت اجتماعی در مدارس ابتدایی»، پژوهش‌های تربیتی، ش۳۰، ۱۳۹۴ش.
• زند اقطاعی، فاطمه، الگوی اسلامی ورزش بانوان (بررسی ورزش زنان از دیدگاه فقه شیعه)، مشهد، مرندیز، ۱۳۹۶ش.
• سفیری، خدیجه و ایمانیان، سارا، جامعه‌شناسی جنسیت، تهران، جامعه‌شناسان، ۱۳۹۲ش.
• سلطانی تیرانی، سمیه، «بررسی مذاق شارع در باب حضور زن در ملاء و منظرهای اجتماعی اجتماعی»، چکیده مقالات همایش بین‌المللی جایگاه زن و خانواده در تحقق حیات طیبه از دیدگاه فقه مذاهب اسلامی، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۷ش.
• السیاسی، احمد بن سعود، «حقوق زن و مسئولیت‌های او در خانواده و جامعه»، مجموعه مقالات حقوق و مسئولیت‌های زن در نظام اسلامی، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، ۱۳۸۶ش.
• شمس‌الدین، مهدی، «زن و مسئله پوشش و نگاه»، ترجمه ابوالفضل شکوری، فصلنامه تخصصی بنیاد تاریخ انقلاب اسلام ایران، (اسلام و فمینسم: نگاه تاریخی)، ش۷۵، ۱۳۸۴ش.
• شهریاری، معصومه، «اجرای طرح تفکیک جنسیتی در دانشگاه آزاد»، بازتاب‌اندیشه، شماره۵۴، ۱۳۸۳ش.
• صدیقی، زینب و نیکوییان، آرزو، «تأملی در تفکیک جنسیتی آموزش و مشاغل بانوان»، فرهنگ پویا، ش۱۸، ۱۳۸۹ش.
• فکوهی، ناصر و دیگران «جایگاهی فضاهای اوقات فراغتی تفکیک شده در برساخت هویت دختران: مطالعه موردی بوستان نرگس قم»، مجله پژوهش‌های انسان‌شناسی، دوره ۹، شماره ۲، ۱۳۹۸ش.
• قمشیان، میثم، «تحلیل سیاست تفکیک جنسیتی دانشگاه‌ها از منظر علم سیاستگذاری»، دین و سیاست فرهنگی، ش۲، ۱۳۹۳ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تهران، علمیه اسلامیه، ۱۳۶۹ش.
• مجلسی، محمدتقی، بحار الانوار، تهران، دارالکتب اسلامیه، ۱۳۶۲ش.
• مختاری، مریم و فاضلی، عبدالله، «تفکیک جنسیتی شغلی در میان کارکنان نهاد کنابخانه‌های عمومی اهواز»، زن در توسعه و سیاست، ش۱، ۱۳۹۵ش.
• مطهری، مرتضی، مسئله حجاب، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش.
• میرزایی، خلیل، فرهنگی توصیفی علوم اجتماعی، تهران، فوژان، ۱۳۹۳ش.
• هوفمن، سول و اورت، سوزان، زنان و اقتصاد خانواده کار و درآمد، مترجمان محمود دانشور کاخکی و دیگران، مشهد، دانشگاه فردوسی، ۱۳۸۹ش.
• یاره، شعیب و محمدنژاد، حبیب، «بررسی ابعاد و پیامدهای طرح تفکیک جنسیتی دانشجویان در دانشگاه‌ها و راهکارهای اجرای طرح» فصلنامه فرهنگ در دانشگاه اسلامی، شماره۵، ۱۳۹۱ش.

ویکی جنسیت

واگن بانوان مترو

واگن بانوان مترو

تفکیک جنسیتی در اسلام؛ فرایند جداسازی زنان و مردان در محیط‌های اجتماعی بر اساس آموزه‌های اسلامی.

تفکیک جنسیتی به جداسازی زن و مرد در فضاهای عمومی گفته می‌شود که هدف آن، کاهش آسیب‌های ناشی از اختلاط با نامحرم است. در سبک زندگی ایرانی، روابط زن و مرد دارای چارچوب تعریف‌شدهٔ فرهنگی و شرعی است.

مفهوم‌شناسی

تفکیک جنسیتی، به جداسازی زنان و مردان در محیط‌های مختلف گفته می‌شود که با هدف جلوگیری از اختلاط غیر ضروری زن و مرد و افزایش امنیت زنان در برابر آزارهای جنسی صورت می‌گیرد.

عرصه‌های تفکیک

در گذشته، جداسازی زنان و مردان در مهمانی‌های خانگی، محیط‌های کاری، آموزشی، اماکن زیارتی، فضاهای تجاری و حمل‌ونقل عمومی صورت می‌گرفت؛ اما امروزه در پی گسترش فضای مجازی، شاخص‌های سبک زندگی اصیل ایرانی پیرامون چگونگی ارتباط زنان و مردان در این فضا نیز مورد توجه قرار گرفته است.

ردیف‌های جداگانه زن و مرد - اماکن مذهبی و مساجد ایران

ردیف‌های جداگانه زن و مرد در اماکن مذهبی و مساجد ایران

پیشینه

انسان‌ها در طول تاریخ، تفکیک جنسیتی را به‌طور معمول در فعالیت‌های اجتماعی زنان و مردان اعمال می‌کردند. حتی در جوامع بدوی، زنان در محیط خانه و مزرعه به کوزه‌گری، بافندگی، تهیه پوشاک، جمع‌آوری گیاهان خوراکی، عسل، قارچ و غلات مشغول بودند. در مقابل وظایفی چون شکار، صید ماهی، تهیهٔ غذا و دفاع از قبیله و خانواده به عهده مردان بود. در دورهٔ فئودالی در اروپا، سکونت‌گاه زنان کارگر از مردان جدا بود و در کارگاه‌ها نیز هیچ راهی برای اختلاط مرد با زن وجود نداشت. با پیشرفت صنعت در قرن نوزدهم میلادی، فعالیت زنان به کارخانه‌ها و اداره‌ها منتقل شد اختلاط زنان و مردان در محیط‌های کار و آموزش و فضاهای عمومی بیشتر شد. زنان در جامعهٔ عرب قبل از اسلام توجه اندکی به تفکیک جنسیتی و هنجارهای آن در پوشش و روابط اجتماعی داشتند، بدون حجاب در جامعه ظاهر می‌شدند و گاهی خانه خدا را برهنه، طواف می‌کردند.

تفکیک جنسیتی در آموزه‌های اسلام

در آیات قرآن برای حضور اجتماعی زنان و معاشرت آنها با مردان، هنجارهای ارتباطی با هدف پیشگیری از فساد و فتنه، مشخص شده است؛ اما ارتباط سالم زن و مرد، پذیرفته شده است، مانند گفت‌وگوی زکریّا با مریم، گفت‌وگوی سلیمان با ملکه سبا، گفت‌وگوی موسی با دختران شعیب، گفت‌وگوی خواهر موسی با مأموران فرعون و گفت‌وگوی مردم با مریم. آموزه‌های روایی نیز بیانگر آن است که زنان و مردان می‌توانند با حفظ دستورات شریعت در یک محیط قرار بگیرند و با همدیگر ارتباط کلامی داشته باشند، مانند گفت‌وگوی سلمان فارسی با فاطمه زهرا یا کمک سلمان به فاطمه در کارهای خانه. امام صادق نیز تعامل زن و مرد را در چارچوب احکام شریعت، تأیید کرده است. دسته‌ای از روایات نیز مردان و زنان را از هم‌سخن‌شدن بیهوده نهی کرده است. در سیرهٔ پیامبر و اهل‌بیت، تفکیک جنسیتی مانع حضور و فعالیت اجتماعی دانسته نمی‌شود؛ از جمله در دورهٔ پیامبر، برخی زنان به‌همراه مردان در میدان جنگ حاضر شده و به فعالیت‌هایی مانند پختن غذا، مداوای مجروحان، مراقبت از بیماران، انتقال پیکر شهیدان و حتی جنگیدن با دشمن می‌پرداختند. همچنین برخی زنان مسلمان با فعالیت فرهنگی و سرودن شعر به تقویت جایگاه اجتماعی مسلمانان در دورهٔ پیامبر پرداخته‌اند. برخی زنان، راوی احادیث پیامبر هستند و برخی همچون خدیجه، همسر پیامبر، از فعالان اقتصادی و از تاجران سرشناس روزگار خود بود.

