سن ازدواج

سن ازدواج؛ مجوز قانونی و شرعی ازدواج و تشکیل خانواده در سن خاص.

جدول میانگین سن ازدواج

جدول میانگین سن ازدواج در مردان و زنان، مرکز آمار ایران

سن ازدواج، متأثر از عوامل مختلف فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و روانشناختی است. این سن در هر جامعه‌ای با توجه به شرایط خاص آن تعیین می‌شود. در ایران، میانگین سن ازدواج درحال‌حاضر برای زنان ۲۶٫۵ سال و برای مردان ۳۰٫۷ سال است. افزایش سن ازدواج، پیامدهای منفی مانند کاهش فرزندآوری، افزایش روابط نامشروع، تنهایی و مشکلات روانی را به دنبال دارد. راهکارهای متعددی برای کاهش سن ازدواج وجود دارد که ازجملهٔ آنها می‌توان به ترویج ازدواج آسان، تغییر نگرش‌ها و تسهیل شرایط ازدواج اشاره کرد.

مفهوم‌شناسی

سن ازدواج از منظر قانون، سنی است که در آن افراد به‌طور رسمی مجاز به تشکیل خانواده و ازدواج می‌شوند. این سن با توجه به شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در قوانین هر کشور تعیین می‌شود. در اسلام، سن بلوغ برای دختران، ۹ سال قمری و برای پسران، ۱۵ سال قمری مشخص شده است. با رسیدن به این سن و با رعایت شرایط دیگر مانند رشدیافتگی، افراد از نظر شرعی مجاز به ازدواج هستند. همچنین ازدواج قبل‌از این سن به شرایط خاصی از قبیل رعایت مصلحت طفل، ممنوعیت روابط زناشویی و اعمال حق فسخ نسبت به عقد، مشروط شده است.

از نظر اجتماعی، عوامل متعددی مانند شرایط اقتصادی، هنجارها و فرهنگ هر جامعه بر سن ازدواج تأثیرگذار هستند. در جوامع گذشته، ازدواج در سنین پایین‌تر رواج بیشتری داشته است، درحالی‌که با رواج زندگی ماشینی و مدرن‌ترشدن جوامع، تمایل به ازدواج در سنین بالاتر غالب شده است. از دیدگاه روان‌شناسی، ازدواج، علاوه‌بر بلوغ جنسی، نیازمند بلوغ فکری، اقتصادی و عاطفی است و افراد باید از نظر روانی برای پذیرش تعهدات و مسئولیت‌های زندگی مشترک آماده باشند.

تاریخچه

در جهان

در جوامع اولیه، ازدواج اغلب در سنین پایین و با هدف افزایش نسل و افزایش قدرت اقتصادی انجام می‌شد. به‌عنوان مثال در برخی کشورهای اروپایی مانند ایرلند، دختران در ده‌سالگی ازدواج می‌کردند. خواستگاری دختربچه‌ها از همان کودکی نزد ساکنان استرالیا رایج بود. پیش‌از ورود سفیدپوستان به این منطقه، خواستگاری و ازدواج از هشت تا چهارده سالگی رخ می‌داد. در آفریقا و کشورهایی چون نامیبیا و اوگاندا، دختران و پسران در آغاز جوانی ازدواج می‌کردند و تجرد در آنجا و همچنین نزد ساکنان آفریقای جنوبی رایج نبود.

در یونان و روم باستان، زنان در اواخر نوجوانی تا بیست‌سالگی ازدواج می‌کردند، درحالی‌که در برخی فرهنگ‌های دیگر، ازدواج در سنین پایین‌تری انجام می‌شد. در اروپای قرون وسطی، کلیسا نقش مهمی در تنظیم ازدواج داشت و سن قانونی را ۱۲ سال برای زنان و ۱۴ سال برای مردان تعیین کرد. با ورود به دوران مدرن، سن ازدواج به‌دلیل تغییرات در نگرش‌ها نسبت به استقلال و خودمختاری زنان و افزایش روابط آزاد، به‌تدریج افزایش یافت. امروزه، در برخی کشورها، مانند نیجر، سن قانونی ازدواج برای دختران ۱۵ سال است، درحالی‌که در کشورهای دیگر، مانند ایالات متحده، ۱۸ سال است.

در ایران

میانگین سن ازدواج

دنبالهٔ جدول میانگین سن ازدواج در مردان و زنان، مرکز آمار ایران

تاریخچه سن ازدواج در ایران فرازونشیب‌های زیادی را طی کرده است. متون تاریخی و سفرنامه‌ها نشان می‌دهد که سن ازدواج در ایران قدیم و در میان همه طبقات، اعم از شهری و روستایی پایین بوده است؛ اما از سال ۱۳۴۵ش روند افزایش سن ازدواج سرعت گرفت و باوجود این‌که ۴۷درصد دختران ۱۵–۱۹ در سال ۱۳۴۵ش ازدواج کرده بودند، این رقم در سال ۱۳۵۵ش به ۳۴درصد تقلیل یافت. این رقم به ۳۲٫۵درصد در سال ۱۳۶۵ش و به ۱۸درصد در سال ۱۳۷۵ش کاهش یافت. سن ازدواج در سال ۱۳۷۵ش، برای زنان، ۲۲٫۴ سال و برای مردان، ۲۵٫۶ سال بود؛ این عدد در سال ۱۳۸۱ش در زنان به ۲۳٫۲ و در مردان به ۲۵٫۹ افزایش یافت.

