اعیاد مذهبی در افغانستان

اعیاد مذهبی در افغانستان؛ آیین‌های بزرگداشت مناسبت‌های اسلامی در سبک زندگی مردم افغانستان.

اعیاد مذهبی در افغانستان، شامل مناسبت‌های اسلامی مشترک تمام مسلمانان و اعیاد ویژۀ شیعیان این کشور است. عید فطر در پایان ماه رمضان و عید قربان با مراسم قربانی، از اعیاد مهم سراسری در افغانستان محسوب می‌شود که با تعطیلات رسمی-غیر رسمی و مراسم با شکوه و سنت‌های فرهنگی و دینی همراه است. میلاد پیامبر اسلام و عید مبعث نیز به‌عنوان مناسبت‌های مذهبی در سراسر کشور گرامی داشته می‌شود. در میان شیعیان افغانستان، عید غدیر خم به‌عنوان مهم‌ترین عید مذهبی با برگزاری جشن‌ها و مراسم ویژه در مساجد و حسینیه‌ها مورد توجه قرار می‌گیرد. همچنین سالگرد ولادت امامان از دیگر مناسبت‌های شادی‌بخش شیعیان است که با برنامه‌های مذهبی در مدارس دینی و مساجد همراه می‌شود. چهارشنبه‌سوری نیز به‌عنوان یکی از مراسم مذهبی شیعیان با پخت نذری و گردهمایی‌های خاص برگزار می‌شود. این اعیاد بخشی از فرهنگ غنی مذهبی افغانستان را تشکیل می‌دهند.

مفهوم اعیاد مذهبی در افغانستان

اعیاد مذهبی در افغانستان به مناسبت‌های مقدسی اطلاق می‌شود که ریشه در باورهای اسلامی و سنت‌های بومی این کشور دارد. این اعیاد شامل مناسبت‌های مشترک تمام مسلمانان مانند عید فطر و قربان و اعیاد ویژۀ شیعیان مانند عید غدیر و ایام تولد امامان آنها می‌شود. عید فطر با سنت‌های فرهنگی و مذهبی ویژه و عید قربان با مراسم قربانی، از مهم‌ترین اعیاد سراسری محسوب می‌شود که با سه روز تعطیلی رسمی و آداب و رسوم زیاد جشن گرفته می‌شود.

این مناسبت‌ها علاوه‌بر ابعاد عبادی، کارکردهای اجتماعی مهمی دارند که تقویت همبستگی اجتماعی، تحکیم پیوندهای خانوادگی و توجه و کمک به نیازمندان برخی از این کارکردها است. مراسمی مانند دید و بازدیدهای گسترده، پرداخت زکات فطر و تقسیم گوشت قربانی، به کاهش فاصله‌های اجتماعی و ایجاد همدلی کمک می‌کنند. اعیاد مذهبی همچنین فرصتی برای انتقال ارزش‌های دینی به نسل جوان و زمینۀ احیای سنت‌های فرهنگی را فراهم می‌کند. در بعد ملی، این مناسبت‌ها به‌عنوان عاملی وحدت‌بخش میان اقوام مختلف عمل می‌کند. نوروز نیز که ریشه در فرهنگ باستانی دارد، در افغانستان با مضامین اسلامی آمیخته و به نماد وحدت ملی-دینی تبدیل شده است.

تاریخچه اعیاد مذهبی در افغانستان

افغانستان با سابقه کهن دینی و مذهبی، همواره شاهد برگزاری اعیاد و مناسبت‌های مقدس بوده است. پیش از اسلام، آیین‌های مختلفی در این سرزمین وجود داشت که با ورود اسلام، بسیاری‌ از آنها رنگ و بویی اسلامی به خود گرفتند. اعیاد بزرگ اسلامی مانند عید فطر، عید قربان و عید مبعث به تدریج جای جشن‌های پیشین را گرفت و به مهم‌ترین مناسبت‌های مذهبی تبدیل شد. عید فطر به‌عنوان نماد پایان ماه رمضان و عید قربان با مراسم قربانی، از اعیاد پراهمیت در فرهنگ افغانستان محسوب می‌شود که علاوه‌بر جنبه عبادی، نقش مهمی در تقویت همبستگی اجتماعی دارد. همچنین، مناسبت‌هایی مانند عید غدیر خم و ایام محرم در میان شیعیان این کشور با شکوه خاصی برگزار می‌شوند.

عید فطر در افغانستان

عید فطر در افغانستان از مهم‌ترین مناسبت‌های مذهبی بوده و با آیین‌های خاصی برگزار می‌شود. مردم از روزهای پایانی رمضان با خانه‌تکانی، خرید لباس نو و تهیۀ شیرینی‌جات مخصوص، برای برگزاری این عید، آمادگی می‌گیرند. شب عید با مراسم حنابندان و صبح آن با نماز جماعت باشکوه آغاز می‌شود. دید و بازدیدهای خانوادگی، عیدی‌دادن به کودکان و تقدیم هدایا به نامزدها و تازه‌عروس‌ها از رسوم رایج این روز است. بسیاری از خانواده‌ها با تهیه غذاهای ویژه و شیرینی‌های سنتی مانند کلوچه از مهمانان پذیرایی می‌کنند. برخی نیز این روز را با رفتن به تفرج‌گاه‌های طبیعی به پایان می‌رسانند.

