آویشن
آویشن؛ نوعی گیاه خوردنی معطر با خواص درمانی.
آویشن گیاهی معطر، خودرو و از خانواده نعناعیان است که در ایران با نامهای محلی گوناگون شناخته میشود. این گیاه از دیرباز در طب سنتی و نوین دارای خواص ضدباکتریایی، بادشکن، تقویتکننده سیستم ایمنی و درمانگر مشکلات تنفسی بوده و در آشپزی، صنایع آرایشی و آیینهای کهن نیز کاربرد دارد.
معرفی
آویشن (آزربه)، گیاهی است معطر، خودرو و صحرایی با گلهای ریز سفید و متمایل به بنفش. این گیاه، ساقهای کوتاه دارد و بهصورت بوتههای کوچک به سمت بالا رشد میکند.[۱] آویشن را از دسته نعناعیان میدانند و در قفقاز، ایران، عراق، آمریکای شمالی و سیبری میروید.[۲] آویشن با اسامی دیگری مانند آویشنه، آوشین، آویشه، آوشن یا آویشم، پودینهٔ صحرایی، پودینهٔ کوهی و پودینهٔ بری نیز شناخته میشود.[۳] در زبان ترکی به آویشن، کهلیک اوتی، در عربی به آن سعتر بری، صعتر و زعتر، در کرمانشاه، هه زوه و به آویشن کوهی هه زوه کیویله، در سایر مناطق کردنشین به آن آنخ، اَزوِه، در زبان لری، اوشوم، در اصفهان، اویشم،[۴] در اراک، اوشن،[۵] در کرمان، آب پیشن،[۶] در یزد، آبشن[۷] و گیلانیها آن را پلنگ مشک میگویند. آویشن کوهی و آویشن شیرازی از معروفترین انواع آویشن در ایران است که در جنوب ایران، افغانستان و پاکستان میروید.[۸]
پیشینه و باورهای مردم دربارهٔ آویشن
آویشن در تمام جهان شناخته شده است. مصریان باستان این گیاه را برای مومیایی کردن مُردگان خود، بُخور دادن در حمام و خوشبو کردن معابد استفاده میکردند. اعراب نیز به این گیاه توجه خاصی داشته و خواص پزشکی آن را تدریس میکردند. در زمان ارسطو نیز از ویژگیهای عجیب و طبی این گیاه سخن گفتهاند.[۹]
مردمان اروپا از آویشن برای تصفیهٔ اتاقها و برای عطر و طعم دادن به عرقیات و خوراکها استفاده میکردند.[۱۰] در قرون وسطی، این گیاه را زیر بالشهای خواب خود قرار میدادند و معتقد بودند این کار به کیفیت خواب آنها و دفع کابوس کمک میکند. ایرانیان پیش از اسلام، آویشن را گیاهی مقدس میشمردند و از آن در سفرههای نذری و مراسمهای آیینی خود استفاده میکردند.[۱۱]
کاربردها و مصارف آویشن
کاربرد دارویی آویشن: دانشمندان طب سنتی، از دیرباز با خواص درمانی گیاه آویشن آشنایی داشتند. زکریای رازی در کتاب الحاوی، ابومنصور علی هروی در کتاب الابنیة عن حقایق الادویة، احمد اخوینی بخاری در هدایة المتعلمین فی الطب، بیرونی در صیدنه و اسماعیل جرجانی در ذخیرهٔ خوارزمشاهی، به خواص درمانی آویشن اشاره کردهاند. این خواص در دانش پزشکی نوین نیز اثبات شده است. آویشن شیرازی خاصیت ضد باکتری دارد و در مقایسه با گیاهان دیگر، دارای اثر بهتری در مهار باکتریها است. خواص درمانی زیاد دیگری را نیز برای این گیاه بیان میکنند، از جمله: بادشکن، ضدنفخ، هضمکنندهٔ غذا،[۱۲] ضد درد و اسپاسم، تحریککننده سیستم ایمنی بدن و تقویتکننده معده و کبد است.[۱۳]
