اخلاق اقتصادی

اخلاق اقتصادی؛ مجموعهٔ اصول اخلاقی و ارزش‌های حاکم بر کسب‌وکار.

اخلاق اقتصادی، مجموعه‌ای از اصول، ارزش‌ها و هنجارها است که رفتارهای اقتصادی افراد و نهادها را در جهت منافع عمومی، عدالت اجتماعی و تنظیم عرصه اقتصاد هدایت می‌کنند. اخلاق اقتصادی در رفتارهای روزمرهٔ افراد جامعه جلوه‌گر می‌شود؛ جایی‌که صداقت در معامله، انصاف در قیمت‌گذاری و تعهد به کیفیت معنا پیدا می‌کند. تقویت و نهادینه‌سازی این ارزش‌ها به افزایش اعتماد عمومی، کاهش فساد و شکل‌گیری بازار مطلوب و پیشرفت همه‌جانبه می‌انجامد. ضعف فرهنگ کار، گسترش رانت‌خواری و تضعیف صداقت و انصاف در معاملات، از نشانه‌های کمرنگ شدن اخلاق اقتصادی در سبک زندگی اقتصادی است.

تعریف اخلاق اقتصادی

اخلاق اقتصادی مجموعه‌ای از اصول، ارزش‌ها و هنجارهای رفتاری است که کنش‌های اقتصادی فعالان فردی و جمعی را در حوزه‌های کسب‌وکار، مبادله، تولید، توزیع و مصرف هدایت می‌کند. اخلاق اقتصادی، در رفتار روزمرهٔ مردم از فروشندهٔ نان و میوه در بازارهای محلی تا کسب‌وکارهای بزرگ، تأثیر عمیقی می‌گذارد و در صداقت، انصاف، عدالت و مسئولیت‌پذیری نمود می‌یابد.

اخلاق اقتصادی، انگیزه‌های فردی برای سود و منفعت را کنترل می‌کند تا فرد علاوه بر منافع شخصی، به منافع عمومی نیز توجه داشته باشد و زمینه رقابت سالم، همدلی اجتماعی و شکوفایی پایدار اقتصادی را فراهم کند و اخلاق اقتصادی را به راهنمایی عملی برای تحقق جامعه‌ای عادلانه و مبتنی بر اعتماد متقابل تبدیل می‌سازد. اخلاق اقتصادی، فراتر از قانون، انسان را حتی در غیاب ناظر به رعایت انصاف و درستکاری فرامی‌خواند.

در زندگی روزمره، اخلاق و اقتصاد زمانی تلاقی می‌کنند که فعالیت اقتصادی در خدمت تعالی انسان و جامعه باشد. اقتصاد بدون اخلاق به فساد و بی‌اعتمادی می‌انجامد و اخلاق بدون درک واقعیت‌های اقتصادی ناکارآمد است. اخلاق اقتصادی پیوندی میان معنویت و معیشت برقرار کرده و هم به عدالت در توزیع ثروت و فرصت‌ها و هم به صداقت، انصاف و مسئولیت اجتماعی در رفتارهای اقتصادی توجه دارد. در فرهنگ اسلامی، فعالیت‌های اقتصادی عرصه‌ای از بندگی خدا و خدمت به جامعه محسوب می‌شوند. ارزش کار، تولید و دادوستد وابسته به نیت الهی، رعایت انصاف، پرهیز از اسراف و رعایت حقوق دیگران بوده و هدف آن، نه انباشت سرمایه بلکه رشد معنوی انسان، تحقق عدالت اجتماعی و آبادانی جامعه است.