روند تصاعدی سن ازدواج ادامه پیدا کرد و در کل کشور در سال ۱۳۹۷ش به عدد ۲۴٫۴ در زنان و ۲۹٫۲ در مردان رسید. این آمار در سال ۱۴۰۲ش به‌طور میانگین در کل کشور در زنان ۲۶٫۵ سال و در مردان ۳۰٫۷ سال ثبت شده است. میانگین سن در اولین ازدواج، در مناطق شهری به‌طور معمول بیشتر از مناطق روستایی است، اما سن ازدواج در روستاها نیز افزایش پیدا کرده است.

قانون سن ازدواج در ایران

قانون مدنی مصوب سال ۱۳۱۳ش، سن ازدواج برای دختران را ۱۵ سال و برای پسران را ۱۸ سال تعیین کرد. در قانون حمایت خانواده، مصوب ۱۳۵۳ش، سن ازدواج برای دختران، به ۱۸ سال و برای پسران به ۲۰ تغییر کرد و فقط با گواهی دادگاه، سن ازدواج برای دختران می‌توانست به ۱۵ سال تقلیل پیدا کند. در اصلاحات قانون مدنی در سال ۱۳۶۱ش، قانون منع ازدواج قبل‌از بلوغ برداشته شد و با رعایت مصلحت توسط ولی طفل، مجاز دانسته شد. در سال ۱۳۸۱ش، بر لزوم اخذ مجوز دادگاه برای ازدواج کودکان تأکید و برای تخلف‌کننده از این قانون، مجازات قانونی در نظر گرفته شد. در سال ۱۳۹۶ش تغییری در قانون سن ازدواج داده شد و ازدواج دختران قبل‌از ۱۳ سال تمام شمسی و پسران قبل‌از ۱۶ سال تمام شمسی ممنوع می‌شد و طی تبصره‌ای قید شد که عقد ازدواج بین ۱۳ تا ۱۶ سال برای دختران و ۱۶ تا ۱۸ سال برای پسران منوط به اذن ولی و رعایت مصلحت و تشخیص دادگاه خواهد بود. درحال‌حاضر و پس‌از تغییرات دیگری که انجام شد، سن قانونی ازدواج برای دختر، ۱۳ سال تمام شمسی و برای پسر، ۱۵ سال تمام شمسی است.

سن مطلوب برای ازدواج در ایران

سنّ مناسب برای ازدواج زمانی است که شخص، صلاحیت ازدواج را احراز کرده باشد، به این مفهوم که دختر و پسر هم به بلوغ جنسی رسیده باشند و هم از رشد و تشخیص مصالح و مفاسد برخوردار باشند. بر همین اساس سنّ مطلوب ازدواج را زمان آغاز احساس نیاز به ازدواج در نظر می‌گیرند. این دیدگاه را سید علی خامنه‌ای رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران نیز تبیین کرده است که جوان ۱۷ ساله، ۱۸ ساله، ۱۹ ساله، احتیاج به اطفای نیاز و غریزهٔ جنسی پیدا می‌کند و در نتیجه نیاز به همسر دارند.

براساس اعلام مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، میانگین سن ازدواج برای پسران ۲۹ و دختران ۲۸ سال است که از بالا بودن سن تأهل خبر می‌دهد. میانگین سنّ ازدواج در تهران بین ۳۰ تا ۳۵ سال برآورد شده است، اما یافته‌های پژوهشگران امور اجتماعی و فرهنگی نشان می‌دهد که میانگین سنّ ازدواج در برخی مناطق تهران چنددرصد بالاتر از میانگین سنّی یعنی بین ۳۵ تا ۴۰ سال است. موارد نادری در برخی از محله‌های بومی‌نشین منطقهٔ ۱۲ تهران، دختران بالای ۶۰ سال و پسران بالای ۷۰ سال زندگی می‌کنند که هنوز ازدواج نکرده‌اند و دوران سال‌مندی را به‌تنهایی سپری می‌کنند.

افزایش سن ازدواج در ایران

به‌ معنای گذر سنّی پسر و دختر از سن مطلوب ازدواج براساس سال یا براساس برآورد متغیرهای کیفی سنّ ازدواج (کم، متوسط، زیاد) معنا شده است. به‌عنوان نمونه سنّ مطلوب زندگی زناشویی اگر برای پسران ۱۹ سال و برای دختران ۱۶ سال در نظر گرفته شده باشد، به‌ پسران و دختران ازدواج نکردهٔ ۲۹ ساله و ۲۶ ساله گفته می‌شود که حدود ۱۰ سال از سنّ مطلوب ازدواج آنان گذشته است. هرچند طبق بررسی‌های به‌عمل آمده، عوامل تعیین‌کنندهٔ سنّ ازدواج در زمان گذشته و حال، تغییر یافته و نیاز به ازدواج از یک ضرورت اجتماعی در یک دورهٔ معیّن به یک امر انتخابی در زمان خودخواسته از سوی دختر و پسر تقلیل یافته است.