جایگاه اجتماعی عید فطر در افغانستان

با تکیه بر اهمیت دینیِ عید فطر، این روز در فرهنگ مردم افغانستان از جایگاه والایی برخوردار است و یکی از مهم‌ترین اعیاد دینی و ملی به شمار می‌رود. در افغانستان از قدیم به این مناسبت، سه روز تعطیل رسمی بوده و مردم با آداب‌ورسوم ویژه و به‌گرمی از آن استقبال می‌كنند. هرچند این عید، در مقایسه با عید قربان «عید کوچک» و در زبان پشتو «کوچنی اختر» تعبیر شده، اما در عمل، عید فطر باشکوه‌تر از عید قربان و نوروز برگزار می‌شود.

با توجه به تنوع قومی و خرده‌فرهنگ‌های موجود در افغانستان، عید فطر در این کشور با جلوه‌های متنوعی برگزار می‌شود، اما در عین حال، ساختار اصلی آن در سراسر کشور مشترک است. روز عید فطر به‌عنوان روز وداع با ماه رمضان که به ماه خودسازی و مهمانی خدا معروف است، همزمان شامل ابعاد فردی (خودسازی و تقوا) و جمعی (انسجام اجتماعی) می‌شود. آماده‌سازی برای عید، از جمله تیه لباس نو و تدارکات مادی، در همۀ مناطق دیده می‌شود، اگرچه کیفیت و شیوۀ اجرای آن ممکن است متفاوت باشد. نماز عید فطر به‌صورت جماعت، هستۀ مشترک مراسم در تمام نقاط افغانستان بوده و به‌عنوان نماد وحدت اسلامی عمل می‌کند. دید و بازدیدهای خانوادگی و پرداخت زکات فطره نیز از آیین‌های فراگیر این مناسبت است. با وجود تفاوت‌های جزئی در رسوم محلی، عید فطر در افغانستان کارکردی فراقومی دارد و به تقویت همبستگی اجتماعی و هویت ملی کمک می‌کند.

زمان عید فطر در افغانستان

مردم مناطق مختلف در روز آخر ماه رمضان بر فراز پشت بام‌های خانه‌ها رفته، ماه نو را در افق جستجو می‌کنند. اگر ماه دیده شود، با هلهله و شادی از آن استقبال می‌کنند. به‌صورت رسمی نیز از گذشته‌های دور گروهی از سوی حکومت تعیین می‌شود تا ماه عید را رؤیت کنند.

در سال‌های اخیر سترۀ محکمه (دادگاه عالی) به‌عنوان دستگاه مسئول اعلام عید، همواره پس از اعلام عید از سوی عربستان سعودی، در افغانستان نیز عید اعلام می‌کند. اهل سنت به‌تبعیت از حکومت، عید می‌گیرند؛ اما شیعیان این روز را در صورتی عید می‌گیرند که مرجع تقلید آنها آن روز را عید اعلام کرده باشد. در بسیاری از سال‌ها، شیعیان افغانستان با یک روز تأخیر نسبت به اهل تسنن، عید فطر را گرامی می‌دارند.

آداب‌ورسوم عید فطر

1. مناسک دینی: برپایی نماز عید فطر در صبح‌گاه، پرداخت زکات فطریه، عید مبارکی، رفتن به زیارت اهل قبور و دست‌بوسی بزرگان فامیل از جمله مناسک دینی این روز است.

2. رسوم اجتماع-فرهنگی: سر زدن به خانواده‌هایی که سوگوار از دست دادن عزیزی هستند، عیادت بیماران‌، کمک به مستمندان، دید و بازدید گستردۀ فامیل، دوستان و همسایه‌ها، بردن عیدی برای عروس و داماد، رفتن دسته‌جمعی زنان به ‌خانه‌های یكدیگر، هدیه دادن دستمال گلدوزی‌شده همراه با شیرینی به‌ مهمانان و عیدی گرفتن کودکان و نوجوانان از بزرگان، از رسوم ویژۀ عید فطر است.

3. آداب و مناسک نمادین: مانند تهیه و پوشیدن لباس‌های نو، آرایش سر و صورت و حناکردن دست‌ها.

4. تفریح و سرگرمی: رفتن به مناطق تفریحی، برگزاری مسابقات بزکشی در برخی مناطق شمالی، كشتی‌گیری جوانان و پهلوانان و تخم‌مرغ جنگی از جمله سرگرمی‌های عید فطر در استان‌های غربی به‌ویژه هرات، بادغیس و فراه است.

5. آداب‌ و رسوم محلی؛ این عید با آداب و رسوم محلی نیز همراه است. برای مثال مردم بامیان پس از دیدن ماه و یا ثابت شدن عید، شادی و هلهله راه انداخته و آن شب را به‌عنوان عید زنده‌ها با تهیۀ قوروتی، آبجوشك و یا شیربرنج جشن می‌گیرند. مردان نیز در شب عید همراه كودكان با مقداری غذا در خانۀ بزرگ خانواده جمع می‌شوند، پس از صرف غذا سورۀ یاسین را خوانده و برای مسافران دعا می‌كنند.

