اربعین حسینی
| پرونده:اربعین.jpg پیاده روی اربعین حسینی | |
پادکست مقاله | 🡇
|
اربعین حسینی؛ چهلمین روز پس از شهادت امام حسین و از مهمترین مناسبتهای شیعیان.
اربعین حسینی چهلمین روز پس از شهادت امام حسین است که در بیستم ماه صفر قرار دارد و از مناسبتهای مهم در فرهنگ و آیین شیعه بهشمار میرود. این روز با زیارت امام حسین، برگزاری آیینهای سوگواری و پیادهروی اربعین گرامی داشته میشود. اربعین حسینی در بسیاری از کشورهای اسلامی، بهویژه ایران و عراق، با مراسم و سنتهای مذهبی و مردمی همراه است و پیادهروی اربعین از بزرگترین گردهماییهای سالانه مذهبی جهان بهشمار میرود.
مفهومشناسی
اربعین در لغت بهمعنای چهلم است و در اصطلاح صوفیه، به چهل روز خلوتنشینی برای ریاضت و عبادت گفته میشود.[۱] عدد چهل در متون اسلامی جایگاه نمادین دارد و در موضوعاتی مانند بلوغ فکری انسان در چهلسالگی،[۲] میقات چهلروزه حضرت موسی،[۳] بعثت پیامبر اسلام در چهلسالگی[۴] و شهادت چهل مؤمن بر جنازه مسلمان، مورد اشاره قرار گرفته است.[۵] در فرهنگ مسلمانان، اربعین به چهلمین روز درگذشت افراد، بهویژه چهلمین روز شهادت امام حسین، اطلاق میشود که با بیستم ماه صفر مصادف است و با عنوان اربعین حسینی شناخته میشود.[۶][۷] این روز در منابع شیعی با بازگشت اهلبیت از شام به کربلا[۸] و نیز اولین زیارت جابر بن عبدالله انصاری، از صحابه پیامبر، و حضور او در کنار قبر حسین پیوند خورده است.[۹] برخی گزارشها نیز از حضور کاروان اهلبیت بر مزار شهدای کربلا در همین روز حکایت دارند.[۱۰]
زیارت اربعین
امام حسن عسکری در روایتی، زیارت اربعین را یکی از نشانههای مؤمن معرفی کرده است.[۱۱][۱۲] این حدیث از سوی برخی عالمان دلیل بزرگداشت اربعین دانسته شده است.[۱۳] امام صادق نیز به فضایل ویژهٔ این زیارت اشاره کردهاند.[۱۴] همچنین زیارتنامهای برای روز اربعین از امام صادق نقل شده است.[۱۵] شیخ عباس قمی این زیارتنامه را در مفاتیح الجنان با عنوان زیارت اربعین نقل کرده است.[۱۶]
پیادهروی اربعین
اربعین حسینی با آیینهای سوگواری و زیارت، از جمله پیادهروی بهسوی کربلا، گرامی داشته میشود[۱۷] و امروزه یکی از بزرگترین گردهماییهای سالانه مذهبی جهان بهشمار میرود.[۱۸] در برخی از منابع کهن اسلامی به پیادهروی پیشوایان مذهب شیعه در روز اربعین بهسوی کربلا، اشاره شده است که با وجود مخالفت زمامداران بنیامیه و بنیعباس نیز برگزار میشد.[۱۹] شیعیان برای مشارکت در این مراسم از سراسر جهان، در ماه صفر بهسوی کربلا حرکت میکنند و معمولا سفر خود را بهگونهای برنامهریزی میکنند که در روز اربعین، به شهر کربلا برسند.[۲۰]
اربعین حسینی در ایران
ایرانیان، با سیاهپوش کردن مساجد و تکیهها، نصب پرچمهای عزا بر سر در خانهها و حسینیهها، برگزاری عزاداری، خواندن زیارت اربعین و پخش نذری، سنت بزرگداشت اربعین حسینی را اجرا کرده و آن را به نسلهای پسینی منتقل میکنند.[۲۱] در شهرهای مختلف ایران، آیینهای مختلفی برای این روز ثبت شده است:
- در شهر قم، هیئتهای مذهبی، در چهلمین روز از شهادت امام حسین، بهصورت دستههای کوچک و بزرگ سوگوار، بهسوی حرم حضرت معصومه، حرکت میکنند.[۲۲]
- در مشهد نیز هیئتهای مذهبی، در دهه آخر ماه صفر، در شبهایی مشخص به حرم امام رضا میروند.[۲۳]