سرویس بهداشتی - مشهد

سرویس بهداشتی در مشهد

دیدگاه‌ها دربارهٔ تفکیک جنسیتی

برخی، تفکیک جنسیتی را اصل اولی در روابط زن و مرد می‌دانند و اختلاط را فقط در صورت اضطرار یا ضرورت می‌پذیرند. اکثر سلفی‌ها با تبعیت ازاندیشه‌های ابن‌تیمیه هرگونه حضور و فعالیت اجتماعی زن را که به اختلاط با مردان بنیجامد حرام می‌دانند؛ از جمله وهابی‌هاو گروه طالبان که به زنان اجازه تحصیل در مدارس و دانشگاه‌ها، حضور در مکان‌های عمومی و اشتغال در ادارات و کارخانه‌ها نمی‌دهد. در مقابل این دیدگاه، لیبرالیست‌ها که به‌دنبال برابری و آزادی مطلق هستند تفکیک جنسیتی را منافی آزادی و برابری می‌دانند. دیدگاه سوم با اصالت دادن به عفاف و حیا، روابط سالم و بدون آسیب زن و مرد را پیگیری می‌کند. بسیار ازاندیشمندان مسلمان با تکیه بر آموزه‌های اسلام به اختلاط و حضور زن در جامعه اگر به رابطهٔ نامشروع نینجامد و موجب تضییع حقوق خانواده نشود، مهر تأیید زده‌اند. امام خمینی، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، نه‌تنها مشارکت فعال زنان در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و حتی نظامی را تأیید کرده است، بلکه آمادگی نظامی زنان را برای دفاع از اسلام، واجب می‌داند. وی حتی با ایجاد فاصلهٔ فیزیکی میان دختران و پسران در دانشگاه مخالفت کرد.

منابع

• آیتی، محمدابراهیم، چکیده تاریخ پیامبر اسلام، تهران، سمت، ۱۳۷۸ش.
• پین، مایکل، اندیشه انتقادی از روشنگری تا مدرنیته، ترجمه پیام یزدان‌جو، تهران، آگاه، ۱۳۹۴ش.
• تولایی، نوین و دیگران، «بررسی رضایت‌مندی از تفکیک جنسیتی در فضای عمومی»، مجله تحلیل اجتماعی شماره ۴، ۱۳۶۹ش.
• جاحظ، عمر بن محمد، رسائل، تحقیق عبدالسلام‌هارون، بیروت، دارالجمیل، ۱۴۱۱ق.
• جمشیدی، اسدالله، «تاریخچه حجاب دراسلام»، تاریخ درآینه پژوهش، شماره ۷، پاییز ۱۳۸۴ش.
• جوادی آملی، عبداﷲ، زن درآینه جمال و جلال، قم، اسراء، ۱۳۸۲ش.
• کاتوزیان، حمیدرضا، «تفکیک جنسیتی، توهین به جامعه دانشگاهی است»، وب‌سایت تابناک، تاریخ نشر: ۳۰ مهر ۱۳۹۰ش.
• خانی، فضیله، جنسیت و توسعه، تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، ۱۳۸۵ش.
• خمینی، روح‌الله، صحیفه نور، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
• «دستور شبانه و فوری امام برای برچیدن پرده‌کشی میان دانشجویان دختر و پسر»، وب‌سایت اعتماد، تاریخ نشر: ۱۴ اردبهشت ۱۴۰۲ش.
• رفیعی، ناصر، «ویژگی‌های حضرت خدیجه»، مجله فقه و اصول، ۱۳۹۷ش.
• طبری، محمّد بن جریر، تاریخ طبری، بیروت، دارالتراث، ۱۳۷۸ق.
• طبری، محمّد بن جریر، دلائل الامامه، تحقیق قسم الدراسات الاسلامیه، قم، مؤسسه بعثت، ۱۴۱۳ق.
• عثیمین، محمد صالح، فتاوی نور علی الدرب، در نرم‌افزار مکتبه الشامله، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۳ش.
• غزالی، محمد، اسلام پاسخ می‌دهد، ترجمه محمود ابراهیمی، سنندج، مردم‌سالاری، ۱۳۹۲ش.
• علویون، سید محمدرضا، کار زنان در حقوق ایران و حقوق بین‌المللی کار، تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۸۱ش.
• قرضاوی، یوسف، دیدگاه‌های فقهی معاصر، ترجمه احمد نعمتی، تهران، احسان، ۱۳۹۴ش.
• قرضاوی، یوسف، فقه سیاسی، ترجمه عبدالعزیز سلیمی، تهران، احسان، ۱۳۷۹ش.
• کلینی، محمّد بن یعقوب، فروع کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۵۰ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• نصراللهی، محمدصادق و کافی، محمدسجاد، «تحلیل فرهنگی- ارتباطی اختلاط جنسی؛ مبتنی بر دیدگاه اسلامی»، دوفصلنامه دین و ارتباطات، شماره ۶۴، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.
• النیسابوری، مسلم، المسند الصحیح المختصر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.

جنسیت در مکان‌های تجاری؛ معماری اماکن تجاری متناسب با نیازهای زنان و مردان.

مکان تجاری، گونه‌ای از فضای شهری است که گروه‌های مختلفی از آن استفاده می‌کنند. تفاوت‌های جنسیتی موجب می‌شود که زنان و مردان نه‌تنها ادراک متفاوتی از این اماکن داشته باشند بلکه به‌گونه‌های متفاوتی نیز عمل می‌کنند. نحوه خرید زنان با مردان متفاوت بوده و هرکدام نیازهای ویژه‌ای در استفاده از بازار دارند، به همین دلیل، ساختار مردانه این اماکن، زنان را دچار محدویت‌هایی می‌سازد. به منظور تسهیل استفاده زنان از اماکن تجاری، کارشناسان بر بازنگری در معماری این اماکن تأکید دارند.

مفهوم‌شناسی

مکان‌های تجاری به محیط‌هایی از قبیل مجتمع‌های خرید، مراکز کسب‌وکار و محدوده‌های خرده‌فروشی، اطلاق می‌شود و بخشی از فضای شهری است. مراد از فضای شهری، فضای مادی با ابعاد اجتماعی و روان‌شناسی است. فضا به خودی خود جنسیت ندارد، اما مکان‌ها و فضاها می‌توانند حامل نشانه‌ها، کدها و حتی جایگاه‌های متفاوتی برای زنان و مردان باشند. جنسیت و فضا ارتباط متقابل دارند؛ تفاوت‌های جنسیتی بر فضا تأثیر می‌گذارد و جنسیت نیز متأثر از فضا است. نحوه استفاده زنان و مردان از اماکن تجاری متأثر از فرهنگ حاکم بر جامعه است. فضا محصول روابط تجربهٔ استفاده‌کنندگان محیط با فضای ذهنی متخصصان و محیط فیزیکی است. همان‌گونه که حضور زنان در بازار، بر شکل‌دهی آن تأثیر می‌گذارد، محیط بازار نیز تجربه زنان از فضاها را متأثر می‌سازد. منظور از جنسیت‌دار شدن فضا، تخصیص محدوده‌های آن برای حضور جنسیت خاص است، برخی فضاها به‌طور خنثی توسط هر دو جنس استفاده می‌شوند.

خاستگاه جنسیتی مکان‌های تجاری

تفاوت در نحوه خلقت، نیازهای زنان و مردان را متفاوت ساخته و فضاهای عمومی به‌گونه‌های متفاوتی توسط آنها ادراک می‌شوند؛ لذا توجه به نیازهای جنسیتی و نحوه ادراک زنانه و مردانه در معماری اماکن تجاری ضرورت می‌یابد. تفکیک آگاهانه و اختیاری فضاها بر مبنای جنسیت باعث افزایش دسترسی زنان به فضای عمومی می‌شود. برمبنای گزارشی؛ ادراک از ویژگی‌های ساختمان تجاری با خرید بازدید کنندگان ارتباط معناداری دارد.