عوامل افزایش سن ازدواج

عوامل فرهنگی و اجتماعی

در برخی نگرش‌های اجتماعی معاصر، کاهش ارزش‌های معنوی و جایگزینی آن‌ها با معیارهای مادی، به تغییر کارکرد ازدواج انجامیده است. به‌گونه‌ای که هدف از ازدواج، از کسب فضایل اخلاقی و تقرب به ارزش‌های متعالی، به رقابت برای انباشت مال و دارایی تغییر یافته است. همچنین، کمال‌گرایی غیرواقع‌بینانه میان جوانان که ناشی از نبود تجربهٔ کافی و بی‌اعتمادی به تجارب والدین است، آنان را از درک واقع‌گرایانهٔ زندگی دور ساخته است. این رویکرد، نگاه آنان به ازدواج را با خیال‌پردازی و آرمان‌گرایی افراطی آمیخته می‌سازد. بر پایۀ این طرز فکر یا ازدواج به‌دلیل نیافتن همسر ایده‌آل، انجام نمی‌شود؛ یا در صورت وقوع، بر پایهٔ احساسات زودگذر شکل گرفته و به شکست و سرخوردگی عاطفی منجر می‌شود.

تغییر در سبک زندگی

سبک زندگی خانواده‌ها در ایران تحت‌تأثیر تحولات مختلفی ازجمله تغییر الگوی مصرف، افزایش سطح انتظارات، تجمل‌گرایی و اثرپذیری از فرهنگ غربی قرار گرفته است. این تغییرات، تمایل به ازدواج و فرزندآوری را بین جوانان کاهش داده و آنها را به‌سمت زندگی مجردی و آزاد سوق داده است. عوامل متعددی مانند ترویج فرهنگ غربی از طریق رسانه‌ها، ورود ارزش‌های بیگانه به جامعه و ناسازگاری آنها با فرهنگ اسلامی-ایرانی، زمینه‌ساز این تغییرات شده‌اند. این تغییرات، نهاد خانواده را با چالش‌های جدی ازجمله تغییر در نوع انتخاب همسر، فرزندآوری، سن ازدواج و فاصله سنی زن و مرد مواجه کرده است.

تغییر نگرش‌ها

در گذشته، ازدواج به‌عنوان یک ضرورت و هنجار اجتماعی تلقی می‌شد، اما درحال‌حاضر، افزایش سن ازدواج و تغییر نگرش‌ها نسبت به این موضوع مشاهده می‌شود. بالابودن هزینه‌های آغاز زندگی، پیدا نکردن گزینه مناسب برای ازدواج و تغییر نگرش از ارزش‌های معنوی به ارزش‌های مادی از تغییرات نگرشی دربارهٔ ازدواج هستند.

افزایش سطح تحصیلات

با افزایش سطح تحصیلات، به‌طور خاص در بین زنان، تمایل به ازدواج در سنین بالاتر افزایش می‌یابد. زنان تحصیل‌کرده به‌دنبال فرصت‌های شغلی و استقلال اقتصادی بیشتر هستند و ممکن است ازدواج را به بعداز اتمام تحصیلات و یافتن شغل مناسب موکول کنند. تحقیقات نشان داده است که یکی از عوامل بالا رفتن سن ازدواج، تحصیلات است.

تغییر نقش زنان در جامعه

در گذشته، نقش زنان در جامعه عمدتاً به امور خانه‌داری و تربیت فرزندان محدود می‌شد؛ اما درحال‌حاضر، زنان تحت‌تأثیر جنبش‌های فمینیستی، به‌دنبال ایفای نقش‌های فعال‌تری در جامعه هستند و استقلال و خودکفایی بیشتری مطالبه می‌کنند. این امر ممکن است تمایل به ازدواج را در آنها به تعویق بیندازد.

افزایش فردگرایی

در جوامع فردگرا، افراد تمایل بیشتری به تمرکز بر نیازها و خواسته‌های خود دارند و ممکن است ازدواج را به‌عنوان عاملی برای محدودکردن آزادی‌های خود تلقی کنند.

روابط آزاد

براساس تحقیقات علمی، برخی جوانان برای ارضای غرایز طبیعی خود به ارتباط با جنس مخالف بسنده می‌کنند، روابط آزاد دختر و پسر و وجود زمینه‌های انحرافی، از عوامل افزایش سنّ ازدواج عنوان شده است.

عوامل اقتصادی

عوامل اقتصادی، نقش چشمگیری در تأخیر سن ازدواج دارد. نداشتن شغل مناسب، مسکن و پول برای برگزاری جشن ازدواج و ضروریات زندگی از عوامل بسیار مهم در افزایش سن ازدواج است. این مشکل اقتصادی فقط خاص پسر نیست بلکه خانواده‌های دختران هم در تهیه جهیزیه با مشکل مواجه هستند و این مانعی بزرگ برای ازدواج دختران‌شان هست.