سفره‌آرایی در عید فطر

1. سفره‌های شهری: خانواده‌های شهری، سفرۀ عید را با انواع کیک، کلوچه، شکلات، شیرینی، نوشیدنی و خشکبار نظیر پسته، بادام، کشمش، سنجد، نخود و سیمیان آراسته کرده، پذیرای مهمانان‌ هستند. برخی، میوه‌های فصل را نیز تدارک می‌بینند. بر اساس رسم مهمان‌نوازی در بین مردم افغانستان، حتی طبقات اجتماعی پایین نیز می‌کوشند تا سفرۀ عید را بگسترانند و از مهمان‌های خود تنها با کلوچه‌های ساده، نخود و کشمش پذیرایی کنند.

2. سفره‌های روستایی: در ولایات دوردست و روستاها خانواده‌ها با غذاهای محلی و دست‌پخت در وقت ظهر و در طول روز از مهمانان خود پذیرایی می‌کنند. یکی از سنت‌های دیرین در ایام عید فطر که زنان افغانستان بسیار به آن پایبند هستند، پختن گوش فیل، کلچه نمکی، کلچه آرد جواری، روت، سیمیان و کیک است.

کارکردهای عید فطر

عید فطر در افغانستان ترکیبی از سنت‌های دینی، فرهنگی و بومی است که در تقویت روحیۀ شادی و درهم‌تنیدگی اجتماعی نقش ملموسی دارد و شاید به‌همین دلیل محبوبیت خاصی بین مردم این کشور دارد. از خانه تکانی تا نماز عید و از دید و بازدید تا صرف نهار عید کنار بزرگ خانواده، هر یک در ساخت فضای زیبای عید فطر افغانستان نقش ایفا می‌کند.

عید قربان در افغانستان

عید قربان که در زبان فارسی به روز گوسفند‌‌کشان نیز معروف است، با نام‌های «عید اضحی»، «حج اکبر»، «عید خون» و «یوم التردید» نیز شناخته می‌شود. عید در فرهنگ مسلمانان به‌معنای بازگشت از زندان نفس به‌سوی خدا و بازگشت از تسلط شیطان به‌ سوی خداوند است. از این منظر، قرب الهی با خودسازی و مبارزه با هوای نفس به‌دست می‌آید. عید قربان از اهمیت ویژه‌ای در میان مردم افغانستان برخوردار است. آنها این عید را همانند عید فطر، بسیار باشکوه و با الهام از آداب‌ و‌ رسوم پیشینیان، برگزار می‌کنند. مردم با رسم‌های خاصی مانند قربانی‌کردن، دید و بازدید، تهیۀ انواع شیرینی و میوۀ خشک، حنا بستن دست‌ها، خرید لباس‌های نو، دادن هدایا به نوعروسان، پختن غذاهای مخصوص، مهمانی‌های عیدانه و بازی‌های خاص به استقبال این عید می‌روند.

جایگاه عید قربان در افغانستان

عید قربان، که در میان مردم افغانستان به «عید کلان» یا «عید بزرگ» نیز معروف است، دومین عید مهم مذهبی پس از عید فطر به شمار می‌رود و از جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ و باورهای دینی این کشور برخوردار است. این عید با چهار روز تعطیلی رسمی طولانی‌ترین تعطیلات مذهبی افغانستان محسوب می‌شود و نشان‌دهندۀ اهمیت عمیق آن در جامعه است. مراسم این عید، شامل قربانی کردن، نماز جماعت، و دیدوبازدیدهای گستردۀ خانوادگی، هم پیوندی دینی مردم را تقویت می‌کند و هم انسجام اجتماعی را نمایان می‌سازد. علاوه‌بر ابعاد عبادی، عید قربان در افغانستان به‌عنوان فرصتی برای کمک به نیازمندان و تقویت همبستگی ملی نیز شناخته می‌شود. این مناسبت، با تلفیق آموزه‌های اسلامی و سنت‌های محلی، همواره به‌عنوان یکی از نمادهای وحدت فرهنگی میان اقوام مختلف افغانستان مطرح بوده است.

آداب‌و ر سوم عید قربان

الف) مناسک دینی

1. برپایی نماز عید: مردم افغانستان از اوایل صبح، با حضور گسترده در مساجد، نماز‌ عید را باشکوه برپا می‌کنند.
2. قربانی کردن: از رسم‌های مهم در عید قربان که پس از نماز ‌عید صورت می‌گیرد، سنت قربانی است. بیشتر کسانی‌که توانایی مالی مناسبی دارند در روز عید قربان، گوسفند، گاو یا شتر ذبح کرده و گوشت آن را بین آشنایان، همسایگان و نیازمندان توزیع می‌كنند. حتی خانواده‌هایی که اوضاع مالی خوبی ندارند در طول سال، با پس‌انداز و کنارگذاشتن پول مخصوص، برای خرید گوسفند و قربانی آن در روز عید این رسم را به‌جا می‌آورند.