تحقیقات نشان می‌دهد که مردان و زنان نه‌تنها به شیوه‌های متفاوتی از فضا استفاده می‌کنند بلکه تجارب آنها در فضا نیز متفاوت است. از واضح‌ترین نمونه‌ها جهت ادراک تفاوت‌ها، تفاوت در احساس امنیت بین دو گروه جنسیتی است. برای نمونه، همان‌گونه که ادراک یک مرد جوان از یک کوچه تاریک با ادراک دختر نوجوان یا تجربه یک زن منتظر در کنار اتوبان با تجربه یک فرد در مرکز شهر یکی نیست، در فضاهای تجاری نیز مقوله امنیت و احساس آرامش زنان و مردان متفاوت است.

دیدگاه‌های جنسیت‌پذیری مکان‌های تجاری

مقوله جنسیت و معماری عمدتاً در نگرش‌های فمینیستی به‌منظور برابری زنان با مردان تعقیب می‌شود. در رویکردهای فرهنگی دیگر نیز این مسئله مطرح است و اندیشمندان؛ متناسب با نظام‌های فرهنگی، نسبت جنسیت با فضاهای عمومی را تعیین کرده و معتقدند؛ مکان‌های تجاری به‌گونه‌ای باشند که زنان و مردان، بدون محدودیت‌های فردی و اجتماعی در این مکان‌ها حضور یابند.

لوفور معتقد است مردم مراکز خرید را تصاحب می‌کنند تا در مقابل استراتژی قدرت برای کنترل فضا، فضا را مطابق رویه‌های زندگی خودشان به مصرف برسانند. زنان می‌توانند، با حضور متمرکز و مداوم‌شان، ضوابط حاکم بر فضایی را که سال‌ها برای حضور و استفاده مردان شکل گرفته، در هم شکسته و از آن به شیوه خودشان استفاده کنند. چیزی که دوسرتو و میول از آن به «مقاومت» تعبیر می‌کنند.

اسلام بر مبنای نوع نگرشی که دربارهٔ حفظ عفت عمومی و کرامت انسانی دارد؛ رابطه جنسیت با اماکن تجاری را بر مبنای اصل حریم و محرمیت، رعایت حجاب، اجتناب از چشم‌چرانی، تخیل جنسی، تماس جسمی و خلوت با نامحرم، تعیین می‌کند.

استفاده زنان و مردان از اماکن تجاری

بر مبنای تحقیقات انجام شده؛ زنان نسبت به موارد آزاردهنده محیطی حساس‌تر بوده و با دقت بیشتری، فضا را انتخاب می‌کنند. به‌دلیل قوی‌تر بودن حس جهت‌یابی در مردان، آنها راحت‌تر فضاهای مورد نیاز خود را می‌یابند؛ لذا خوانایی فضا در بخش آدرس‌یابی، برای زنان از اهمیت بیشتری برخوردار است. لوفور معتقد است؛ مردان به‌طور سنتی قدرت بیشتری داشته و فضاهای عمومی را بر اساس نیازهای‌شان طراحی کرده‌اند و زنان به‌دلیل تأثیر این نیروهای مسلط دچار محرومیت و نابرابری فضایی شده‌اند.

برخی معتقدند؛ زنان در حین استفاده از فضا منفعل نیستند و گاهی در برابر عدم بهره‌مندی از فضای مناسب، مقاومت کرده و فعالانه فضای مورد نیاز خود را تولید می‌کنند. به‌عنوان نمونه؛ برای امنیت خود از برخی مسیرها چشم‌پوشی کرده و مسیرهای دیگری را انتخاب می‌کنند یا به‌صورت گروهی از مراکز تجاری دیدن می‌کنند و در صورت نیاز به استراحت، از پله‌ها یا سکوهای موجود در این اماکن استفاده می‌کنند. چنین رفتارهایی که از آنها به بازآفرینی فضا تعبیر می‌شود در افراد مختلف متناسب به ادراک آنان از فضا و نیازهای‌شان متفاوت است.

جنسیت و نحوه خرید

بر مبنای گزارش‌های علمی؛ ساختار مغزی زنان و مردان متفاوت است. نیم‌کره سمت چپ مغز بیش‌تر برای مسایل منطقی استفاده می‌شود؛ اما نیم‌کره سمت راست بیش‌تر با مفاهیم بصری و احساسات درگیر است. زنان در حین تصمیم خرید هر دو نیم‌کره مغزشان درگیر است و مردان بیش‌تر از نیم‌کره سمت چپ مغز خود استفاده می‌کنند. این تفاوت ساختاری در مغز به هنگام تصمیم خرید موجب می‌شود، مردان خرید را بیش‌تر به‌صورت یک فعالیت هدف‌دار دنبال کرده و آن را یک وظیفه تلقی کنند؛ اما خرید برای زنان یک فرایند لذت‌بخش است و می‌خواهند با پرس‌وجو و تحقیق به نتیجه بهتری برسند.

مردان می‌دانند چه چیزی می‌خواهند و وقت زیادی را صرف نگاه کردن به اجناس مغازه نکرده و سریع تصمیم می‌گیرند؛ اما زنان با احساس خرید می‌کنند، آمارها نشان می‌دهد که خریدهای بیش از نیمی از زنان متأثر از دوستان و صاحب‌نظرانی است که به آنها اعتماد دارند و اگر او از خرید خود راضی باشد این تجربه را با دوستان خود نیز در میان می‌گذارد. اصولاً مردان خیلی نگران قیمت جنس نیستند. ولی زنان توجه بیشتری روی قیمت دارند. زنان، خریداران کار کشته‌ای هستند؛ آنها ممکن است به خریدهای اضافی هم بپردازند، مثلاً اگر قصد خرید یک سرویس غذاخوری را داشته باشند، یک قالیچه و رومیزی هم می‌خرند و تزئینات جدیدی را نیز انجام می‌دهند تا فضا و محیط را از همه نظر کامل کنند. به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، زنان بزرگ‌ترین جمعیت خریداران هستند چون نه‌تنها برای خود که برای خانواده خود نیز خرید می‌کنند؛ لذا بسیاری از فروشندگان با هدف جذب خریداران زن، بازاریابی خود را عمدتاً معطوف به زنان می‌کنند.

جنسیت و اشتغال در اماکن تجاری

به اعتقاد محققین؛ زن امروزی تنها یک زن خانه‌دار نیست بلکه یک فروشنده و بازاریاب باهوش نیز هستکه مشتریان را با زیرکی راهنمایی و ترغیب به خرید می‌کند؛ لذا اشتغال زنان در فضاهای تجاری همانند پاساژها و کافی‌شاپ‌ها رو به افزایش است. پاساژ، صحنه نمایشی از فعالیت‌های اجتماعی زنان و مردان است. بر مبنای تحقیقات انجام شده، زنانی که در پاساژها به‌عنوان فروشنده مشغول به کار می‌شوند اکثراً از طبقات پایین جامعه هستند که برای تأمین معیشت خود مجبور به کار هستند. گروهی دیگر برای کسب وجهه اجتماعی، استقلال مالی و دور شدن از فضای محدود خانه و خانواده ترجیح می‌دهند که در جایی مشغول به کار شوند. گروه کثیری به‌عنوان فعالیت اقتصادی به این شغل‌ها روی می‌آورند. برخی محققین؛ مزایای اشتغال زنان را افزایش سرمایه اجتماعی و اعتمادبه‌نفس زنان دانسته و در ارتباط با پیامدهای فردی و اجتماعی آن به دستمزد کم، خشونت جنسی و جسمی، نگرش منفی مردم و کاهش اشتغال مردان اشاره می‌کنند.

حضور تفریحی زنان در اماکن تجاری

بر اساس تحقیقات انجام شده؛ زنان در بازارها و پاساژها نه به‌عنوان فعالیت تجاری؛ بلکه عمدتاً برای گذران اوقات فراغت حضور می‌یابند. بنا بر یافته‌های پژوهشگران علوم اجتماعی، اکنون فضاهای خرید چندمنظوره با اهدافی به‌جز خرید توسط زنان استفاده می‌شوند. نتایج آمار سال ۱۳۸۳ش نشان می‌دهد که در بازار تهران، حدود ۱۱٫۷٪ از مراجعان زنان هستند. همچنین بر مبنای نتایج یک پیمایش دربارهٔ فرهنگ خرید شهروندان تهرانی ۷٪ صرفاً برای تفریح، ۳۷٪ برای خرید تفریحی و ۵۳٪ برای خرید ضروری به بازار تهران مراجعه کرده بودند. مشاهدات عینی پژوهشگران در این بازار و نتایج این پیمایش نشانگر این واقعیت است که بازار و اماکن تجاری امروزه برای مخاطبانش فقط در امر خریدوفروش خلاصه نمی‌شود که گستره‌ای از فعالیت‌های ضروری و غیر ضروری در آن به وقوع می‌پیوندد.