- مردم تهران در اربعین، نذریهایی همچون شلهزرد، قیمه، قورمه سبزی، حلیم و زرشکپلو میپزند و پخش میکنند. دستههای عزاداری نیز بهصورت ثابت یا سیار، به اجرای تعزیه، سوگواری و نوحهخوانی مشغول میشوند.[۲۴]
- بوشهریها در این روز، نذری مخصوص خود یعنی «شلهمرادی» (حلوای نذری) را مهیا میکنند.[۲۵]
- مردم سیرجان نیز پس از مراسم عزاداری اربعین، غذاهایی همچون آش بیمار، شلهزرد و شیربرنج را میان عزاداران توزیع میکنند.[۲۶]
- گیلانیها در این روز، مراسم «علم واچینی» برگزار کرده[۲۷] و علاوه بر غذاهای نذری، به توزیع شربت، خرما و حلوا، میپردازند.[۲۸]
- منبرخانههای شاهرود که محلی برای برگزاری عزاداریهای زنان این مناطق است، در ایام اربعین با تعزیههای اجرایی توسط زنان و پخش غذاهای نذری، رونق میگیرند.[۲۹]
- مراسم «چایینه» در ایلام نیز توسط زنان صورت میگیرد. در این مراسم، یک زن به نوحهخوانی مشغول شده و باقی زنان چایینهخوان، با حالتی پریشان، به سینهزنی میپردازند. در این مراسم، عزاداران با شربت و هریسه پذیرایی میشوند.[۳۰]
اربعین حسینی در ادبیات فارسی
شاعران مختلفی، اشعار بسیار زیبایی را در وصف اربعین حسینی سرودهاند که از آن جمله میتوان به ترکیببند معروف محتشم کاشانی اشاره کرد:[۳۱]
| اربعین شهدای کربلاست | زین الم کون و مکان اندر عزاست | |
| شد شهید راه دین سلطان حسین | زاده زهرا امام راستین |
شاعرانی دیگر نیز ابیاتی را در وصف وقایع این روز، سرودهاند، مانند:[۳۲]
| ای پدر جان، دخترت از شام ویران آمده | قلب سوزان آمده | |
| زین سفر بابا سکینه با اسیران آمده | خیز مهمان آمده |
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه اربعین، سایت واژهیاب.
- ↑ سورهٔ احقاف، آیۀ ۱۵.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۳۲۹.
- ↑ یوسفی غروی، تاریخ تحقیقی اسلام (موسوعه التاریخ الاسلامی)، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۱۵.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۳۶۳ش، ج۱۰۴، ص۶۲.
- ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه اربعین، سایت واژهیاب.
- ↑ طوسی، مصباح المجتهد، ۱۴۱۱ق، ص۷۸۷.
- ↑ مفید، مسار الشیعه، ۱۴۱۴ق، ص۲۶.
- ↑ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۷۸۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ج65، ۱۴۰۳ق، ص130.
- ↑ طوسی، تهذیبالاحکام، ج6، ۱۳۷۶ش، ص125؛ ابنطاووس، اقبال الاعمال، ۱۳۴۹ش، ص589.
- ↑ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۲.
- ↑ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۷۸۷-788.
- ↑ جعفریان، «دلیل بزرگداشت اربعین چیست؟»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ . طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۱۳.
- ↑ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۱۳.
- ↑ قمی، مفاتیح الجنان، 1379ش، باب زیارات، ص۶۴۲.
- ↑ طوسی، تهذیبالاحکام، ج6، ۱۳۷۶ش، ص125؛ ابنطاووس، اقبال الاعمال، ۱۳۴۹ش، ص589.
- ↑ فرهنگ عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۴۶۳.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق دربارۀ اول اربعین حضرت سیدالشهداء(ع)، ۱۳۸۳ش، ص۱-2.
- ↑ شبر، ادب الطف او شعراء الحسین (ع)، ج1، ۱۳۸۸ق، ص41-42؛
فرهنگ عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۴۶۳. - ↑ معتمدی، عزاداری سنتی شیعیان، ج1، ۱۳۷۹ش، ص146.
- ↑ معتمدی، عزاداری سنتی شیعیان، ج2، ۱۳۷۹ش، ص92-94.