ب) آداب‌ اجتماعی-فرهنگی

1. یکی از رسوم بسیار قدیمی مردم در این عید، دیدن بستگان و دوستانی است كه به تازگی یكی از اعضای خانوادۀ خود را از دست داده‌اند. خانواده‌های عزادار نیز به‌جای کلوچه و شیرینی، با خرما و میوه از مهمان‌ها پذیرایی می‌کنند. سپس از بزرگان، اقوام، دوستان و آشنایان دیگر دیدن کرده و عید را به آنها تبریک می‌گویند.
2. یکی دیگر از رسم‌های بسیار جالب در بین برخی از مردم افغانستان، رواج مهمانی‌های عیدانه است. طبق این رسم، تعدادی از اعضای فامیل همدیگر را دعوت کرده بعد از آن هر شب یک خانواده از آن جمع، بقیۀ خانواده‌ها را به خانۀ خود دعوت کرده و از مهمانان با انواع میوه‌های خشک و تازه، شیرینی‌های ویژۀ عید، شربت و چای سبز پذیرایی می‌کنند. یكی از ویژگی‌های این مهمانی‌ها، پذیرایی با غذاهای سنتی مانند قابلی، منتو و آشک است که از غذاهای ویژه و مورد علاقۀ مردم این سرزمین به‌شمار می‌روند.
3. از دیگر آداب‌ و‌ رسوم مردم افغانستان در روز عید، سنت آشتی و رفع کدورت‌ها است.
4. خرید تحفۀ عيدی شامل لباس، زيورآلات، شيرينی و ماهی تازه، توسط داماد و بردن آنها چند روز پيش از عيد، توسط مادر و اقوام نزديک داماد، به خانۀ عروس و در برخی مناطق خرید گوسفند قربانی برای عروس و در مقابل تهيۀ هدايایی براي داماد، توسط خانوادۀ عروس نیز از جمله آداب‌ورسوم مردم افغانستان در عید قربان است.
5. خانه‌تکانی، خرید لباس‌های نو، خرید میوه‌های خشک و تازه و خینه‌کردن (حنا بستن) دست‌ها به‌مناسبت عید نیز توسط بسیاری از خانواده، انجام می‌شود.

ج) تفریح و سرگرمی

در پایان دید و بازدیدها، مردم در شهر و روستا به تفریح می‌روند. از جمله سرگرمی‌های مردم در عید قربان انواع بازی‌های محلی مانند بزكشی، توپ‌بازی و بادبادك بازی است.

عید میلاد پیامبر اسلام در افغانستان

در افغانستان، میلاد پیامبر اسلام یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین رویدادهای مذهبی و فرهنگی محسوب می‌شود که هر ساله با مراسم و آیین‌های متعددی برگزار می‌شود.

این روز، در تقویم اسلامی برابر با ۱۲ ربیع‌الاول به روایت اهل سنت و ۱۷ ربیع‌الاول به روایت شیعیان قرار دارد و پیروان مذاهب مختلف اسلام در سراسر افغانستان آن را گرامی می‌دارند.  

آداب و رسوم عید میلاد پیامبر

1. مراسم ختم قرآن: مسلمانان اهل سنت افغانستان با طلوع فجر روز دوازدهم ربیع‌الاول، همگام با اذان صبح به نماز ایستاده و برنامه‌های از پیش‌طراحی‌شده این روز را آغاز می‌کنند. یکی از برجسته‌ترین این برنامه‌ها، مراسم ختم قرآن کریم است که با شکوهی ویژه در مساجد و خانه‌ها برگزار می‌شود. این آیین بلافاصله پس از نماز صبح آغاز شده و تا پیش از اذان ظهر در فضای معنوی در سراسر افغانستان ادامه می‌یابد.  

2. سنت نذری‌دادن: در میانه مراسم، شرکت‌کنندگان با شربت و «شله شیرین» (غذایی سنتی تهیه‌شده از برنج) پذیرایی می‌شوند. تهیۀ این خوراکی‌ها در روز میلاد پیامبر به حرکتی همگانی تبدیل شده است که تمامی اقشار جامعه، از توانگران تا نیازمندان، مطابق توان مالی خود در آن مشارکت می‌کنند. این سنت نمادی از همدلی اجتماعی و تجلی وحدت مسلمانان در گرامیداشت این مناسبت است.

3. مشارکت زنان: زنان افغانستانی نیز نقش محوری در برگزاری این آیین‌ها ایفا می‌کنند؛ از آماده‌سازی غذاهای نذری تا حضور پررنگ در مراسم قرآنی خانه‌ها و زیارتگاه‌ها.

4. تعطیل عمومی: این روز که به‌عنوان تعطیل عمومی در افغانستان شناخته می‌شود، در مدارس و نهادهای دولتی و خصوصی نیز با برنامه‌های ویژه‌ای همراه است. علمای اهل سنت بر رعایت اعتدال در برگزاری مراسم تأکید دارند، چراکه به باور آنان، میلاد پیامبر موهبتی الهی برای هدایت بشر و تکمیل دین خداوند است. قابل یادآوری که بعد از تسلط دوبارۀ طالبان بر افغانستان، روز میلاد پیامبر اسلام از تعطیلات رسمی افغانستان حذف شده است.