محدودیت‌های حضور زنان در اماکن تجاری

با توجه به تحقیقات انجام شده؛ امروزه حضور زنان در بازارها نسبت به سابق به‌گونه‌ای چشم‌گیری افزایش یافته و فضاها در حال تبدیل شدن به فضاهای زنانه هستند. کیفیت حضور زنان در اماکن تجاری نیز با گذشته متفاوت شده است و برخی از این فضاها هنوز حضور زنان را محدود می‌کند.

مطالعات جنسیتی در فضاهای شهری نشان می‌دهد که به‌دلیل روابط بیشتر زنان با محیط‌های عمومی و صرف زمان بیشتر در این فضاها، فضاهای شهری به‌ویژه اماکن تجاری اثر بیشتری در زندگی روزانه آنها نسبت به مردان دارند؛ به‌ویژه که زنان حساسیت‌های بیشتری نیز نسبت به محیط دارند. با این شرایط و به‌دلیل این‌که؛ فضاها عمدتاً برای مردان شکل گرفته، حضور زنان در بازار با محدودیت‌های جدی مواجه است.

زنان، از حضور در فضاهای عمومی ترس داشته و فکر می‌کنند که دیده‌شدن در این اماکن ممکن است برای‌شان مشکل‌ساز باشد. شرایط کالبدی بازارها نیز به‌گونه‌ای است که آنها نمی‌توانند در جایی رفع خستگی کنند. چنین محدویتی معمولاً برای مردها احساس نشده و آنها به‌راحتی در جایی نشسته یا به میله‌ها تکیه می‌دهند. اگر زنان بخواهند مانند مردها رفع خستگی کنند، نگاه‌های خیره مردانه موجب ناراحتی و آزار آنها می‌شود.

جنسیت‌پذیری اماکن تجاری در ایران

فضاهای شهری ایران، در دهه ۱۳۷۰ش، به دلایل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با افزایش تعداد زنان مواجه شده است. متخصصین بر فضاسازی‌ای متناسب با نیازها، احساسات و ترجیحات گروه‌های مختلفی که از فضاهای بازار استفاده می‌کنند، تأکید دارند. چنین معماری‌ای نیازمند تمهیدات خاص برای تسهیل استفاده از بازار است.

به اعتقاد پژوهشگران؛ ضمن تمهید امکانات ویژه بانوان در فضا، ضروری است که مکان‌یابی نیز سازماندهی شود تا حضور بی‌دغدغه بانوان را میسر سازد. برای مثال، در پاساژها اتاق مخصوص کودکان و مادران در نظر گرفته شود تا بانوان بتوانند به نوزادان خود رسیدگی کنند.

منابع

• قرآن کریم
• ابن‌بابویه، محمّد، من لایحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
• بیدار، مینا و دیگران، «تعامل جنسیت و فضا در بازار تهران، مورد پژوهش: فضاهای سبزه‌میدان و مشیر خلوت»، فصلنامه علمی پژوهشی معماری و شهرسازی، شمارهٔ ۸۵، تابستان ۱۳۹۸ش.
• پاینده‏، ابوالقاسم، نهج الفصاحهٔ مجموعه کلمات قصار حضرت رسول، تهران، ‏ دنیای دانش، ‏۱۳۸۲ش.
• پوراحمد، احمد و سالاروندیان، فاطمه، «روند تحولات تاریخی فضاهای گذران اوقات فراغت زنان از قاجاریه تاکنون در شهر تهران»، زن در توسعه و سیاست، دورهٔ دهم، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۱ش.
• «چرا زنان محیط‌های تجاری را به همه جا ترجیح می‌دهند؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
• خرمی‌روز، ریحانه و دیگران، «خوانش مؤلفه‌های جنسیتی در طراحی مراکز خرید شهر تهران (مطالعه موردی: مرکز خرید پالادیوم، مرکز خرید کوروش، مرکز خرید تیراژه ۲، پاساژ کویتی‌های رضا)»، هویت شهر، شمارهٔ ۴۳، پاییز ۱۳۹۹ش.
• دگانگ، مارگارت، «نقش جنسیت خریداران در فرایند فروش»، ترجمه زینب مهدی‌پور، وب‌سایت خویه، تاریخ بازدید مطلب: ۱ مرداد ۱۴۰۴ش.
• سهراب‌زاده، ندا و دیگران، «بررسی نقش جنسیت در ادراک طراحی معماری مجتمع‌های تجاری در حوزه جغرافیایی چابهار»، فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، سال سیزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۱ش.
• طهمورثی، رحمت، «اما و اگرهای اشتغال زنان در مراکز تجاری»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۳ اسفند ۱۳۹۸ش.
• عزیزی، محمدمهدی و اسدی، رضا، «تحلیلی بر ریخت‌شناسی مجتمع‌های تجاری مطالعه موردی: مجتمع تجاری کوروش، منطقه ۵ تهران»، مطالعات شهری، شماره ۲۴، پاییز ۱۳۹۶ش.
• فلسفی، ‏محمدتقی، الحدیث، تهران، فرهنگ اسلامی‏، ۱۳۶۸ش.
• کامل، آتنا، «فضاهای شهری و جنسیت»، وب‌سایت فضا و دیالیکتیک، تاریخ بازدید مطلب: ۱ مرداد ۱۴۰۴ش.
• کلانتری‌خلیل‌آباد، حسین و دیگران، «برنامه‌ریزی فضاهای امن شهری مبتنی برتفکیک جنسیتی با رویکرد CPTED (نمونه موردی: محله فرهنگیان، شهر بناب)»، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شمارهٔ ۱۲، تابستان ۱۳۹۲ش.

جنسیت در مکان‌های آموزشی؛ نقش جنسیت در گروه‌بندی افراد و معماری مراکز آموزشی.
نقش جنسیت در مکان‌های آموزشی بیشتر ناظر به آموزش مختلط یا مجزای زنان و مردان بوده و به‌تبع آن موضوع تأثیر جنسیت در معماری ساختمان‌های مراکز آموزشی نیز مطرح می‌شود. هرچند الگوی غالب در دنیای مدرن، آموزش مختلط است؛ اما توجه اندیشمندان به تفاوت‌های جنسی و جنسیتی موجب شده است که الگوی آموزش و پرورش تک‌جنسیتی نیز در جهان تقویت شود.

مفهوم‌شناسی

مراد از مکان‌های آموزشی؛ مدارس، دانشگاه‌ها و دیگر محل‌های آموزشی است که به دو شکل منفک و مختلط وجود دارند؛ مدرسهٔ منفک، اشاره به مدرسه‌ای دارد که در آن دانش‌آموزان منحصراً پسر یا دختر هستند. در مدرسهٔ مختلط، دانش‌آموزان دختر و پسر با هم در یک مدرسه و در یک کلاس درس می‌خوانند. هرکدام از این سیستم‌های آموزشی دارای مبانی، پیش‌فرض‌ها و برنامه‌های متفاوت و بعضاً متضادی هستند. هدف مدارس منفک، تعقیب فرایند آموزشی بر مبنای جنسیت است؛ افراد در فرایند آموزشی؛ ارزش‌ها، انگیزه‌ها، و رفتارهایی را که در یک فرهنگ، ویژهٔ پسر یا دختر تلقی می‌شوند؛ کسب می‌کنند. آموزش منفک یا مختلط شامل تمام دوره‌های آموزشی از مهدکودک تا دانشگاه می‌شود.

مدارس تک‌جنسیتی در جهان

هرچند آموزش و پرورش مختلط در دهه‌های زیادی، در کشورهای غربی و بسیاری از کشورهای دیگر، به‌عنوان هنجار پذیرفته شدهٔ در نظام آموزشی مطرح بوده است؛ اما سابقه طولانی مدارس تک‌جنسیتی در آمریکا و برخی از کشورهای اروپایی حاکی از وجوه تاریخی و بین‌المللی این موضوع است. در فرایند تحولات اجتماعی؛ نگرانی از افت تحصیلی دانش‌آموزان و نتایج آزمون‌های بین‌المللی، زمینه‌های قانونی گسترش مدارس تک‌جنسیتی در این کشورها را فراهم کرد.