- ↑ معتمدی، عزاداری سنتی شیعیان، ج2، ۱۳۷۹ش، ص184.
- ↑ شهری، طهران قدیم، ج2، ۱۳۷۱ش، ص434-435.
- ↑ عرفان، تعزیه در استان بوشهر، ۱۳۷۹ش، ص۲۰.
- ↑ مؤید محسنی، فرهنگ عامیانۀ سیرجان، ۱۳۸۱ش، ص۲۸۳.
- ↑ شهاب کوملهای، فرهنگ عامۀ کومله، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۵-۱۸۶.
- ↑ کتاب گیلان، ج3، ۱۳۷۴ش، ص451.
- ↑ فاتح، «منبرخانهها، مکانهای سوگواری زنانه در شاهرود»، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۲.
- ↑ آمانگلدی، «چایینه، رسم سنتی محرم در ایلام»، ۱۳۷۹ش، ص۱۹۷-۱۹۸.
- ↑ فرهنگ مردم لرستان، ۱۳۷۷ش، ص136.
- ↑ رضایی، زمزمۀ کربلا، ۱۳۵۳ش، ص76.
منابع
- آمانگلدی، ضمیر، «چایینه، رسم سنتی محرم در ایلام»، تهران، مجموعه مقالات نخستین همایش محرم و فرهنگ مردم ایران، ۱۳۷۹ش.
- ابنطاووس، علی، اقبال الاعمال، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۴۹ش.
- انجوی شیرازی، ابوالقاسم، شادابی، سعید، فرهنگ مردم لرستان، تهران، افلاک، ۱۳۷۷ش.
- حافظ، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۹ فروردین ۱۴۰۱ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، سایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۹ فروردین ۱۴۰۱ش.
- رضایی، عبدالحسین، زمزمۀ کربلا، مشهد، ندای اسلام، ۱۳۵۳ش.
- شبر، جواد، ادب الطف او شعراء الحسین (ع)، بیروت، دار المرتضی، ۱۳۸۸ق.
- شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۶۳ش.
- شهاب کوملهای، حسین، فرهنگ عامۀ کومله، رشت، گیلکان، ۱۳۸۶ش.
- شهری، جعفـر، طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۷۱ش.
- طوسی، محمد، تهذیب الاحکام، بهتحقیق علیاکبر غفاری، تهران، صدوق، ۱۳۷۶ش.
- طوسی، محمد، مصباح المتهجد، بیروت، مؤسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق.
- عرفان، حیدر، تعزیه در استان بوشهر، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۷۹ش.
- اصلاح عربانی، ابراهیم، کتاب گیلان، تهران، گروه پژوهشگران ایران، ۱۳۷۴ش.
- فاتح، صدیقه، «منبرخانهها، مکانهای سوگواری زنانه در شاهرود»، تهران، همایش بینالمللی محرم و فرهنگ مردم، ۱۳۸۳ش.
- قاضی طباطبایی، محمدعلی، تحقیق دربارۀ اول اربعین حضرت سیدالشهداء (ع)، تهران، طبع و نشر، ۱۳۸۳ش.
- ماسه، هانری، معتقدات و آداب ایرانی، ترجمۀ مهدی روشن ضمیر، تبریز، شفیعی، ۱۳۵۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مختارپور، رجبعلی، «محرم در کیش»، تهران، همایش بینالمللی محرم و فرهنگ مردم، ۱۳۸۳ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۹ فروردین ۱۴۰۱ش.
- معتمدی، حسین، عزاداری سنتی شیعیان، قم، عصر ظهور، ۱۳۷۹ش.
- مقیمی اسکویی، حمیدرضا و موسىزاده، اسفندیار، اسکو از ساحل دریاچۀ ارومیه تا قلۀ سهند، اسکو، شهرداری اسکو، ۱۳۸۵ش.
- موسوی گرمارودی، محمدصادق و دیگران، فرهنگ عاشورا، تهران، طبع و نشر، ۱۳۸۴ش.
- مؤید محسنی، مهری، فرهنگ عامیانۀ سیرجان، کرمان، مرکز کرمانشناسی، ۱۳۸۱ش.
| شاخهها | |
|---|---|
| باورها و آموزهها | |
| شخصیتهای محوری | |
| رویدادها و مناسبتها | |
| متون و احادیث | |
| آیینها | |
| موضوعات مرتبط | |