بیکاری و فقر

از موانع مهم ازدواج، بیکاری و نداشتن شغل عنوان شده است. به باور کارشناسان، جوان که امنیت خاطر از جهت تأمین فردا و آیندهٔ خود نداشته باشد، حتی در صورت دریافت وام‌های ازدواج و مسکن، تمایلی به ازدواج و فرزندآوری نخواهد داشت. تنها با داشتن شغلی مطمئن که درآمد او را برای تأمین یک زندگی مشترک فراهم کند، نسبت به ازدواج اقدام می‌کند.

نداشتن مسکن

نداشتن مسکن یا سختی تدارک آن ازجمله عوامل اقتصادی مهمی است که زمینه‌های تجردگرایی را بیش از گذشته فراهم و سرخوردگی جوانان را تمهید کرده است.

شاغل‌شدن دختران

دخترانی که شاغل می‌شوند، به واسطۀ استقلال مالی و رضایت شغلی که به دست می‌آورند، انگیزۀ کمتری برای ازدواج دارند. علاوه‌بر این، اشتغال می‌تواند منجر به افزایش تعداد خواستگاران و در نتیجه، عدم احساس نیاز به عجله در ازدواج شود. این موضوع، به‌ویژه در جوامع غربی، به‌طور فزاینده‌ای دیده می‌شود و پیامدهایی مانند افزایش سن ازدواج یا حتی ماندن تا آخر عمر در وضعیت مجردی داشته است. در ایران نیز، این پدیده تا حدی مشاهده می‌شود و ممکن است در آینده چالش‌هایی را در زمینه ازدواج ایجاد کند.

هزینه‌های بالای ازدواج

افزایش هزینه‌های جهیزیه، برگزاری مراسم عروسی و سایر مخارج مرتبط با ازدواج، تمایل به تشکیل خانواده را در افراد، به‌خصوص جوانان، کاهش می‌دهد. ترویج ازدواج آسان، پرهیز از چشم‌وهم‌چشمی و تجملات از راه‌کارهایی است که موجب کاهش هزینه‌های ازدواج و افزایش تعداد ازدواج می‌شود.

بی‌ثباتی شغلی

برخی افراد به جهت این‌که شغل ثابت و مطمئنی ندارند، ازدواج خود را به تأخیر می‌اندازند. تصویب و اجرای قوانین حمایت از کار، پایین‌آوردن انتظارات و تغییر نگرش به مقوله کار و زندگی به‌عنوان راه‌کارهای حل این مشکل پیشنهاد شده است.

عوامل اجتماعی و جمعیتی

ناهنجاری‌های اجتماعی

بالا رفتن ناهنجاری‌ها و آسیب‌های اجتماعی مانند اعتیاد، بی‌بندوباری، دسترسی راحت به جنس مخالف و ارضای نیازهای جنسی خارج از چارچوب ازدواج، شکست‌ها، منازعات و اختلافات، طلاق، همسرآزاری، روابط سرد همسران، دخالت اطرافیان در میان برخی خانواده‌ها به‌ویژه میان زوج‌های جوان، وحشت و تنفر از ازدواج را موجب شده است.

تعارضات رفتاری حاکم بر خانواده‌ها

آزادی‌ها و محدودیت‌های رفتاری، نوع معاشرت، رسوم حاکم بر سلوک خانواده‌ها، عواطف و احساسات، انتخاب‌ها و وظیفه‌شناسی‌ها ازجمله رفتارهای متفاوتی است که هرکدام می‌تواند بر چگونگی زندگی همسران اثرگذار باشد. برخورداری جوانان از چنین تعارضات و تفاوت‌های رفتاری و مشاهدهٔ آنها در افراد قابل ازدواج، موجب شده است تا از خیر تأهل بگذرند و زندگی مجردی را برگزینند.

انگاره‌های اجتماعی

بی‌اعتمادی دختران نسبت به پسران، ایده‌آل‌گرایی دختران در ازدواج و مسئولیت‌گریزی دختران و پسران نسبت به ازدواج از دیگر عوامل اجتماعی برای افزایش سنّ ازدواج شمرده شده است.

سربازی

براساس پیمایشی در زندگی خانوادگی ایرانیان، بیش از ۵٫۳درصد جواب‌دهندگان مرد، سربازی را از دلایل اصلی تأخیر در ازدواج به‌شمار آورده‌اند. طی این پیمایش، سربازی پنجمین عامل تأخیر در ازدواج، معرفی شده است.

مهاجرت مردان روستایی به شهرها

در چند دههٔ اخیر در برخی مناطق روستایی ایران، سن ازدواج دختران، افزایش معناداری یافته است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که عامل این پدیده، مهاجرت نیروی کار از روستاها به شهرها است. در مناطق روستایی ایران، کوتاه بودن مدت تحصیل موجب ورود سریع‌تر جوانان به بازار کار می‌شود و دراین‌راستا، مردان جویای کار از امکان بیشتری برای مهاجرت به شهرها برخوردار هستند، درحالی‌که دختران، معمولاً در روستا می‌مانند. بدین ترتیب، نسبت جنسی جمعیت به نفع دختران، تغییر می‌کند و فرصت ازدواج برای آن‌ها به‌شدت کاهش می‌یابد.