از این گیاه برای تصفیه و رفع گرفتگی سیستم تنفسی بدن، درمان یرقان و رعشه و درمان مسمومیت نیز استفاده میشود.[۱۴] نوشیدن دم کردهٔ آویشن با عناب را برای افزایش نور چشم و تقویت آن سفارش میکنند. ترکیب آویشن و عسل، مرهمی برای تسکین درد مفاصل، رماتیسم و کاهش درد دندان است.[۱۵] مزاج این گیاه گرم و خشک است. برای جلوگیری از سرمازدگی نوزادان، مخلوطی از روغن و آویشن را بر بدن آنها میمالند.[۱۶]
کاربرد در غذا: از آویشن در صنایع غذایی مدرن مانند فستفودها و در گذشته برای خوشبو کردن گوشت، معطر کردن غذا و طعمدهنده نان و دوغ استفاده میکردند.[۱۷] حلوای اوشنی، که مردم فسا در روز عید فطر میپزند از همین گیاه تهیه میشود و بسیار مغذی است.[۱۸]
کاربرد بهداشتی: در صنایع آرایشی-بهداشتی نیز از آویشن استفاده میشود و شستن سر با آویشن را برای کاهش ریزش مو مؤثر میدانند. مردم در مناطق مختلف ایران، آن را به صورتهای مختلف همچون دمکرده، کمپرس و مرهم استفاده میکنند.[۱۹]
آویشن در مثلهای ایرانی
زیبایی و خوشبویی آویشن همواره در تشبیهات و کنایات نویسندگان و شاعران کاربرد داشته است. مادران شیرازی در لالاییهای خود، کودکان را به گلهای ریز آویشن تشبیه میکنند.
این گیاه در ضربالمثلهای عامه مردم ایران نیز وارد شده است و گاهی آن را به سبب شباهتش به نعنا و پونه، همسانسازی کردهاند، مانند: «مار از آویشن بدش میآید، جلوی لانهاش سبز میشود»،[۲۱] «مرد از کلفتی میبُرد، آویشن از باریکی»،[۲۲] «رزق و روزی که به آویشن رسید، بگذار باد آن را ببرد»[۲۳] و «خر ارزش آویشن را چه میداند»[۲۴]
زراعت و کاشت آویشن
این گیاه باید در مکانی گرم و آفتابی، در فصل بهار کاشته شود. این گیاه از طریق بذر، قلمه زدن یا تقسیم ریشههای آن، قابل تکثیر است. آویشن، تحمل خوبی در برابر خشکی و سرما دارد، چنانکه گاهی آن را در مناطق سرد و خشک کوهستانی پیدا میکنند و به آویشن کوهی معروف است.[۲۵]
پانویس
- ↑ زرگری، گیاهان دارویی، ج4، ۱۳۶۹ش، ص55؛ عماد، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، ۱۳۷۷ش، ص۲۶.
- ↑ مظفریان، درختان و درختچههای ایران، ۱۳۸۳ش، ص547.
- ↑ انصاری، شهره، تاریخ عطر در ایران، تهران، طبع و نشر، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۱؛ معین، فرهنگ فارسی معین، ذیل واژه آویشن؛ قهرمان، تطبیق نامهای کهن گیاهان دارویی با نامهای علمی، ج1، ۱۳۸۳ش، ص195.
- ↑ امیری، فرهنگ داروها و واژههای دشوار، ۱۳۵۳ش، ص۲۴۵.
- ↑ محتاط، سیمای اراک، ۱۳۶۸ش، ص۲۴.
- ↑ پورحسینی، فرهنگ لغات و اصطلاحات مردم کرمان، ۱۳۷۰ش، ص۱۳.
- ↑ رمضانخانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، ۱۳۸۷ش، ص۴۹۳.
- ↑ مظفریان، درختان و درختچههای ایران، ۱۳۸۳ش، ص328.
- ↑ زرگری، گیاهان دارویی، ج4، ۱۳۶۹ش، ص56.
- ↑ رضی، دانشنامهٔ ایران باستان، ج1، ۱۳۸۱ش، ص184.
- ↑ رضی، دانشنامهٔ ایران باستان، ج1، ۱۳۸۱ش، ص184.
- ↑ رازی، الحاوی، ۱۳۸۳ش، ص۸۸.
- ↑ ابنربن، فردوس الحکمة، ۱۹۲۸م، ص374 و 375.
- ↑ ابنبیطار، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة، ج3، ۱۹۹۲م، ص111؛ حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۴۰۲ق، ص۵۶۴.