مؤلفه‌های اخلاق اقتصادی در سبک زندگی اسلامی‌ایرانی

عناصر اصلی اخلاق اقتصادی در سبک زندگی اسلامی‌ایرانی، عبارت است از:

صداقت در کسب‌وکار

مرشد چلویی - نسیه دادن

تصویری از مرشد چلویی که به مشتریان غذای نسیه و وجه دستی می‌داد

کاسب‌های دارای اعتبار و برخوردار از اعتماد عمومی، همواره تلاش می‌کنند تا صداقت را در کسب‌وکار خود حفظ کنند و از دروغ، فریب مشتری و ارائهٔ کالای بی‌کیفیت پرهیز می‌کنند. در فرهنگ اصیل ایرانی، گاهی مردم بر اساس اعتماد متقابل، کالا را کاسب‌های خرده‌پا به‌صورت نسیه می‌خرند و مدتی بعد هزینهٔ آن را پرداخت می‌کنند.

انصاف در معامله

انصاف در تعیین قیمت‌ها و تقسیم سود میان بخش تولید، توزیع و مصرف، همواره دارای اهمیت بوده است. بازارهای محلی و بازارهای ادواری در ایران، محل چانه‌زنی فروشنده و خریدار است تا قیمت منصفانه باشد. همچنین، برخی فروشندگان محلی برای مشتریان ثابت تخفیف قائل می‌شوند که نشان‌دهندهٔ رعایت انصاف در کسب‌وکار است.

التزام به کیفیت کالا و خدمات

مردم به کیفیت کالا و خدمات اهمیت زیادی می‌دهند؛ برای مثال، هنگام خرید نان تازه یا انتخاب تعمیرکار ماشین، اغلب به تجربه‌های گذشته، کیفیت محصول و حُسن رفتار فروشنده توجه می‌کنند. مشتریان صنایع دستی یا محصولات خانگی، در برخی موارد حتی هزینهٔ بیشتری پرداخت می‌کنند تا کالای باکیفیت و سالم بخرند.

رعایت حقوق کارکنان

بسیاری از کارفرمایان در کسب‌وکارهای کوچک و متوسط ایرانی، برای کارکنان خود به‌صورت عادلانه حقوق می‌پردازند و محیط کاری مناسبی فراهم می‌کنند، ازجمله در مغازه‌های قدیمی شهرهای کوچک که کارگران، سال‌ها در چنین مغازه‌هایی کار می‌کنند و رابطه‌ای دوستانه و انسانی با صاحب کار دارند.

پرهیز از رانت و احتکار

رانت و احتکار در فرهنگ اصیل ایرانی، ناپسند است و کاسب‌های امین همواره تلاش می‌کنند که با توزیع مناسب کالا، جریان کسب‌وکار را عادی نگه دارند. حتی خریداران نیز در شرایط کمبود کالا می‌کوشند که با کاهش مصرف، روند توزیع کالا در بازار را متوازن نگه‌دارند.

مسئولیت‌پذیری

عرضه رایگان میوه به افراد نیازمند در یکی از میوه‌فروشی‌های شهر رباط‌کریم

عرضه رایگان میوه به افراد نیازمند در یکی از میوه‌فروشی‌های شهر رباط‌کریم

در فرهنگ اصیل ایرانی به مسئولیت‌پذیری در رفتار اقتصادی، توجه ویژه‌ای می‌شود و نمودهای آن در کمک به نیازمندان، اهتمام به نذر و نذری به‌ویژه سفره‌های نذری در مناسبت‌های مذهبی مانند ماه رمضان و عزاداری امام حسین در ماه محرم و ماه صفر، دیده می‌شود. حتی برخی کاسب‌های خیر، بخشی از سود خود را به‌صورت ثابت برای کمک به افراد بی‌بضاعت اختصاص داده یا به مشتریان فقیر و نیازمند، تخفیف بیشتری می‌دهند.