کاهش نرخ باروری

کاهش نرخ باروری در طولانی‌مدت منجر به کاهش تعداد افراد در سن ازدواج در جامعه می‌شود و به‌نوبه خود، سن ازدواج را افزایش می‌دهد.

آسیب‌شناسی سن ازدواج دختران روستایی

افزایش سن ازدواج دختران روستایی، به‌عنوان تحولی اجتماعی با پیامدهای فردی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، نشان‌دهندهٔ تغییر ارزش‌ها و سبک زندگی است. این موضوع، برای برنامه‌ریزی توسعه و سیاست‌گذاری اجتماعی ضروری است، چراکه بر الگوهای خانواده، نرخ باروری و ساختار سنی جمعیت تأثیر می‌گذارد. سن ازدواج در ایران که در گذشته، به‌ویژه در روستاها، پایین‌تر بود، از اواسط قرن بیستم به‌دلیل تغییرات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به‌تدریج افزایش یافته و در دهه‌های اخیر میانگین آن برای زنان و مردان، به‌ویژه در شهرها، به‌طور قابل توجهی بیشتر شده است.

میانگین سن ازدواج دختران روستایی ایران از ۱۹ سال در سال ۱۳۳۵ش به ۲۲ سال در سال ۱۳۹۵ش افزایش یافته و همراه با کاهش ازدواج‌ها، افزایش طلاق‌ها و رشد تجرد قطعی، نگرانی‌هایی را ایجاد کرده است، به‌ویژه که نسبت دختران مجرد در روستاها دو برابر شهرها گزارش شده و این تغییرات به عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نسبت داده می‌شود. میانگین سن ازدواج در شهرها به‌دلیل عواملی مانند تحصیلات، اشتغال زنان و هزینه‌های بالاتر، بیشتر از روستاها است، اما با مدرن شدن جوامع، این تفاوت کاهش یافته است. مهاجرت پسران روستایی به شهرها نیز فرصت‌های ازدواج دختران روستایی را محدود کرده و آمار ازدواج پسران را در مقایسه با دختران افزایش داده است.

چالش‌های افزایش سن ازدواج

افزایش سن ازدواج پیامدهای منفی متعددی را به دنبال دارد که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

• تجرد بالا: حرکت به‌سمت افزایش سنّ ازدواج، احتمال تجرد قطعی را به‌ویژه برای دختران افزایش می‌دهد. با انتقال از گروه سنّی ۲۹–۲۵ سال به ۳۰ سال و بالاتر، شانس ازدواج دختران بر مبنای تقاضای پسران برای ازدواج، به‌شدت کاهش می‌یابد. براساس نتایج برخی تحقیقات، احتمال این‌که دختری در سنّین ۳۴–۳۰ سالگی ازدواج کند حدود نصف احتمال ازدواج دختری در سنین ۲۹–۲۵ سالگی است و اگر این دختر در گروه سنّی ۳۵ تا ۳۹ سالگی قرار گیرد این احتمال به یک‌پنجم کاهش خواهد یافت. اگر سنّ زن به همین ترتیب به گروه‌های سنّی بالاتر انتقال یابد، شانس ازدواج او به‌میزان بیشتری کاهش خواهد یافت تا جایی‌که در ۵۰ سالگی، این شانس به صفر نزدیک می‌شود. براساس برآوردهای موجود، کاهشی که در عمومیت ازدواج مقطع‌به‌مقطع از سرشماری ۱۳۸۵ش تا ۱۳۹۵ش آغاز شده، تا ۴۰ سال آینده ادامه خواهد یافت و نسبت زنانی را که تا ۵۰ سالگی هرگز ازدواج نخواهند کرد تا بیش از ۲۰درصد در ۱۴۳۵ش افزایش خواهد داد.
• کاهش فرزندآوری: ازدواج در سنین بالاتر، به‌طور طبیعی سن باروری را کاهش می‌دهد. این امر می‌تواند منجر به کاهش نرخ باروری و افزایش سالمندی جمعیت شود. کاهش فرزندآوری پیامدهای منفی متعددی برای جامعه به‌ دنبال دارد که ازجملهٔ آنها کمبود نیروی کار جوان، افزایش بار مالی بر روی سیستم‌های مراقبت‌های بهداشتی و رفاهی و به‌طور کلی، برهم خوردن تعادل جمعیتی است.
• افزایش سالمندی: افزایش سالمندی و پیری جمعیت از آثار افزایش سنّ ازدواج می‌تواند باشد. امروزه بسیاری از افرادی که بهنگام ازدواج نمی‌کنند در معرض عبور از سن مناسب برای ازدواج و ورود به مرحله تجرد قطعی و تنهایی تا پایان عمر هستند. افزایش جمعیت سالخورده باعث سنگین‌تر شدن تأمین هزینه‌ها و امکانات و کمتر شدن پس‌اندازها شده و در نتیجه سرمایه‌گذاری عمومی و رشد اقتصادی را کاهش می‌دهد.
• افزایش روابط نامشروع: به تعویق افتادن ازدواج ممکن است افراد را به سمت روابط نامشروع و خارج از چارچوب خانواده سوق دهد. این امر می‌تواند به بارداری‌های ناخواسته، سقط جنین، بیماری‌های مقاربتی و مشکلات خانوادگی منجر شود.
• افزایش تنهایی و ایجاد مشکلات روانی: افراد تنها در سنین بالاتر، به‌دلیل عدم تجربه زندگی مشترک و تشکیل خانواده، ممکن است بیشتر در معرض افسردگی، اضطراب و تنهایی قرار بگیرند. این احساس تنهایی می‌تواند منجر به گوشه‌گیری، انزوای اجتماعی و حتی مشکلات روحی و روانی جدی‌تر شود.
• سخت‌گیری در انتخاب: افراد با افزایش سن، تجربیات و دیدگاه‌های بیشتری در زندگی کسب می‌کنند. این امر ممکن است منجر به افزایش معیارها و انتظارات آنها در انتخاب همسر شده و یافتن فردی که تمام این معیارها را به‌طور کامل داشته باشد، دچار چالش کند.
• کاهش نیروی انسانی: از اثرات افزایش سنّ ازدواج کاهش نیروی انسانی در جامعه است. با پایین آمدن آمار ازدواج، آمار رشد جمعیت نیز پایین آمده، نیروی انسانی کشور با کاهش مواجه می‌شود. این امر که بر اثر کاهش تشکیل خانواده و فرزندآوری به وجود آمده، به یک مسألهٔ اجتماعی تبدیل شده است. جمعیت یک جامعه، جهت پیشبرد اهداف توسعه‌ای، مهم است و به‌همین دلیل بسیاری از دولت‌ها طرح‌های حمایت از ازدواج به‌هنگام، تشکیل خانواده و فرزندآوری را در دستور کار خود قرار می‌دهند.