- ↑ عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویه، ۱۸۴۴م، ص۵۶۹؛ حاجی زین عطار، اختیارات بدیعی، ۱۲۹۶ق، ص۳۰۲.
- ↑ ابنسینا، قانون، ۱۳۷۰ش، ص150 و 151.
- ↑ ابنوحشیه، الفلاحة النبطیة، ۱۹۹۵م، ص۸۱۰.
- ↑ رضایی، شهر من فسا، ۱۳۸۷ش، ص۳۹۵.
- ↑ قدامه، قاموس الغذاء و التداوی بالنبات، ۱۹۸۵م، ص۲۷۳.
- ↑ عمرانی، لالاییهای ایران، ۱۳۸۱ش، ص۱۰۱.
- ↑ ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضربالمثلهای فارسی، ج2، ۱۳۸8ش، ص1573.
- ↑ ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضربالمثلهای فارسی، ج1، ۱۳۸8ش، ص1654.
- ↑ ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضربالمثلهای فارسی، ج1، ۱۳۸8ش، ص1079.
- ↑ ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضربالمثلهای فارسی، ج1، ۱۳۸8ش، ص881.
- ↑ نظرلی، «آویشن»، 1396ش، ص7.
منابع
- امیری، منوچهر، فرهنگ داروها و واژههای دشوار، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۳ش
- انصاری، شهره، تاریخ عطر در ایران، تهران، طبع و نشر، ۱۳۸۱ش.
- ابنبیطار، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۹۹۲م.
- ابنربن، علی، فردوس الحکمة، به تحقیق محمدزبیر صدیقی، برلین، بینا، ۱۹۲۸م.
- ابنسینا، قانون، ترجمهٔ عبدالرحمان شرفکندی، تهران، سروش، ۱۳۷۰ش.
- ابنوحشیه، احمد، الفلاحة النبطیة، به تحقیق توفیق فهد، دمشق، بینا، ۱۹۹۵م.
- پورحسینی، ابوالقاسم، فرهنگ لغات و اصطلاحات مردم کرمان، تهران، مرکز کرمانشناسی، ۱۳۷۰ش.
- حاجی زین عطار، علی، اختیارات بدیعی، کانپور، بینا، ۱۲۹۶ق.
- حکیم مؤمن، محمد، تحفة المؤمنین، تهران، نور وحی، ۱۴۰۲ق.
- ذوالفقاری، حسن، فرهنگ بزرگ ضربالمثلهای فارسی، تهران، معین، ۱۳۸۸ش.
- رازی، محمدبن زکریا، الحاوی، ترجمهٔ سلیمان افشاریپور، تهران، فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۳ش.
- رضایی، غلامرضا، شهر من فسا، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۷ش.
- رضی، هاشم، دانشنامهٔ ایران باستان، تهران، سخن، ۱۳۸۱ش.
- رمضانخانی، صدیقه، فرهنگ زرتشتیان یزد، پایگاه میراث فرهنگی یزد، سبحان نور، ۱۳۸۷ش.
- زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۹ش.
- عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزنالادویه، کلکته، حبلالمتین، ۱۸۴۴م.
- عماد، مهدی، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، تهران، مؤسسه توسعه روستایی ایران، ۱۳۷۷ش.
- عمرانی، ابراهیم، لالاییهای ایران، تهران، پیوند نو، ۱۳۸۱ش.
- قدامه، احمد، قاموس الغذاء و التداوی بالنبات، بیروت، دار النفائس، ۱۹۸۵م.
- قهرمان، احمد، تطبیق نامهای کهن گیاهان دارویی با نامهای علمی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.
- محتاط، محمدرضا، سیمای اراک، تهران، محمدرضا محتاط، ۱۳۶۸ش.
- مظفریان، ولیالله، درختان و درختچههای ایران، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۸۳ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی معین، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۷ مهر ۱۴۰۰ش.
- نظرلی، حسین و دیگران، «آویشن»، نشریه فنی سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان، بهار ۱۳۹۶ش.
| درختان | |
|---|---|
| درختان میوه | |
| بوتهها | |
| گیاهان علفی | |
| گیاهان دارویی | |
| گیاهان زینتی | |
| موضوعات مرتبط | |