در کانون دفاعیات حامیان مدارس تک‌جنسیتی این دیدگاه وجود دارد که چنین مدارسی نقش مؤثری در افزایش عدالت‌جنسیتی یعنی بهره‌مندی زنان از آموزش، تجربه‌های دانشگاهی و رشد سلامت روحی آنها دارد. امروزه برخی کشورها در حال افزایش دادن مدارس غیر مختلط هستند. در کشورهایی نظیر آمریکا و انگلیس، تعداد این مدارس و کلاس‌های تفکیک‌شده رو به افزایش بوده و دلیل آن ارتقای کیفیت آموزشی برای دانش‌آموزان بیان می‌شود.

مراکز آموزش‌عالی تک‌جنسیتی در جهان

مدافعان تفکیک جنسیت در حوزه آموزش، این ایده را در سطح آموزش عالی نیز دنبال کرده‌اند؛ برخی فمینیست‌ها تأسیس دانشگاه‌های تک‌جنسیتی را یک راه‌حل موقت برای جبران نابرابری آموزشی میان مردان و زنان در آموزش عالی دانسته و معتقدند؛ در دانشگاه‌های تک‌جنسیتی زنان فرصت تحصیل در تمام رشته‌ها را پیدا می‌کنند؛ برای زنان الگوهای زنانه ارائه شده و موجب توسعه دوستی میان زنان می‌شود. زنان در این محیط کمتر اسیر کلیشه‌های جنسیتی می‌شوند و محیط تحصیلی برای آنها راحت‌تر است.

امروزه دانشگاه‌های تک‌جنسیتی زیادی در قاره‌های آفریقا، آسیا، اقیانوسیه، اروپا و آمریکا فعال هستند. کشور آمریکا دارای قدیمی‌ترین کالج‌های مخصوص زنان است که در ابتدای قرن ۱۹ و با هدف پاسخ گویی به نیاز آموزش بین زنان به‌ویژه در سطح آموزش عالی تأسیس شده‌اند.

مراکز تک جنسیتی در جهان اسلام

در تاریخ جهان اسلام؛ هرگز آموزش مختلط در شکل کنونی آن سابقه نداشته و این‌گونه آموزش، منحصر در آموزش خردسالان بوده و آموزش بزرگسالان به وسیلهٔ معلم غیرهمجنس یعنی آموزش زنان توسط معلم مرد و آموزش مردان توسط معلم زن بوده است.

آموزش تک‌جنسیتی در ایران

سیستم آموزشی جمهوری اسلامی ایران، در سطح آموزش عمومی تک‌جنسیتی است. در سند تحول بنیادین آموزش و پرورش (۱۳۹۰ش) بر ایجاد و متناسب‌سازی فضاهای تربیتی با ویژگی‌های جنسیتی، نیازهای ویژهٔ دانش‌آموزان و رعایت الگوی معماری اسلامی ایرانی و شرایط اقلیمی، فرهنگی و جغرافیایی تأکید شده است.

در سطح آموزش‌عالی هرچند الگوی مختلط، رایج است؛ اما در عین‌حال الگوی تک‌جنسیتی نیز تعقیب می‌شود؛ در شرایط فعلی، دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی زیادی در استان‌های مختلف ایران وجود دارند که تک‌جنسیتی بوده و منحصراً به دانشجویان پسر یا دختر، خدمات آموزشی ارائه می‌کنند؛ البته بیشترین آنها مربوط به دختران می‌شود. برخی مراکز آموزش‌عالی هرچند تک‌جنسیتی نیستند؛ اما تفکیک جنسیت در آنها اعمال شده و کلاس‌های درس برای دختران و پسران، جداگانه برگزار می‌شوند.

دیدگاه‌های نظری

مدافعان آموزش مختلط

الگوی غالب در فرهنگ مدرن، آموزش مختلط دختران و پسران است. جریان اصلی فمینیسم از مدافعان مهم و برجستهٔ آن به‌شمار می‌آید و آن را شیوهٔ مناسب برای دستیابی زنان و دختران به امکانات و فرصت‌های آموزشی برابر و نزدیک به عدالت‌جنسیتی می‌دانند. فمینیست‌ها با انکار تفاوت‌های طبیعی میان دختران و پسران، از آموزش مختلط آنها دفاع کرده و معتقدند؛ دو جنس باید تحت آموزش یکسان قرار گیرند، تا یکسان عمل کنند. از دیدگاه آنها؛ محیط مدارس تک‌جنسیتی، مصنوعی بوده و دانش‌آموزان را برای زندگی در اجتماع آماده نمی‌سازد. به اعتقاد مدافعان آموزش مختلط؛ مدارس تک‌جنسیتی، به کلیشه‌سازی‌های جنسیتی منفی در جامعه دامن می‌زنند.

موافقان آموزش تک‌جنسیتی

طیف‌های متفاوتی از اندیشمندان با آموزش و پرورش تک‌جنسیتی موافق‌اند؛ برخی فمینیست‌ها با استناد به پژوهش‌های انجام شده، الگوی آموزش مختلط را مردانه و به زیان دختران دانسته‌اند. آنان به مزایای نظام آموزش غیر مختلط به‌طور خاص در دبیرستان‌ها و برنامه‌های خاص دختران به‌ویژه در ریاضیات و علوم تأکید کرده‌اند که در آنها سطح پیشرفت دختران در مقایسه با پسران پایین‌تر است. به‌نظر آنان؛ دلیل حفظ مدارس مختلط در جوامع مردسالار امتیازهایی است که برای پسران به همراه دارند. نقش دختران در این مدارس تقویت تصویر مثبت پسران از خویش است و در واقع مدارس مختلط مدارس پسرانه است که دختران اجازهٔ ورود به آنها را یافته‌اند؛ اما در مدارس غیر مختلط، دختران آزادی داشته و مجبور نیستند که همواره تسلیم پسران بوده و ناتوان‌تر از آنها به‌نظر آیند.

برخی موافقان با استناد به تفاوت‌های طبیعی زنان و مردان بر آموزش تک‌جنسیتی تأکید داشته و معتقدند؛ دختران و پسران، متفاوت یادمی‌گیرند و باید در محیط‌های آموزشی متفاوتی آموزش ببینند تا سطح مطلوب‌تری از منافع آموزشی برای آنها حاصل شود. پژوهش‌های علمی نیز نشاندهندهٔ پیشرفت تحصیلی بهتری دانش‌آموزان دختر و پسر در این‌گونه مدارس است و از منظر محققین؛ جنبه‌های زیست‌محیطی آموزش، عامل اصلی این موفقیت به‌شمار می‌آید.

اندیشمندان غربی، عمدتاً آموزش تک‌جنسیتی را برمبنای اعتقاد به تشابه جنسیتی تعقیب می‌کنند و عدالت جنسیتی را در توزیع امکانات و فرصت‌های آموزشی یکسان دانسته و دغدغه آنها جبران محرومیت‌های آموزشی یک گروه جنسیتی که عموماً زنان و دختران را شامل می‌شود، از طریق ارائهٔ خدمات آموزشی اختصاصی در یک محیط تک‌جنسیتی است.

تفکیک جنسیتی از دیدگاه فلاسفه غرب

ضرورت آموزش منفک، ناشی از تفاوت‌های طبیعی زنان و مردان است؛ از نظر افلاطون؛ عقلانیت در مردان و احساس در زنان غالب است؛ ارسطو؛ مرد را منشأ روح و زن را منشأ جسم می‌داند؛ روسو؛ به قدرت استدلال، جسارت جنسی و گستاخی مرد اشاره کرده و تأکید بر سرشت فریبندگی، شرمساری و مقاومت زن دارد.

تفکیک جنسیتی از دیدگاه زیست‌شناسی

زیست‌شناسی نیز تفاوت‌های جسمی فراوانی را میان زن و مرد اثبات می‌کند. زنان و مردان به‌تبع تفاوت‌های فیزیکی دارای دستگاه‌های نسبتاً متفاوت روانی، ادراکی و هویت جنسیتی هستند؛ لذا آموزش تک‌جنسیتی ضروری دانسته می‌شود.