تاریخچهٔ اخلاق اقتصادی در ایران

جنس فروخته شده پس گرفته می‌شود

تابلوی نصب‌شده بر روی یخچال فروشگاه مواد غذایی با پیام پس‌گرفتن اجناس

اخلاق اقتصادی در تاریخ ایرانیان، ترکیبی از آموزه‌های دینی، هنجارهای فرهنگی و رفتارهای مردمی در کوچه و بازار بوده است. ارزش‌هایی مانند حرمت نان، صداقت در معامله، کار شرافتمندانه، انصاف در قیمت‌گذاری و کمک به نیازمندان همواره در زندگی روزمرهٔ مردم جریان داشته و پایه‌های فرهنگ اقتصادی ایرانی را شکل داده است. در آیین زرتشت، اخلاق اقتصادی بر پایهٔ راستی، درستکاری، کار و آبادانی استوار بوده است. کار، به‌ویژه در کشاورزی، عملی مقدس شمرده شده و کمک به دیگران نوعی وظیفهٔ دینی تلقی می‌شود. در زندگی روزمره نیز رعایت انصاف در دادوستد و احترام به کار و تلاش، جزئی از فرهنگ عمومی بوده است.

با ورود اسلام به ایران، مفاهیمی همچون عدالت، امانت‌داری، انفاق، تعاون و پرهیز از ربا، بیش از پیش مورد توجه ایرانیان قرار گرفت و در بازار، خوش‌نامی و انصاف در معامله ارزشمندتر از قرارداد رسمی بود. رفتار بازاریان و پیشه‌وران، بازتاب آموزه‌های اسلامی در زندگی مردم عادی بود و میان دین، بازار و زندگی مردم پیوندی عمیق برقرار شد.

در دوران معاصر با ورود اخلاق سرمایه‌داری، روابط مبتنی بر اعتماد و خوش‌نامی در بازار دچار تغییر شد و ارزش‌های جدید اقتصادی، مورد توجه قرار گرفت. امروزه میان مردم و بازاریان، همچنان ارزش‌هایی مانند انصاف، درستکاری و اهتمام به مال حلال حفظ شده، اما نشانه‌هایی از تضعیف اعتماد و رشد منفعت‌طلبی نیز دیده می‌شود و الزامات اقتصاد مدرن، چالشی اساسی در بازتعریف سبک زندگی ایرانیان است. این چالش متأثر از تحول تاریخی رابطهٔ اخلاق و اقتصاد در دنیای غرب است که سرمایه‌داری مدرن را با تمرکز بر حداکثرسازی سود، تعریف کرده و اقتصاد را به‌طور کامل از اخلاق جدا کرده است.

اخلاق اقتصادی در فرهنگ اسلامی

در فرهنگ اسلامی، اخلاق اقتصادی بر اصولی همچون توحید، عدالت، صداقت، امانت‌داری، قناعت، انفاق و پرهیز از اسراف استوار است. قرآن، رفتار اقتصادی را بخشی از مسئولیت انسان در برابر خداوند و جامعه دانسته و بر انصاف و عدالت در معاملات تأکید می‌کند. این اصول، بنیان مشروعیت فعالیت‌های اقتصادی در فقه اسلامی و اخلاق اسلامی را شکل داده و هدف نهایی آن، تحقق رشد همراه با عدالت و کرامت انسانی است. در این چارچوب، رفتار اقتصادی مسلمانان، هدایت شده و هماهنگی میان منافع فردی و اجتماعی، تقویت می‌شود.

آموزه‌های اسلام بر کار و تلاش، تعقل و استفادهٔ بهینه از منابع تأکید داشته و تلاش برای پیشرفت اقتصادی را مشروع و ضروری می‌داند. همچنین تأکید بر میانه‌روی در مصرف، پس‌انداز و سرمایه‌گذاری را افزایش و توزیع منابع را عادلانه‌تر می‌کند. مسلمانان به روزی مقدر از سوی خدا باور دارند و ایمان به روزی الهی و تلاش برای کسب آن، افراد را به فعالیت سالم اقتصادی و پرهیز از روش‌های سودجویانه ترغیب کرده و اعتماد به آینده و آرامش روانی ایجاد می‌کند. همچنین آموزه‌های اسلام، تلاش برای زدودن فقر از جامعه و حمایت از نیازمندان را ضروری می‌شمارد.