5. تحلیل و تجلیل سیرۀ نبوی: شیعیان افغانستان جشن میلاد پیامبر اکرم را با محوریت نهادهای دینی و اماکن مقدس، به‌ویژه مدارس علوم دینی و مساجد، برگزار می‌کنند. این مراسم در فضای علمی و معنوی مدارس دینی، با برنامه‌هایی نظیر درس‌های تفسیر قرآن، تحلیل سیرۀ نبوی و نشست‌های علمی دربارۀ ابعاد مختلف زندگی رسول خدا، همراه می‌شود. در کنار اینها، مساجد شیعه با آذین‌بندی خاص، تلاوت جمعی قرآن و اطعام عمومی، فضایی سرشار از مهر و همدلی را تجربه می‌کنند.

6. شب زنده‌داری عارفان: پیروان طریقت‌های تصوف در افغانستان چون قادریه، نقشبندیه و چشتیه از غروب یازدهم ربیع‌الاول، پس از نماز عشاء، مراسم ختم قرآن و مناجات عارفانه را به یاد مناجات‌های پیامبر آغاز کرده و تا سپیده‌دم دوازدهم ربیع‌الاول در شب‌زنده‌داری به ذکر و ثنای خداوند مشغول می‌شوند.

7. برنامه‌های هفتۀ وحدت: به مناسبت روز میلاد پیامبر اسلام، برنامۀ هفتۀ وحدت در شهرهای بزرگ افغانستان برگزار و بر همگرایی و انسجام مسلمانان تأکید می‌شود.

عید مبعث در افغانستان

سالروز بعثت پیامبر اسلام، در افغانستان به‌عنوان یکی از مناسبت‌های مهم دینی با شکوه خاصی گرامی داشته می‌شود. مراسم این روز شامل برگزاری محافل ذکر و منقبت، سخنرانی‌های علمی دربارۀ سیرۀ نبوی و برنامه‌های فرهنگی در اماکن ذهبی سراسر کشور است. مردم با حضور در اماکن مذهبی، این رویداد تاریخی را که نقطه عطفی در تاریخ اسلام محسوب می‌شود، پاس می‌دارند. مسئولان دولتی و شخصیت‌های مذهبی نیز در این مراسم شرکت کرده و بر اهمیت تمسک به آموزه‌های نبوی در زندگی فردی و اجتماعی تأکید می‌ورزند. این مناسبت فرصتی برای بازشناسی ارزش‌های دینی در جامعه افغانستان محسوب می‌شود.

عید غدیر خم و ولادت امامان در افغانستان

1. عید غدیر خم: این عید به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مناسبت‌های دینی در میان شیعیان، سالروز تعیین امام علی به جانشینی پیامبر اسلام است که با آیین‌های ویژه‌ای در افغانستان گرامی داشته می‌شود. در این روز، مراسم مذهبی شامل سخنرانی‌های علمی دربارۀ جایگاه ولایت، ذکر فضایل اهل‎بیت و برنامه‌های مداحی در مساجد و حسینیه‌ها برگزار می‌شود. شرکت‌کنندگان با حضور گسترده در این مراسم، ضمن تجدید بیعت با مبانی اعتقادی تشیع، بر اهمیت تمسک به سیرۀ علوی در زندگی اجتماعی تأکید می‌ورزند. این مناسبت فرصتی برای بازشناسی اصول ولایت‌مداری و تقویت همبستگی دینی در جامعۀ شیعیان افغانستان محسوب می‌شود.

2. ایام ولادت امامان شیعه: روزهای تولد امامان شیعه از جمله تولد امام علی و امام زمان از مناسبت‌های مهم در تقویم مذهبی شیعیان است. این مناسبت‌ها با برنامه‌های مختلفی مانند گردهمایی‌های مذهبی، سخنرانی‌های علمی دربارۀ سیرۀ ائمه در مدارس دینی و مساجد و فعالیت‌های عام‌المنفعه همراه است. در این مراسم‌ها، شرکت‌کنندگان به بررسی آموزه‌های اسلامی و نقش آنها در زندگی فردی و اجتماعی می‌پردازند. این رویدادها همچنین فرصتی برای بررسی جایگاه تاریخی و کلامی این شخصیت‌ها در میان شیعیان محسوب می‌شود. برگزاری این مراسم نقش مهمی در حفظ هویت دینی، فرهنگ مذهبی و تقویت انسجام اجتماعی جامعۀ شیعه دارد.

آیین چهارشنبه‌سوری در افغانستان

چهارشنبه‌سوری به‌عنوان یکی از مناسبت‌های مذهبی-فرهنگی در میان شیعیان افغانستان، با روایتی تاریخی مرتبط با واقعه عاشورا شناخته می‌شود. بر اساس باورهای رایج، این مراسم به یادبود رهایی اسیران واقعۀ کربلا در آخرین چهارشنبه ماه صفر برگزار می‌شود. یکی از مهم‌ترین عناصر این آیین، پخت و توزیع غذای سنتی «دلده» توسط زنان است که به‌صورت نذری انجام می‌پذیرد. این رسم که در مناطق شیعه‌نشین افغانستان رواج دارد، به‌عنوان بخشی از سنت‌های دیرینۀ این جامعه محسوب می‌شود و نشان‌دهندۀ تلفیق باورهای مذهبی و فرهنگ بومی در میان آنها است. پژوهشگران این آیین را نمونه‌ای از نحوۀ حفظ و انتقال ارزش‌های مذهبی در قالب رفتارهای فرهنگی می‌دانند.