تفکیک جنسیتی از دیدگاه روان‌شناسی

برخی به منظور رهایی دختران از سیطرهٔ نظام آموزشی مردانه، خواهان مکان‌های جداگانه آموزشی هستند. به اعتقاد محققین؛ جذابیت‌های فضای آموزشی نیز برای دختران و پسران متفاوت بوده و هرکدام به امور خاصی علاقه‌مند هستند؛ دختران بیشتر از پسران از رنگ‌ها استفاده می‌کنند. دختران به رنگ‌های گرم و پسران به رنگ‌های سرد گرایش بیشتری دارند. پسران رزمی و دختران بزمی بوده و حیاط مدرسه باید متناسب با نیازهای دخترانه و پسرانه طراحی شود.

تفکیک جنسیتی از دیدگاه جامعه‌شناسی

نظریه کارکردگرایی هرچند اعتنایی به تفاوت‌های طبیعی زنان و مردان ندارد؛ اما تقسیم‌جنسیتی کار را دارای مزایای جدی برای جامعه دانسته و از این منظر، آموزش تک‌جنسیتی را برای جامعه مفید می‌داند.

تفکیک جنسیتی از دیدگاه اسلام

عنصر کانونی در نگاه اسلام؛ تفاوت زن و مرد در نحوهٔ آفرینش و وظایف طبیعی آنها است، بر همین مبنا؛ مدافع هویت نقش‌های جنسیتی بوده و به همان میزان که معترض تبعیض جنسیتی است، تشابه جنسیتی را نیز به ضرر زنان دانسته و عدالت آموزشی را در آموزش تک‌جنسیتی متناسب با ویژگی‌های زنانه و مردانه و معطوف به نقش‌های جنسیتی آنها می‌داند. اسلام با تأیید این ضرورت‌ها، آموزش تک‌جنسیتی را برای تقویت اخلاق جنسی در جامعه مفید و لازم تلقی می‌کند؛ زیرا آزادی جنسی و از خودبیگانگی زنان با هویت زنانگی‌شان را دارای پیامدهای ویرانگر برای افراد، جامعه و به‌ویژه نهاد خانواده می‌داند.

مزایای تفکیک جنسیتی در آموزش

آموزش تک‌جنسیتی از طریق تشویق دختران و پسران به انجام رفتارهای دخترانه و پسرانه، به استحکام جامعه کمک می‌کند. برخی با رویکرد آموزشی بر این نکته تأکید دارند که آموزش تک‌جنسیتی، عمدتاً به نفع دختران است و آنها در چنین محیطی جدی‌تر درس می‌خوانند. بر مبنای پژوهش خانی و محمدی؛ مدرسه تک‌جنسیتی، تأثیر معناداری در پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان دارد. همچنین، این پژوهش نشان‌داد که دختران نسبت به پسران، به شکلی معنادار، معدل بیشتری کسب می‌کنند.

به اعتقاد برخی محققین؛ مدارس دخترانه؛ گفتمان تازه‌ای را پدیدآورده‌اند؛ چون این مدارس جایی برای شنیده شدن صدای دختران و مکانی است که زنان در همهٔ جنبه‌های زندگی دخیل بوده و الگویی از جهانی است که دختران خواهان و سزاوار آن هستند. این مدارس در راستای جامعه‌ای معتدل و متوازن از زنان و مردان عمل می‌کنند.

منابع

• افتخاری، لاله، «چه دانشگاه‌هایی تفکیک جنسیتی می‌شوند؟»، وب‌سایت مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۹۰ش.
  • بستان (نجفی)، حسین، «جنسیت در آموزش و پرورش از دیدگاه جامعه‌شناسی اسلامی»، دوفصلنامه اسلام و علوم اجتماعی، سال پنجم، شماره ۱۰، پاییز و زمستان ۱۳۹۲ش.
  • پورخزایی، سعیده و دیگران، «مناسبات نظام آموزش عالی و جنسیت: تجربه زیسته در دانشگاه تک‌جنسیتی الزهرا»، فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، شماره ۶۰، پاییز ۱۴۰۲ش.
  • جیریایی، معصومه، «آیا باید جنسیت در آموزش رسمی لحاظ شود؟»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۹۱ش.
  • خاکسار، زینب و دیگران، «جنسیت و آموزش، رویکرد نظام‌های آموزش عمومی به موضوع جنسیت»، فصلنامه مطالعات میان‌فرهنگی، سال شانزدهم، شمارهٔ ۴۸، پاییز ۱۴۰۰ش.
  • خانی، محمدحسین و محمدی، محسن، «نقش تفکیک جنسیتی بر پیشرفت تحصیلی و مقبولیت اجتماعی در مدارس ابتدایی»، پژوهش‌های تربیتی، شمارهٔ سی‌ام، بهار و تابستان ۱۳۹۴ش.
  • «دانشگاه‌ها و کالج‌های تک‌جنسیتی دنیا»، پایگاه خبری تحلیلی صراط، تاریخ درج مطلب: ۱۵ تیر ۱۳۹۰ش.
  • سعیدی، سیران، «آموزش تک‌جنسیتی و تأثیر آن بر فرایند آموزش»، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، تاریخ درج مطلب: ۶ شهریور ۱۳۹۵ش.
  • غلامی، علی، «زن، مرد؛ تفاوت‌ها»، وب‌سایت حجت‌الاسلام محسن‌زاده، تاریخ بازدید: ۷ خرداد ۱۴۰۳ش.
  • محبی، محمدعارف، «صورت‌بندی مفهوم جنسیت در انگاره اسلامی»، معرفت‌فرهنگی، شمارهٔ ۶۱، زمستان ۱۴۰۳ش.
  • محبی، محمدعارف، «مردمی شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، معرفت فرهنگی اجتماعی، سال پانزدهم، شماره اول، زمستان ۱۴۰۲ش.
  • مصباحی، نسرین، «رویکرد دوباره به فضاهای تک‌جنسیتی در حوزه آموزش»، حوراء، شماره ۲۲، سال ۱۳۸۵ش.
  • «معرفی دانشگاه‌های تک‌جنسیتی کشور»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۹۲ش.
  • مطهری، مرتضی، ‏مجموعه آثار شهید مطهری‏ (نظام حقوق زن در اسلام)، تهران- قم‏، صدرا، ۱۳۷۷ش‏.
  • یگانه، ریحانه‌سادات طباطبایی و دیگران، «تأثیر جنسیت کودکان بر طراحی فضای باز مهدکودک و پیش‌دبستانی براساس آموزه‌های اسلامی»، فصلنامه پژوهش‌های معماری اسلامی، شماره ۳۵، پاییز ۱۴۰۰ش.

جنسیت در مکان‌های تفریحی؛ تفکیک جنسیتی اماکن تفریحی.

تفکیک جنسیتی در اماکن تفریحی به‌عنوان بخشی از عرصه عمومی، در انگاره‌های مختلف به‌گونه‌های متفاوتی توجیه می‌شود که مخرج مشترک آنها تأمین عدالت جنسیتی در حوزهٔ اوقات فراغت به نفع زنان است. فضاهای تفریحی عمدتاً مردانه بوده و زنان را در معرض تهدید قرار می‌دهند. ایجاد پارک‌های مخصوص بانوان در ایران نشان می‌دهد که زنان با گذراندن اوقات فراغت خود در آنها بیشترین لذت را تجربه می‌کنند.

مفهوم‌شناسی

فضای اجتماعی، قلمرویی است که زندگی فرهنگی جامعه در آن هدایت می‌شود. فضا شکل‌هایی از کنش متقابل را ترغیب یا منع کرده و ساختارهایی اجتماعی را پدیدمی‌آورد. لیپتون، فضای عمومی را به‌عنوان «اتاق زندگی بیرونی» و «مرکز تفریح و فراغت بیرون از خانه» تعریف می‌کند.

مکان تفریحی دارای دو مؤلفه ایمنی و امنیت است؛ مؤلفه ایمنی، اشاره به عوامل محیطی دارد که در صورت عدم تأمین شرایط مطلوب وقوع حوادث اجتناب‌ناپذیر می‌شود و مؤلفهٔ امنیت ناظر به جرایم علیه اشخاص و اموال آنها است. تفکیک جنسیتی در اماکن تفریحی، فرایندی است که به‌منظور تأمین امنیت و جلوگیری از اختلاط غیر ضروری زن و مرد، اعمال می‌شود. تفکیک جنسیتی گاهی دستوری و قانونی و در مواردی به‌صورت اختیاری انجام می‌شود.