اخلاق اقتصادی ایرانیان نیز به‌صورت تاریخی با تعالیم اسلامی پیوند ژرفی دارد و ارزش‌هایی همچون راستی در معامله، خوش‌قولی، انصاف، میانه‌روی و نوع‌دوستی، با ورود اسلام به ایران، در فرهنگ ایرانیان تقویت شده است. سنت‌هایی مانند وقف برای آموزش و درمان، همکاری کشاورزان در کارهای جمعی و تعاون میان پیشه‌وران بازار، تلفیقی از اخلاق ایرانی و اسلامی را در عرصهٔ اقتصادی نشان می‌دهد که در سبک زندگی ایرانیان، جلوه‌گر شده است. در دوران معاصر نیز سنت‌های دینی مانند زکات و صدقه در قالب نهادهایی مانند کمیتهٔ امداد امام خمینی، انجمن‌های خیریه و مراکز نیکوکاری مردمی، مورد توجه قرار می‌گیرند.

قلمروهای اخلاق اقتصادی

اخلاق اقتصادی در سطح سیاست‌گزاری تابع دولت و حکومت است. حاکمیت با وضع قوانینِ ضدفساد، تدوین نظام‌های شفافیت مالی، سیاست‌گذاریِ اجتماعی برای کاهش نابرابری، حمایت از طبقات آسیب‌پذیر و آموزش عمومی، مهم‌ترین نقش را در نهادینه‌سازی اخلاق اقتصادی ایفا می‌کند؛ اما نتایج و پیامدهای آن در سه بخش تولید، توزیع مصرف، خود را نشان می‌دهد.

کار و تولید

در چارچوب اخلاق اقتصادی، تولیدکننده باید کالایی سالم و باکیفیت عرضه کرده و از کم‌فروشی و تقلب پرهیز کند. رعایت حقوق کارگر و شریک، ازجمله پرداخت به‌موقع دستمزد، تأمین محیط کار ایمن، برخورد عادلانه و حفظ کرامت انسانی نیز الزامی است. تولید و کار باید در راستای منافع عمومی و بدون آسیب به جامعه و محیط زیست انجام شود.

امروزه برای تقویت اخلاق تولید، از نظام‌های گواهی کیفیت، بازاریابی مشارکتی، تعاونی‌های کارگری، قراردادهای شفاف و نظارت صنفی استفاده می‌شود. نهادهای دینی و مردمی مانند مساجد، اتحادیه‌ها و شوراهای محلی نیز می‌توانند فرهنگ کسب حلال را گسترش دهند. همچنین آموزه‌های دینی همچون زکات، انفاق، وقف و تعاون، پیوند میان تولید و عدالت اجتماعی را تقویت می‌کنند. از این منظر، فعالیت اقتصادی زمانی معنا دارد که پیامدهای آن در رفاه عمومی و کرامت جمعی قابل مشاهده باشد.

تجارت و توزیع

طرح کاسب امین در فروشگاه کوثر شهر قم

اجرای طرح کاسب امین در فروشگاه کوثر شهر قم

بازارها و مراکز عرضه کالا و خدمات در چارچوب اخلاق اقتصادی، بر سه اصل عدالت، صداقت و شفافیت استوار است. کاسب امین از این منظر، نه‌تنها به سود شخصی می‌اندیشد بلکه مسئولیت اجتماعی خود در تأمین نیاز مردم، جلوگیری از فریب، و حفظ سلامت بازار را نیز در نظر دارد. اعتماد، خوش‌نامی و احترام متقابل در حوزه اقتصاد و بازار، موجب انسجام اجتماعی و پایداری اقتصادی می‌شود.

راست‌گویی دربارهٔ کیفیت کالا، انصاف در وزن و نرخ، خودداری از گران‌فروشی و تقلب و رفتارِ کرامت‌محور با مشتری، سلامتِ اقتصاد در بخش توزیع را تضمین می‌کند. امروزه برای تضمین ارزش‌های اخلاقی در بخش توزیع کالا و خدمات از سازوکارهایی مانند شفاف‌سازی اطلاعات اقتصادی، نظارت هوشمند بر قیمت‌ها، برگزاری مناقصات الکترونیکی، آموزش اخلاق حرفه‌ای، نظام گارانتی، نشان اعتماد صنفی، تعاونی‌های توزیع مستقیم و شبکه‌های گزارش‌گری اجتماعی بهره می‌گیرند.