زمینه‌های کاهش سن ازدواج

ازدواج آسان

مراسم ازدواج آسان ۷۵۰ زوج جوان در استان بوشهر

ترویج ازدواج آسان

یکی از ابزارهای مؤثر در کاهش سن ازدواج، ترویج فرهنگ «ازدواج آسان» است. این امر به معنای ساده‌گرفتن تشریفات و مقدمات ازدواج، پرهیز از تجملات و تمرکز بر اصل ازدواج و تشکیل خانواده به‌جای ظواهر و چشم‌وهم‌چشمی است. فرهنگ‌سازی، تغییر نگرش‌ها و کاستن از هزینه‌های غیرضروری ازدواج از راهکارهای تحقق ازدواج آسان است.

تغییر نگرش‌ها

از دیگر راه‌های کاهش سن ازدواج، تغییر نگرش جامعه نسبت به ازدواج است. نگرش‌هایی که ازدواج را مانع استقلال فردی می‌داند، یا ازدواج بدون تجملات را نمی‌پذیرد و ازدواج در سنین پایین را دارای ریسک طلاق برمی‌شمارد، مانع ازدواج بوده و موجب افزایش سن ازدواج می‌شود. آموزش و اطلاع‌رسانی، ترویج الگوهای موفق و استفاده از ظرفیت رسانه‌های ارتباط جمعی از راهکارهای تغییر نگرش عنوان شده است.

تسهیل شرایط ازدواج

پرونده:سن ازدواج2.jpg

تسهیل شرایط ازدواج، به‌معنای فراهم‌آوردن تمهیدات و اقداماتی است که ازدواج را برای جوانان آسان‌تر می‌کند. این امر شامل اقدامات مختلفی در سطوح مختلف ازجمله اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و قانونی می‌شود. ارائه وام و تسهیلات ازدواج، ایجاد اشتغال، همیاری در هزینه‌های ازدواج، تشویق به زندگی در کنار خانواده، کنترل مهاجرت روستاییان به شهرها، ترویج مشاوره پیش‌از ازدواج و آموزش مهارت‌های زندگی از راهکارهای تحقق این هدف، شمرده شده است.

رویکردها به سن ازدواج

پرونده:سن ازدواج copy.jpg

فقهی

بیشتر فقها بر ازدواج در سن بلوغ جنسی تأکید می‌کنند. آیت‌الله طباطبایی یزدی، امام خمینی، آیت‌الله خویی، آیت‌الله گلپایگانی، آیت‌الله فاضل لنکرانی، آیت‌الله وحید بهترین سن ازدواج را بلافاصله بعداز بلوغ می‌دانند. آیت‌الله خامنه‌ای، ازدواج در سن بلوغ را جایز می‌داند؛ اما اصرار بر ازدواج زودرس را نمی‌پسندد و اجبار دختران کم سن و سال را نادیده گرفتن حقوق زنان قلمداد کرده است. آیت‌الله مکارم شیرازی افزون‌بر بلوغ، رشد عقلی و جسمانی را هم برای ازدواج ضروری می‌داند.