رویکرد غرب به تفکیک جنسیتی در اماکن عمومی

امروزه در انگاره‌های غربی؛ اختلاط زن و مرد در تمام عرصه‌های عمومی، طبیعی تلقی می‌شود؛ اما به‌دلیل تفاوت‌های جنسی، تفکیک جنسیت در برخی عرصه‌ها بر مبنای یکی از الگوهای اجباری، قانونی و اختیاری اعمال می‌شود.

• اجباری: مانند تفکیک جنسیتی اماکن و مسابقات ورزشی، دستشویی‌ها، زندان‌ها و برخی فضاهای نظامی؛
• قانونی: مثل حق قانونی تفتیش‌شدن توسط همجنس در گیت‌های بازرسی، حق درمان با کادر پزشکی و پرستاری همجنس، حق ساعت اختصاصی زنان برای برخی مکان‌ها مثل پیست اسکی؛
• داوطلبانه: مثل تاکسی ویژه بانوان.

تفکیک جنسیتی در غرب عمدتاً بر مبنای عدالت جنسیتی و برخورداری زن از امکانات برابر با مردان توجیه می‌شود.

رویکرد اسلام به تفکیک جنسیتی در اماکن عمومی

اسلام باتوجه به تفاوت‌هایی در ساختار فیزیکی، دستگاه‌های روانی و ادراکی و به تبع آنها نقش‌های متفاوت زنان و مردان در عرصه زندگی، معتقد به حریم جنسیتی است. اسلام تمایل طبیعی زن به زینت و جلوه‌گری را به رسمیت شناخته، همان‌گونه که ورزش اختصاصی زنان را ضروری می‌داند، سالن‌های عروسی جداگانه و دیگر اماکن تفریحی منحصراً زنانه را نیز از نیازهای آنها می‌شمارد. زنان به مکان‌های تفریحی‌ای نیازمندند که بتوانند با هویت زنانگی خود بدون هیچ‌گونه مزاحمتی در آنها حضور یابند. از سوی دیگر؛ زنان در برابر آسیب‌های اخلاقی و حیثیتی، آسیب‌پذیرتر از مردان بوده و بیشتر در معرض خودنمایی قرار دارند؛ پس همان‌گونه که آسیب‌پذیرتر بودن زن در قوای بدنی موجب حق ورزش اختصاصی و تفکیکی می‌شود؛ تفاوت در قوای جنسی و عاطفی‌اش نیز چنین حقی را برایش ثابت می‌کند؛ منتها گذران اوقات فراغت همانند فعالیت‌های دیگر، تابع مقررات حاکم بر جامعه است. اسلام حضور زنان در اماکن تفریحی را همراه با شرایطی بلا مانع می‌داند و یکی از مهم‌ترین این شرایط رعایت عفت و حجاب است، به‌همین دلیل موضوع تفکیک فضاهای تفریحی زنان و مردان در جوامع اسلامی موضوعیت جدی می‌یابد.

دیدگاه‌های نظری

تفکیک جنسیت از موضوعات مورد توجه فمینیسم است؛ برخی فیمنیست‌ها، ایجاد اماکن تفریحی برای بانوان را موجب همبستگی بیشتر و تقویت تفکرات فمینیستی در آنان می‌دانند. دیدگاه دوم؛ تفکیک جنسیتی در فضاهای عمومی و وارد کردن زنان به عرصهٔ خصوصی را باعث فاصله‌گرفتن آنها از عرصه‌های عمومی دانسته و معتقدند؛ در هیچ مکان عمومی نباید جداسازی صورت گیرد؛ چرا که باعث کاهش حضور زنان در فضای عمومی و مردانه‌شدن هرچه بیشتر این فضا می‌شود؛ آنها؛ تفکیک جنسیت در اماکن تفریحی را بازتابی از نگاه مردسالارانه در نهاد خانواده می‌دانند که منجر به بازتولید آن در حوزه‌های عمومی می‌شود و نشانه‌های آن را در توجیهات طرفداران تفکیک جنسیت جست‌وجو می‌کنند.

کریستین میران و آلما یانگ؛ تفکیک جنسیت در اماکن تفریحی را از این جهت مطلوب می‌دانند که فضای مختلط را مردانه و تهدیدی برای زنان دانسته و معتقدند که زندگی زنان در فضاهای شهری عمدتاً توسط مرزهای رویت‌پذیر و نامرئی که با ساختارهای جداکنندهٔ شهر به لحاظ جنسیتی مربوط می‌شوند، شکل می‌پذیرند. خشونت در برابر زنان یکی از مکانیزم‌های این دوگانگی به‌شمار می‌رود؛ زیرا زنان را در فضاهای عمومی درگیر ترس کرده و به مردها اجازه اعمال خشونت می‌دهد. زنانی که وارد فضاهای عمومی با غلبه مردان می‌شوند، ممکن است محدودیت‌های بیشتری را تجربه کنند.

برخی اندیشمندان؛ تفکیک جنسیت را متناسب با فرهنگ‌های متفاوت، معنا کرده و معتقدند؛ جنسیتی شدن یک فضا زمانی به‌عنوان مشکل مطرح می‌شود که بنا به دلایلی یکی از دوجنس (زن/ مرد) مجبور به ترک یک فضای عمومی شده و از حق بهره‌برداری از آن فضا محروم شوند در حالی‌که امکان بهره‌مندی مطلوب از فضاهای شهری و عمومی ازحقوق اولیه شهروندی محسوب می‌شود. اگر تفکیک جنسیتی موجب چنین تبعیضی نشود ایجاد اماکن تفریحی اختیاری برای زنان مطلوب است؛ زیرا به زنان هویتی خارج از خانه و خانواده می‌بخشند و برای‌شان یک فضای امن شمرده می‌شوند.

جنسیت و تفریح

برخی معتقدند؛ مردان تفریح زنان و دختران خود را کنترل می‌کنند و گاهی اعمال خشونت شوهران علیه همسران در این خصوص دیده شده است. مضاف بر آن، زنان خود نیز از تنها بیرون رفتن احساس ناراحتی و ترس دارند. پارکر معتقد است؛ اوقات فراغت زنان نسبت به مردان کمتر است؛ لذا طیف فعالیت‌های تفریحی آنان نیز محدودتر است و زنان کمتر از مردان به ورزش می‌پردازند. برخی از فمینیست‌ها مدعی هستند؛ زنان تمایل دارند زمان زیادی را برای فرزندان خود بگذرانند؛ لذا میان زنان مجرد و متأهل تفاوت‌های در این خصوص وجود دارد. زن‌ها غالباً تأمین نیازهای خانواده را ترجیح می‌دهند.

به‌گزارش محققین؛ جنسیت در نوع تفریح نیز مؤثر است؛ تحقیقات در ایران نشان می‌دهد که پسران بیشتر به فراغت جسمانی و دختران بیشتر به فراغت‌های عملی توجه دارند. گنیزی و همکارانش دریافتند که مردان به مشوق‌هایی از نوع تورنمنت واکنش نشان می‌دهند؛ اما زنان عملکردشان را فقط وقتی که با زنان رقابت می‌کنند بهبود می‌دهند.

خاستگاه و عوامل تفکیک جنسیت

تفریح از نیازهای طبیعی زنان و مردان است؛ در گذشته وجود فضاهایی مشترک بین منازل، محلی برای دورهمی‌های زنانه شمرده می‌شد؛ اما امروزه، فضاهای شهری عمدتاً بر اساس جنسیت شکل‌گرفته و زنان کمتر به فضاهای عمومی دسترسی دارند؛ لذا برخی بر ایجاد فضاهای تفریحی زنانه تأکید دارند. این فضاها از بسترهای زندگی افراد است و باید با توجه به شباهت‌ها و تفاوت‌های میان گروه‌های جنسی شکل‌گیرند تا به‌عنوان محیطی امن، پایدار و جذاب بتوانند به نیازهای آنها پاسخ مناسب بدهند. برخی فضاهای شهری ناامنی را به افراد و به‌ویژه زنان القا می‌کنند.