اخلاق مصرف

بازارچه خوداشتغالی در بوستان لاله مشهد

نمایی از بازارچه خوداشتغالی در بوستان لاله مشهد

قناعت، انتخاب آگاهانه بر اساس نیاز واقعی، رعایت اعتدال در هزینه و پرهیز از افراط و تفریط، بر سلامت اقتصادی جامعه تأثیر می‌گذارد. امروزه ترجیح کالای داخلی نشانه تعهد اجتماعی و حمایت از تولید ملی است و به اشتغال‌زایی و تقویت اقتصاد کمک می‌کند. قناعت نیز انسان را از تجمل‌گرایی و چشم‌وهم‌چشمی دور کرده و آرامش خانواده را افزایش می‌دهد. در گذشته، مردم با میانه‌روی در خرید و ساده‌زیستی به این اصول پایبند بودند و امروزه نیز برای تقویت این ارزش‌ها از الگوهای فرهنگی مانند پویش‌های «نوروز ساده» و «مصرف مسئولانه»، آموزش در مسجد و مدرسه و ترویج ساده‌زیستی در رسانه‌ها بهره گرفته می‌شود.

همچنین برچسب «مصرف منطقی»، حمایت از بازارچه‌های محلی، نشان «تولید ملی اخلاقی»، گسترش تعاونی‌های خانوادگی و آموزش مدیریت هزینه به زوج‌های جوان می‌تواند قناعت را نهادینه کند. اخلاق مصرف، پیش و بیش از هر نهادی در نهاد خانواده شکل می‌گیرد.