چهارشنبه‌سوری به‌عنوان یک آیین باستانی مرتبط با تقویم شمسی که با افروختن آتش و پریدن از روی آن همراه است، در گذشته در افغانستان رواج داشته اما به تدریج در گسترۀ فرهنگی این کشور کم‌رنگ شده و در میان شیعیان به یک آیین مذهبی تبدیل شده است. مطالعات تاریخی نشان می‌دهد این آیین پیش از شکل‌گیری مرزهای سیاسی مدرن، در سرزمین‌های حوزۀ تمدنی ایران بزرگ برگزاری می‌شد. در حال‌حاضر چارشنبه‌سوری در مناطق مختلف ایران، با مراسم و آیین‌های مختلفی همراه بوده که گرچه با مبنا و منشأ چارشنبه سوری ارتباطی ندارد اما این جشن بهانه و زمینه‌ای برای برگزاری این آیین‌ها است و به‌طور غالب با محور همدلی، مشکل‌گشایی، دید و بازدید، تفریح و خوش‌گذرانی و برخی نیز بر اساس خرافه ایجاد شده است.

کوزه‌اندازی، فال‌بلونی، قاشق‌زنی، فال‌گوش ایستادن، شال‌اندازی، آتش‌بازی، آجیل مشکل‌گشا، کندر و خوشبو، از مشهورترین مراسم‌هایی است که در گذشته و شهرهای مختلف انجام می‌شده و برخی از این آیین‌ها در حال حاضر نیز انجام می‌شود.

در دهه‌های اخیر، بازگشت مهاجران افغانستانی از ایران به‌عنوان مهم‌ترین عامل احیای این آیین در شهرهایی مختلف افغانستان از جمله هرات شناسایی شده است. اسیر هروی، نویسنده و پژوهشگر ساکن هرات، در مشاهدات خود از مراسم چهارشنبه‌سوری گزارش می‌دهد که زنان و دختران در شب آخرین چهارشنبۀ سال به اجرای آیین‌های نمادین می‌پرداختند. بر اساس این مشاهدات، شرکت‌کنندگان با افروختن آتش و پریدن از روی آن، همراه با تکرار عبارت «سرخی تو از من، زردی من از تو»، به باوری آیینی عمل می‌کردند. این کنش نمادین، بازتابی از باور به انتقال ناملایمات (نماد زردی) به عنصر آتش و کسب سرزندگی و شادابی (نماد سرخی) از آن محسوب می‌شد. کارشناسان عامل اصلی رواج این پدیده را مهاجرت گستردۀ جوانان افغانستان و تعاملات فرهنگی با ایران می‌دانند. شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های جمعی نیز به‌عنوان عوامل ثانویه در گسترش این آیین باستانی نقش ایفا کرده‌اند. کارشناسان این فرآیند را نمونه‌ای از بازگشت عناصر فرهنگی فراموش‌شده از طریق تماس‌های بینافرهنگی می‌دانند.

عید مردگان در افغانستان

عید مردگان در افغانستان آیینی است که طی آن مردم با حضور در گورستان‌ها، خیرات و یادبود درگذشتگان را برگزار می‌کنند. بر اساس باورهای رایج، ارواح مردگان در این روز به بازماندگان سر می‌زنند و خشنودی یا ناخشنودی خود را از طریق برکت یا حوادث ناگوار نشان می‌دهند. این مراسم در مناطق مختلف با تفاوت‌هایی در اجرا همراه است، اما هدف مشترک آن حفظ پیوند با اموات و طلب آمرزش برای آنان است.

آیین عید مردگان در فرهنگ هزاره‌ها به‌عنوان یکی از رسوم کهن و معنوی شناخته می‌شود که ریشه در باورهای دینی و اساطیری ایران باستان دارد. این مراسم که در گذشته در شب بیست‌ونهم اسپندارمذ (اسفند) برگزار می‌شد، امروز در قالب‌های تطبیق‌یافته‌ای مانند شب بیست‌ونهم رمضان (عید فطر) و نهم ذی‌الحجه (عید قربان) تداوم یافته است.  