جامعه‌شناسی

برخی صاحب‌نظران، معتقدند بیشتر جوانان پس‌از سن هجده و نوزده می‌توانند ازدواج کنند. هرچند این سن بسته به شرایط محیطی، اجتماعی و فرهنگی متفاوت است. ممکن است برخی جوانان آمادگی زودتری برای ازدواج داشته باشند، برخی دیگر حتی در بیست‌وپنج سالگی هم آمادگی لازم برای ازدواج را نداشته باشند. بعضی دیدگاه‌ها حد وسط بین دیدگاه فقهی و جامعه‌شناسی است. اسندلال آنها این است که؛ افراد برای تشکیل خانواده و پذیرش مسئولیت‌های آن نیازمند توانایی‌هایی هستند که ممکن است در سن بلوغ جنسی، آن توانایی‌ها را نداشته باشند. از آن طرف ازدواج را نمی‌توان تا کسب شایستگی به تعویق انداخت چون ممکن است بعضی‌ها پس‌از گذشت چند دهه از عمرشان باز این توانایی را به دست نیاورند. بهترین سن ازدواج، تأخیری اندک از سن بلوغ و دست‌یابی نسبی به شایستگی مورد نیاز است.

حقوقی

ازدواج زودهنگام، در قرن نوزدهم برای زنان و مردان ایرانی عرف بوده است. در سال ۱۳۱۴ش با تصویب ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی، سن ازدواج وارد حیطۀ قانون مدنی ایران شد. در این قانون حداقل سن ازدواج برای دختران، پانزده سال و برای پسران، هجده سال مشخص شد. اما باوجود تصویب این قانون، سن واقعی ازدواج، تا اواسط قرن نوزدهم پایین بود. در دهه ۱۳۵۰ش، افزایش تقریبی و نسبی سن ازدواج در ایران رخ داد که این افزایش در دهه ۱۳۷۰ش چشمگیر شد. دی ۱۳۵۳ش برای هماهنگی قوانین ازدواج با سیاست کنترل موالید، کمترین سن ازدواج برای دختران، هجده و برای پسران، بیست سال تعیین شد. اکنون سن قانونی ازدواج در ایران سیزده سال برای دختران و پانزده سال برای پسران است.

منابع

• آیت‌اللهی، زهرا، «سن ازدواج دختران»، وب‌سایت مجله فقه، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی (وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• افروز، غلامعلی، مبانی روان‌شناختی ازدواج در بستر فرهنگ و ارزش‌های اسلامی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۱ش.
• «افزایش سن ازدواج دختران روستایی استان اصفهان پیامد مهاجرت مردان به شهرها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۳۸۷ش.
• «افزایش سنّ ازدواج؛ معضلی پیش روی برنامهٔ ارتقای باروری»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۱ خرداد ۱۴۰۱ش.
• انصاری، قدرت‌الله، احکام و حقوق کودکان در اسلام، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، بی‌تا.
• ابراهیم‌پور، قاسم، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
• «الگوی خدمت سربازی با تأکید بر ازدواج و فرزندآوری»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۳ دی ۱۴۰۱ش.
• بلادی موسوی، صدرالدین، بررسی تحول ازدواج در ایران، تهران فصلنامه جمعیت، سازمان ثبت احوال، ش ۲۷ و ۲۸، ۱۳۷۸ش.
• «بهترین سنّ برای ازدواج و فرمول محاسبهٔ سنّ ازدواج دختر و پسر»، وب‌سایت تصویر زندگی، تاریخ بازدید: ۴ تیر ۱۴۰۲ش.
• بی‌دال، گوردون، «ازدواج زودرس و فقر در آیند»، وب‌سایت National Library Of Medicine، تاریخ درج مطلب: آگوست ۲۰۱۰م.
• تاج‌بخش، غلامرضا و پویافر، محمدرضا، «واکاوی علل تغییر الگوی سنی ازدواج روستاییان»، در فصلنامه فرهنگ ایلام، دوره بیست‌ودوم، شماره ۷۰ و ۷۱، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
• «تاریخچه سن ازدواج در ایران»، وب‌سایت حقوق مدیا، تاریخ درج مطلب: ۶ خرداد ۱۴۰۲ش.
• طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروهٔ الوثقی، قم، مکتبة الداوری، ۱۴۱۴ه‍.ق
• موسوی خمینی، سید روح‌الله، تحریرالوسیله، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۷ش.
• موسوی خوئی، سیدابوالقاسم، موسوعه الامام الخوئی، قم، مؤسسة إحیاء آثار الامام الخوئی، ۱۴۱۸ق.
• موسوی گلپایگانی، سید محمدرضا، هدایةالعباد، قم، دارالقرآن‌الکریم، ۱۳۷۱ش.
• فاضل موحد لنکرانی، محمد، رساله توضیح‌المسائل، قم، آدینه سبز، ۱۳۸۶ش.
• وحیدخراسانی، حسین، توضیح‌المسائل، قم، مدرسه باقرالعلوم، ۱۴۲۱ق.
• مقام معظم رهبری در جمع زنان هرمزگان، تاریخ ۲۹/ ۱۱/ ۱۳۷۶ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، احکام بانوان، قم مدرسه امام علی بن ابیطالب، ۱۳۸۰ش.