منابع

• قرآن کریم.
• آشکار، زهرا و محمدداودی، امیرحسین، «تعهد حرفه‌ای زیربنای اخلاق حرفه‌ای دانشگاه اخلاق‌مدار»، هشتمین کنفرانس ملی توسعهٔ پایدار درعلوم تربیتی و روان‌شناسی، مطالعات اجتماعی و فرهنگی، ۱۳۹۹ش.
• «آیین‌نامهٔ چگونگی بازرسی کار، مصوب ۲۰/۱/۱۴۰۱ش»، وب‌سایت اندیشکدهٔ روابط کار، تاریخ بازدید: ۲۶ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «اخلاق اقتصادی از دیدگاه قرآن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۶ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «استفاده از کالاهای داخلی در اولویت باشد»، خبرگزاری برنا، تاریخ بارگذاری: ۶ خرداد ۱۳۹۷ش.
• ایوبی، رقیه، «اخلاق اقتصادی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بارگذاری: ۲۸ دی ۱۳۹۱ش.
• «تبیین فرهنگی مد و مصرف‌گرایی در زندگی معاصر»، وب‌سایت مگ ایران، تاریخ بازدید: ۲۷ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «تحلیل فقهی حقوق کارگر در جامعهٔ اسلامی با رویکردی بر آرای امام خمینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۷ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «تربیت اقتصادی در اسلام با نگاهی به مسئلهٔ ثروت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۷ شهریور ۱۴۰۴ش.
• توحیدلو، سمیه، «تبیین اخلاق اقتصادی ایرانیان با باورهای آیینی یا دینی با تأکید بر دورهٔ مشروطه»، فصلنامهٔ علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۶، پیاپی ۶، ۱۳۹۴ش.
• توکلی، محمدجواد، «مفهوم‌شناسی انصاف در اخلاق تجاری اسلامی»، معرفت اخلاقی، سال ۶، شمارهٔ ۱، پیاپی ۱۷، ۱۳۹۴ش.
• جباری، محمدرضا، «معیشت و اقتصاد در نگاه پیامبر»، وب‌سایت شبکهٔ اجتهاد، تاریخ بارگذاری: ۱۴ آذر ۱۳۹۶ش.
• جفره، مریم و صفدری، مهدی، «اخلاق در اقتصاد اسلامی و قانون جمهوری اسلامی»، فصنامهٔ علمی- ترویجی اقتصاد و بانکداری اسلامی، شمارهٔ ۱۱، ۱۳۹۴ش.
• جوادی‌یگانه، محمدرضا، «فرهنگ و اخلاق اقتصادی ایرانیان در دورهٔ مشروطه»، فصلنامهٔ مطالعات فرهنگی و ارتباطات، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۲۹، ۱۳۹۱ش.
• دادفر، مریم و سیفی، فاطمه، «غش در معامله از دیدگاه فقه»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ بازدید: ۲۷ شهریور ۱۴۰۴ش، چکیده.
• «سخنرانی مقام معظم رهبری دربارهٔ اسراف»، وب‌سایت حوزهٔ مجازی مهندس طلبه، تاریخ بازدید: ۲۷ شهریور ۱۴۰۴ش.
• عبدالقادر، احمد، «حقوق کارگر در اسلام»، به‌ترجمهٔ خداداد احسانی، پژوهشنامهٔ حقوق، سال ۱، شمارهٔ ۱، تاریخ بازدید: ۲۶ شهریور ۱۴۰۴ش.
• عبودیت، فریده و مهدوی‌راد، محمدعلی، «مبانی و روش‌های سبک زندگی در حوزهٔ تعاملات اقتصادی با محوریت صحیفهٔ سجادیه»، فصلنامهٔ قرآن و علوم اجتماعی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، پیاپی ۲، ۱۴۰۰ش.
• «عصر ساسانیان، دوران ثبات اقتصادی و طوانی در حوزهٔ تمدن ایرانشهری» خبرگزاری عصر اقتصاد، تاریخ بارگذاری: ۲ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
• «صرفه‌جویی و اجتناب از اسراف»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۶ شهریور ۱۴۰۴ش.
• کاظمی، مصطفی و رجایی، محمدکاظم، «شاخص ترکیبی صداقت در بازار اسلامی»، معرفت اقتصادی- اسلامی، سال ۳، شمارهٔ ۱، پیاپی ۵، ۱۳۹۰ش.
• «کشف انبار احتکار ۲۵ تن روغن، قند و شکر در پایتخت»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: ۳ آذر ۱۴۰۳ش.
• عظیم‌زادهٔ اردبیلی، فائزه و هوشمند، سعید، «کارکردهای اقتصادی و اجتماعی وقف و انفاق با رویکردی به سیرهٔ نبوی»، پژوهشکدهٔ «فرهنگ اقتصادی ایرانیان»، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۴ش.
• لشکری، سمیه و دیگران، نظم عمومی و اخلاق حسنهٔ اقتصادی از منظر منابع فقهی و حقوق ایران»، مطالعات فقه اقتصادی، سال ۶، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳ش.
• معصومی‌نیا، غلام‌علی، «اخلاق اقتصادی (مبانی بینش‌ها، آموزه‌ها و آثار)»، اقتصاد اسلامی، سال ۷، شمارهٔ ۲۶، ۱۳۸۶ش.
• «نگاهی به پدیدهٔ رانت و رانت‌جویی در ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۷ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «نگرش‌های اقتصادی ایرانیان»، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۱۵ شهریور ۱۴۰۰ش.
• نوروزی، بیتا، «بررسی صنعت حلال کشور با محوریت صنایع غذایی»، دو ماهنامهٔ بررسی‌های بازرگانی، دورهٔ ۱۲، شمارهٔ ۶۸، پیاپی ۶۸، ۱۳۹۳ش.
• وحدتی، حجت و دیگران، «احساس مثبت نسبت به کار و تعهد کاری پل ارتباطی بین اخلاق کار اسلامی و عملکرد وظیفه‌ای»، دو فصلنامهٔ پژوهشنامهٔ مدیریت اجرایی، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۸، پیاپی ۸، ۱۳۹۱ش.