عناصر اصلی عید مردگان

1. زیارت قبور: خانواده‌ها، به‌ویژه آنان که عزیزی را از دست داده‌اند، یک روز قبل از عید به قبرستان‌ها می‌روند. در این مراسم، روشن‌کردن شمع یا آتش، ریختن روغن بر آن و توزیع خوراکی‌هایی مانند حلوا و خرما به‌عنوان نذر متداول است.
2. پاکسازی و چراغانی: در برخی مناطق، خانه‌ها و قبرها پیش از عید تمیز و چراغانی می‌شوند. آب‌پاشی بر مزارها نیز با این باور انجام می‌شود که ارواح تشنه‌اند و نیاز به طراوت دارند.
3. قرائت قرآن و خیرات: برگزاری ختم قرآن و اطعام نیازمندان، به‌ویژه کودکان آب‌فروش و قاریان، از دیگر اجزای این آیین است که همزمان با طلب مغفرت برای مردگان، به نیازمندان کمک می‌رساند.
4. تهیه غذای شب: در مناطق مانند کابل، نزدیکان برای خانواده‌های داغدار غذا می‌برند. این غذا بسته به توان اقتصادی افراد از بولانی (نوعی نان پر شده با سبزیجات) تا وعده‌های کامل متغیر است و با هدف تسلی خاطر و عمل به سنت‌های دینی انجام می‌شود.
5. باورهای مرتبط با بازگشت ارواح: اعتقاد به حضور ارواح مردگان در خانه‌های بازماندگان و تأثیر رضایت آنان بر زندگی زندگان، محور اصلی این آیین را تشکیل می‌دهد. این باور در مناطقی مانند هرات به شکل ویژه‌ای برجسته است.
6. اجرای مراسم خوشبوی: مهم‌ترین عناصر این آیین در میان هزاره‌ها شامل پختن حلوای سرخ، روشن‌کردن پلته (فتیله یا شمع)، و اجرای مراسم «خوشبوی» (قنقوشو) است. در این رسم، زنان دست‌های خود را به روغن مسکه آغشته کرده و بر روی آتش می‌پاشند تا بوی خوش ایجاد شود، همزمان با ذکر دعاهایی مانند «روح خوجه گورو شاد، روح رزوان شاد، روح جودابا (اجداد) شاد». این اعمال با هدف خشنودسازی ارواح درگذشتگان و تقویت پیوند میان زندگان و مردگان انجام می‌شود.  

ریشه‌های تاریخی عید مردگان

از دیدگاه تاریخی، این آیین مشابهت‌های آشکاری با باورهای منعکس‌شده در متون کهن مانند ریگ‌ودا و اوستا دارد. در اساطیر ایران باستان، جمشید (یمه) به‌عنوان نخستین فرمانروای دوران طلایی و سپس شاه مردگان شناخته می‌شود، مفهومی که در فرهنگ هزاره‌ها نیز بازتاب یافته است. گزارش‌های تاریخی، از جمله نوشته‌های مقدسی شامی، حاکی از آن است که در ایران باستان باور بر این بود که ارواح مردگان در شب عید به خانه بازماندگان بازمی‌گردند و از نور شمع و عطر بهره می‌برند.  

این آیین، علاوه‌بر کارکرد مذهبی، نقش مهمی در انسجام اجتماعی و انتقال حافظۀ جمعی ایفا می‌کند. تطبیق این رسم با مناسبت‌های اسلامی نشان‌ دهندۀ توانایی فرهنگ هزاره‌ها در تلفیق سنت‌های پیشااسلامی با ارزش‌های دینی جدید است.

هویت مذهبی عید نوروز در افغانستان

عید نوروز به‌عنوان جشن کهن باستانی در افغانستان، در طول تاریخ تحول معنایی یافته و در حال‌حاضر یکی از اعیاد دینی-ملی این کشور شناخته می‌شود. برخلاف دیگر کشورهای حوزۀ نوروز که به‌طور عمده بر جنبه‌های ملی و فرهنگی این مناسبت تأکید دارند، در افغانستان رویکرد دینی به نوروز بر سایر ابعاد آن غالب است. این امر در سنت‌های نوروزی افغانستان به‌صورت روشن دیده می‌شود. تأکید بر جنبه‌های عبادی و ارتباط نوروز با شخصیت‌های مقدس اسلامی، سبب شده این عید در افغانستان ماهیتی متفاوت از دیگر کشورهای حوزه نوروز پیدا کند و در زمره اعیاد دینی این کشور قرار گیرد.

مهم‌ترین نمود این رویکرد دینی، مراسم برافراشتن پرچم امام علی در مزارشریف است که به باور عمومی، محل دفن او محسوب می‌شود. این مراسم که با حضور گستردۀ مردم، علمای دینی و مقامات دولتی همراه است، شامل تلاوت قرآن، نیایش جمعی و شلیک ۲۱ گلوله توپ به نشانۀ احترام می‌شود. بنابر باور همگانی مردم افغانستان، امام علی در روز نخست نوروز به خلافت رسیده و از همین‌رو نوروز با نام امام گره خورده است.

همچنین در شهرهای دیگر افغانستان مانند کابل (مزار سخی) و هرات (مزار میر عبدالله الواحد)، مراسم مشابهی با محوریت اهل‌بیت برگزار می‌شود. رسم آب‌پاشی و طلب شفا از آب متبرک شده در لحظۀ تحویل سال، از دیگر جلوه‌های دینی این مناسبت است. این سنت‌ها نشان می‌دهد که نوروز در افغانستان علاوه‌بر جشن ملی، به‌عنوان عیدی دینی با مضامین شیعی نهادینه شده است. التبه بعد از تسلط دوبارۀ طالبان در ۱۴۰۰ش مراسم‌های عمومی بر افراشتن پرچم به مناسب نوروز، ممنوع شده است.