در این فضاها زنان مورد انواع مختلفی آزارهای جنسی (دیداری، کلامی و رفتاری) قرار می‌گیرند. تحقیقات نیز نشان می‌دهد که اکثریت زنان ایرانی، به‌دلیل کمبود امکانات و فضاهای مناسب، بیشتر اوقات فراغت خود را در خانه می‌گذرانند. برخی کارشناسان؛ ایجاد پارک‌های بانوان را فرصتی برای تفریح زنان دانسته و ایجاد چنین مکان‌های را برای آنها عقلایی می‌دانند.

تفکیک جنسیت در اماکن تفریحی ایران پیش از انقلاب

بر مبنای منابع تاریخی فضاهای عمومی در ایران عبارت بودند از اماکن مذهبی، بازار، مکتب‌خانه‌ها، باغ‌های خصوصی، حمام‌ها و گذرهای عمومی. تفریحات عمدتاً جنبه مردانه داشته و تفریحات زنان، در سطح رفتن به زیارت، شرکت در مهمانی‌ها و مجالس مذهبی زنانه و حمام محدود می‌شد. رفتن به حمام یا مزار خویشان برای زنان به منزلهٔ محل تفریح و ملاقات به‌شمار می‌آمد.

تجدد موجب کوچکتر شدن فضای خصوصی شد با فاصله گرفتن محل کار از خانه، اوقات فراغت افزایش یافته و موجب پیدایش اماکن تفریحی از قبیل؛ رستوران‌ها، کافه‌ها، کلوپ‌ها، ورزشگاه‌ها، سالن‌های فرهنگی و پارک‌ها شد. به‌رغم این تحول؛ تفکیک جنسیتی همچنان در مواردی از جمله؛ سینماها، مراکز تفریحی شبانه و رستوان‌ها اعمال می‌شد، به‌عنوان نمونه در رستوان‌ها، لژهای خانوادگی برای خانواده‌ها و نیز برای دخترانی که تنها به رستوران می‌آمدند در نظر گرفته می‌شد.

در دورهٔ پهلوی هرچند تلاش برای حضور زنان به‌طور مختلط با مردان در مکان‌های عمومی بود؛ اما لژهای خانوادگی در رستوران‌ها حفظ و استخرهای جداگانه برای زنان و مردان تأسیس شد. در این دوره؛ فضای اجتماعی شامل عرصه‌های سه‌گانه؛ زنانه، مردانه و عرصه‌های مشترک می‌شد؛ منتها فقدان امنیت و قوانین مملکتی، بسیاری از فضاها را مردانه ساخته، حضور زنان در آنها را دشوار یا ممتنع می‌ساخت.

تفکیک جنسیت در اماکن تفریحی ایران پس از انقلاب

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، زنان موظف به رعایت حجاب برای ورود در عرصه‌های عمومی از جمله اماکن تفریحی شدند. برای امنیت و آسایش بانوان موضوع تفکیک جنسیتی جدی‌تر مطرح شد و فضاهای فراغتی جدیدی به‌وجود آمدند؛ امروزه فضاهای فراغتی سه‌گانه؛ منحصراً زنانه، مردانه و مختلط با امکانات بیشتر و محدودیت‌های کمتری وجود دارند، به این معنا که برخی اماکن از قبیل؛ پارک‌ها، پارک‌های آبی، سالن‌های مد، لباس، آرایش، کنسرت‌های موسیقی برای بانوان ایجاد شده است؛ برخی اماکن نیز مردانه هستند از قبیل؛ قهوه‌خانه‌ها، زورخانه‌ها و استادیوم‌های ورزشی؛ برخی اماکن مشترک برای زنان و مردان هستند؛ مانند پارک‌ها، مراسم‌های ملی، سینماها و تئاترها.

در این میان پارک‌های بانوان که پدیده جدیدی شمرده می‌شود، با تأمین رضایت بسیاری از زنان، مورد اقبال افکار و فرهنگ عمومی قرار گرفته است. با احداث این پارک‌ها، امنیت اجتماعی زنان به اندازه لازم تأمین شده است و بر اساس نظرسنجی‌های به‌عمل آمده، پارک بانوان توانسته است که محل جذاب و مناسبی برای تفریح، ورزش یا دورهمی‌های زنانه باشد.

منابع

• قرآن کریم
  • اسدی محل‌چالی، مسعود و دیگران، «بیین فرهنگ جنسیتی فضا در گذرهای شهر اسلامی- ایرانی»، دانش شهرسازی شماره۱، بهار ۱۳۹۸ش.
  • اعزازی، شهلا، «تفکیک جنسیتی در عرصه عمومی»، وب‌سایت انجمن جامعه‌شناسی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۳۹۷ش.
  • ایمانی، نفیسه و نرسیسیانس، امیلیا، «تفکیک جنسیتی فضای شهری و روابط صمیمانهٔ بین‌جنسیتی: مطالعهٔ مقایسه‌ای تفکیک منعطف و غیرمنعطف»، زن در فرهنگ و هنر، دورهٔ سیزدهم، شمارهٔ ۲، تابستان ۱۴۰۰ش.
  • «پارک بانوان؛ درمان نشاط اجتماعی»، وب‌سایت پیشخوان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ خرداد ۱۳۹۸ش.
  • پوراحمد، احمد و سالاروندیان، فاطمه، «روند تحولات تاریخی فضاهای گذران اوقات فراغت زنان از قاجاریه تاکنون در شهر تهران»، زن در توسعه و سیاست، دورهٔ دهم، شماره۳، پاییز ۱۳۹۱ش.
  • توانا، سهیل و شفیعی، معصومه، «تفکیک جنسیتی در فضای شهری: مطالعﺔ بوستان بهشت مادران تهران»، مجلهٔ جامعه‌شناسی ایران، دورهٔ شانزدهم، شمارهٔ ۲، تابستان۱۳۹۴ش.
  • تولایی، نوین و دیگران، «بررسی رضایت‌مندی از تفکیک جنسیتی در فضاهای عمومی) با تکیه بر پارکها)»، مجلهٔ تحلیل اجتماعی، شمارهٔ ۲، فروردین ۱۳۹۴ش.
  • جلالی، ام‌البنین و دیگران، «تأثیر جنسیت و تفکیک جنسیتی بر رخداد چرخش انگیزه‌های فردی در فعالیت‌های گروهی: رهیافت آزمایشگاهی اقتصاد رفتاری مبتنی بر نظریه بازی‌ها»، فصلنامه علمی پژوهش‌های رشد و توسعه اقتصادی، سال دهم، شمارهٔ ۳۸، بهار ۱۳۹۹ش.
  • سفیری، خدیجه و مدیری، فاطمه، «تفاوت‌های جنسیتی در اوقات فراغت»، مجله تحلیل اجتماعی، شمارهٔ ۱، اسفند ۱۳۸۹ش.
  • سلیمانی، علیرضا و دیگران، «طراحی فضاهای شهری با ارزیابی نگرش جنسیتی (مطالعه موردی: پارک بانوان نرگس ارومیه)»، فصلنامه علمی پژوهشی جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، سال نهم، شمارهٔ ۲، بهار ۱۳۹۸ش.
  • قنبریان، محسن، «منطق جداسازی سالن‌های مردانه و زنانه در ایران و غرب!»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۶ش.
  • کریمی‌نیا، شهاب و دیگران، «تأثیر فمینیست و تفکیک جنسیتی برفضاهای معماری و شهرسازی»، همایش: کنفرانس سالانه پژوهش‌های معماری، شهرسازی و مدیریت شهری، ۱۳۹۵ش.
  • کلانتری‌خلیل‌آباد، حسین و دیگران، «برنامه‌ریزی فضاهای امن شهری مبتنی برتفکیک جنسیتی با رویکردCPTED (نمونه موردی: محله فرهنگیان، شهر بناب»، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شمارهٔ ۱۲، تابستان ۱۳۹۲ش.
  • مطهری، مرتضی‏، مجموعه آثار، ج‏۱۹، تهران- قم، ‏ صدرا، ۱۳۷۷ش.
  • ورمقانی، حسنا و دیگران، «رابطهٔ جنسیت و فضا در عرصه‌های خصوصی و عمومی دورهٔ قاجار»، باغ‌نظر؛ دورهٔ دوازدهم، شمارهٔ ۳۷، بهمن و اسفند ۱۳۹۴ش.