• حاجیان، زهره، «فصل تنهایی‌ها، افزایش سن ازدواج دختران تبدیل به یک آسیب اجتماعی می‌شود»، باشگاه خبرنگاران دانشجویی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مهر ۱۳۹۵ش.
• حسین‌پور، سید روح‌الله، «سن ازدواج، عوامل افزایش و راهکارهای کاهش آن (بخش چهارم)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۳۹۷ش.
• خیری، مرضیه و حاجی‌آقا، مهدی، «بررسی آسیب‌شناختی اجتماعی بالا رفتن سنّ ازدواج از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه»، مجلهٔ مطالعات جامعه‌شناسی، سال ۸، شمارهٔ ۳۰، بهار ۱۳۹۵ش.
• رجبی، عباس، «عوامل افزایش سن ازدواج و راهبردهای کاهش آن»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات، تاریخ بازدید: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• رحمانی‌پور، ریحانه و همکاران، «عوامل تأثیرگذار بر افزایش سن ازدواج جوانان»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ خرداد ۱۴۰۱ش.
• رشوند سرخکوله، مرجان و وجدانی، فاطمه، «مطالعهٔ رابطهٔ فردگرایی و برابری جنسیتی با ارزش ازدواج (مورد مطالعه: دختران ازدواج‌نکردهٔ ۲۰ تا ۳۴ سالهٔ شهر تهران)»، در مجله علوم اجتماعی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۹ش.
• رئوفی، مریم، «بلوغ عقلی و عاطفی هم برای ازدواج لازم است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مهر ۱۳۹۲ش.
• «زمان مناسب برای ازدواج از نظر رهبر انقلاب، رسم وساطت در ازدواج کم شده است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱ مرداد ۱۳۹۹ش.
• سالاری‌فر، محمدرضا، «بلوغ‌های هشت‌گانه ازدواج موفق کدامند؟»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن: ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۴۰۰ش.
• «سن ازدواج در ایران چقدر است؟ بهبود نرخ ازدواج در بهار ۱۴۰۲»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر ۱۴۰۲ش.
• شجاعی، محمدصادق، «تحلیل روانشناختی افزایش سن ازدواج و نقش آن در انحرافات اخلاقی جوانان»، وب‌سایت مجله ویستا، تاریخ بازدید ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• شریعتی، الهام و همکاران، «بررسی فقهی_حقوقی سن ازدواج در حقوق ایران»، در فصلنامه مطالعات زن و خانواده، پژوهشکده زنان، دانشگاه الزهرا، دوره ۸، شماره ۳، ۱۳۹۹ش.
• طباطبایی، حسن، «چرا سنّ ازدواج بالا رفت؟»، وب‌سایت روزنامهٔ رسالت، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اسفند ۱۴۰۱ش.
• علاسوند، فریبا، «سن ازدواج از دید اسلام»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۹ خرداد ۱۳۹۶ش.
• «عوامل افزایش سن ازدواج و راهبردهای کاهش آن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
• فولادی، محمد، «عوامل فرهنگی افزایش سن ازدواج»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آذر ۱۳۹۴ش.
• فرزاد، بی‌نا، «سنّ مناسب ازدواج چه سالی است؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ تیر ۱۳۹۳ش.
• قوی‌دل، صالح و میرغیاثی مرادی، نسیم، «پیری جمعیت، امید به زندگی و رشد اقتصادی»، فصلنامهٔ پژوهش‌های اقتصادی ایران، سال ۲۲، شمارهٔ ۷۳، زمستان ۱۳۹۶ش.
• کاظمی‌پور، شهلا، «تحول سن ازدواج زنان در ایران و عوامل جمعیتی مؤثر بر آن»، در مجله پژوهش زنان، شماره ۳، پیاپی ۱۰، ۱۳۸۳ش.
• کنعانی، محمدامین، «پیوند سنت و نوسازی در افزایش سن ازدواج»، در مجله انجمن جمعیت‌شناسی ایران، شماره ۱، ۱۳۸۵ش.
• مانیان، حسن، «تأخیر ازدواج (علل و راه کار)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۶ شهریور ۱۳۹۱ش.
• محمودیان، حسین، «سن ازدواج در حال افزایش‏: بررسی عوامل پشتیبان»، در نشریه نامه علوم اجتماعی، دوره ۱۱، شماره ۴ (پیاپی ۲۴)، ۱۳۸۳ش.
• مطهری، مرتضی، «امدادهای غیبی در زندگی بشر»، در مجموعه آثار مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش.
• «میانگین سن ازدواج عروس و دامادهای ایرانی، خزان زندگی در فصول سرد سال بیشتر است»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۳۹۷ش.
• میرمعینی، نصرت‌الله، «وسواس در انتخاب با بالارفتن سن ازدواج»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مهر ۱۳۹۹ش.
• نیکنام، معصومه، «ازدواج‌هراسی؛ مهم‌ترین عامل افزایش سنّ‌ازدواج «خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۹ش.
• هاپکینز، ام کی، «سن دختران رومی در ازدواج»، وب‌سایت Taylor Francis Online، تاریخ درج مطلب: ۹ نوامبر ۲۰۱۱م.
• «همسریابی، سخت‌ترین مرحله ازدواج، افزایش سن ازدواج و سخت‌شدن معیارهای انتخاب»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۰ش.