منابع

• «آداب و رسوم مردم افغانستان در عید فطر/گفتگو با سید ابوطالب مظفری شاعر افغانستانی»، قدس آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۳ش.
• «آداب و رسوم نیک مردم افغانستان در عید سعید فطر»، وب‌سایت شفقنا افغانستان، تاریخ درج مطلب: 15 جولای 2015م.
• «آداب ‌‌و رسوم 20 کشور مختلف در عید سعید فطر»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: 12 اردیبهشت 1401ش.
• «آیین‌های ویژه 12 ربیع الاول درافغانستان برگزار شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۳۸۶ش.
• «اشک‌ها ولبخندهای مردم افغانستان در عید قربان»، وب سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 22 شهریور 1395ش.
• «امید توأم با نگرانی؛ مردم افغانستان به استقبال عید قربان رفتند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب:20 مرداد 1398ش.
• امیری، سکینه، «عید مرده‌ها مقدم بر عید زنده‌ها»، وب‌سایت روزنامۀ صبح کابل، تاریخ درج مطلب: 3 ژوئیۀ 2019م.
• «برپايي چهارشنبه‌سوری در هرات»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: 29 اسفند 1387ش.
• «بزرگ‌ترین عید در افغانستان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 28 تیر 1394ش.
• «به چه شکل در افغانستان عید فطر برگزار می‌شود؟»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: 5 مرداد 1393ش.
• «رد نوازش آداب عید فطر بر گونه‌های زخمی افغانستان»، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ درج مطلب: 24 خرداد 1397ش.
• «رسوم مردم ما در تجلیل از عید سعید فطر»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: 24 خرداد 1397ش.
• «بررسی آداب و رسوم و جشن‌های عید فطر در کشورهای مسلمان»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: 19 تیر 1400ش.
• «سفره‌های رنگارنگ مردم افغانستان در عید فطر»، وب‌سایت پرس تجی، تاریخ درج مطلب: 18 آوریل 2022م.
• «طبیعت و فلسفه عید قربان از داستان و تاریخچه تا روز ذبح نفس»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: 24 دی 1401ش.
• «خلاصه‌ای از فلسفه و آداب عید قربان در افغانستان»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: 24 دی 1401ش.
• «دلیل اختلاف کشورهای در اول و پایان رمضان چیست؟»، وب‌سایت فردانیوز، تاریخ درج مطلب: 27 اردیبهشت 1397ش.
• «دوستان و آداب عید فطر در افغانستان»، وب‌سایت شفقنا افغانستان، تاریخ انتشار: 15 جولای 2015م.
• «رسم و رواج مردم افغانستان در عید قربان»، یوتیوب شبکه آی‌فیلم، تاریخ بازدید: 21 دی 1401ش.
• «رضایی دستجردی، علی‌اضغر، «عید فطر و رمضان در هرات افغانستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 29 خرداد 1399ش.
• «رویکرد دینی به نوروز در افغانستان بر رویکرد ملی آن غالب است»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: 26 اسفند 1396ش.
• سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۰ش.
• «سفره‌های رنگارنگ مردم افغانستان در عید فطر»، وب‌سایت پرس تجی، تاریخ درج مطلب: 18 آوریل 2022م.
• «شکل و شیوه برگزاری عید سعید فطر در افغانستان»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: 5 مرداد 1393ش.
• «طالبان حذف تعطیلی نوروز، عاشورا و تولد پیامبر از تقویم افغانستان را تایید کرد»، وب‌سایت تحلیلی-خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 14 مرداد 1401ش.
• «طالبان مانع بر افراشتن علم نوروزی در زیارتگاه سخی کابل شد»، خبرگزاری ابنا، تاریخ درج مطلب: 1 فروردین 1404ش.
• «عید فطر، بزرگ‌ترین عید در افغانستان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 28 تیر 1394ش.
• «عید فطر و رمضان در هرات افغانستان»، رضایی دستجردی، علی‌اضغر، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 29 خرداد 1399ش.
• «عید سعید فطر در کشورهای اسلامی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 16 مهر1390ش.
• «عید سعید فطر در افغانستان به چه شکل برگزار می‌شود؟»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: 5 مرداد 1393ش.
• «عید سعید قربان مهم‌ترين آيين و بزرگ‌ترين عيد مردم مسلمان افغانستان است»، خبرگزاری صدای افغان، تاریخ درج مطلب: 7 مهر 1388ش.
• «عید قربان چه روزی است»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1401ش.
• «عید قربان در افغانستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 9 شهریور 1396ش
• «عید قربان و سنت‌هایش در افغانستان+ تصاویر»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 24 مهر 1392ش..
• «گرامیداشت از عید بعثت رسول اکرم (ص) در مناطق مختلف افغانستان»، وب‌سایت تلویزیون سحر، تاریخ درج مطلب: 10 اسفند 1400ش.
• محمدی شاری، شوکت‌، «عید مردگان»، خبرگزاری فرهنگ، تاریخ د رج مطلب: 29 فروردین 1402ش.
• «معرفی آداب و رسوم عید قربان ملل مسلمان در کشورهای مختلف جهان»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: 19 تیر 1400ش.
• «میلاد پیامبر بزرگترین نقطه عطف زند‌گی مسلمین است»، خبرگزاری اوا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۸ش.
• «نادر قدم‌های مردم افغانستان در عید فطر»، وب‌سایت شفقنا افغانستان، تاریخ درج مطلب 15 جولای 2015م.
• «نگاهی به آداب و رسوم بزرگداشت عید سعید فطر در افغانستان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۵ مرداد ۱۳۹۳ش.
• «هفته وحدت در افغانستان»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: 1 مهر 1403ش.
• «یادداشتی بر رسم و رسوم عید فطر در افغانستان»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 22 شهریور 1395ش.