آموزش‌ در افغانستان

آموزش در افغانستان، نظام آموزشی فراگیر در جامعه افغانستان.

آموزش در افغانستان، از روزگاران کهن تا امروز، فراز و نشیب‌های بسیاری را پشت سر گذاشته است و هر دوره، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری فرهنگ و تمدن این سرزمین کهن ایفا کرده است. از مدارس بودایی بلخ و بامیان در دوران باستان تا شکوفایی بی‌نظیر علوم در عصر طلایی اسلام که دانشمندانی چون ابن‌سینا و بیرونی را پرورش داد، این سرزمین همواره خاستگاه علم و اندیشه بوده است. در فراز و نشیب‌های تاریخی، نظام آموزشی افغانستان دستخوش دگرگونی‌های بسیاری شد؛ از مکتب‌خانه‌های سنتی که با قرآن و شعر فارسی جان می‌گرفتند و معلمان‌شان درس زندگی می‌آموختند، تا مدارس مدرنی که در عصر امان‌الله و ظاهرشاه گشوده شدند و دختران را نیز به پای درس کشاندند. جنگ‌ها و ناامنی‌ها در دوران معاصر، زیرساخت‌های آموزشی را ویران کرد و دوران طالبان، دختران را از مکتب دور ساخت. با این حال، در دوران جمهوری اسلامی، هزاران مکتب و دانشگاه گشوده شد و میلیون‌ها کودک، به‌ویژه دختران، به مدرسه بازگشتند. بازگشت دوباره طالبان، این دستاوردها را به چالش کشید و بار دیگر نظام آموزشی را به سوی یک‌دستی و تفسیر خاصی از دین سوق داد. با وجود همهٔ این فراز و فرودها، آموزش در افغانستان همچنان به‌عنوان میراثی گران‌بها و آرزویی دیرینه در دل مردم زنده است و نسل‌ها برای آن جان‌فشانی کرده‌اند تا شاید همگان، فارغ از جنسیت و قومیت، بتوانند در سایه علم و دانایی، آینده‌ای روشن‌تر برای خود و این سرزمین رقم بزنند.

تاریخچه

آموزش در افغانستان از دوران باستان تاکنون، فراز و فرودهای پیچیده‌ای داشته و هر دوره نقشی مهم در شکل‌گیری فرهنگ و تمدن این سرزمین ایفا کرده است. در دوران پیش از اسلام، آموزش بر اساس آموزه‌های دینی و انسانی بود و محتواهایی چون دین‌شناسی، تاریخ، ریاضی، ادبیات و تربیت بدنی را شامل می‌شد. این آموزش‌ها به‌طور غالب شفاهی و در محافل مذهبی برگزار می‌گردید و برهمنان به‌عنوان معلمان، نقش اصلی را بر عهده داشتند. با نفوذ آیین بودا (حدود ۲۳۷ قبل از میلاد)، مدارس بودایی در مراکزی چون بلخ و بامیان شکل گرفت و آموزش رایگان تا ۲۰ سالگی ادامه می‌یافت.

پس از ورود اسلام، مدارس متعددی در شهرها و روستاها تأسیس گردید. این نظام آموزشی، دانشمندانی چون ابوریحان بیرونی، ابوزید بلخی، فارابی و ابن‌سینا را پرورش داد. در دورهٔ سامانیان، آموزش دینی و ابتدایی به اوج شکوفایی رسید و کتابخانه‌های بزرگ و تألیفات ارزشمند، میراثی غنی برجای گذاشت. در عصر غزنویان و غوریان، با حمایت سلاطین، مدارس متعددی در غزنه تأسیس شد و آموزش در دو سطح پایه و عالی ارائه می‌شد. زبان عربی، علوم شرعی، ادبیات، حساب، نجوم و طب از مهم‌ترین موضوعات بودند. شاهان غوری به آموزش زنان نیز توجه داشتند و علی‌شیر نوایی با تأسیس مدارس، نقش مهمی در گسترش نظام آموزشی ایفا کرد.

با تشکیل حکومت مستقل افغانستان در ۱۷۴۷م (عصر درانی‌ها)، نظام آموزشی خراسان بزرگ رو به افول نهاد و به مدارس محلی محدود شد. از دورهٔ غوریان، به‌دلیل درگیری‌های داخلی، آموزش رسمی رو به فراموشی رفت. سید جمال‌الدین افغانی، امیر شیرعلی را به تأسیس مدارس نظامی و ملکی تشویق کرد که گامی نخست در مسیر آموزش مدرن بود. در دورهٔ حبیب‌الله‌خان، مکتب حبیبه تأسیس شد، اما این نظام از عظمت آموزشی خراسان قدیم فاصله داشت. امان‌الله‌خان با اجباری‌کردن آموزش ابتدایی، ایجاد مدارس دخترانه و تأسیس وزارت معارف، زمینه‌ساز گسترش آموزش مدرن شد. در دوران محمدنادرخان، نظام آموزشی افول کرد و در عصر ظاهرشاه، تأسیس دانشگاه کابل روندی رو به رشد داشت. حکومت کمونیستی با وجود سوادآموزی بزرگ‌سالان، با ایدئولوژیک‌کردن آموزش، بی‌اعتمادی عمومی را برانگیخت. دوران مجاهدین و امارت اول طالبان با ویرانی زیرساخت‌ها، بسته‌شدن مدارس و ممنوعیت تحصیل زنان، ضربه‌ای مهلک بر نظام آموزشی وارد آورد.

مکتب‌خانه

مکتب‌خانه، در گذشته به محلی گفته می‌شد که آموزش در آن انجام می‌گرفت. واژه مکتب در افغانستان هنوز هم برای مدارس رسمی به‌کار می‌رود. در برخی مناطق به این الگوی آموزشی «سَبَق‌خوانی» یا «بچه‌خوانی» نیز گفته می‌شود. در گذشته، گاهی برخی از خانه‌ها و مساجد نیز نقش مکتب‌خانه را ایفا می‌کردند. همچنین شاگردان مستعد، پس‌از فراگیری آموزش‌های ابتدایی در مکتب‌خانه، به مدرسه دینی می‌رفتند تا سطوح بالاتری از دانش، به‌ویژه علوم دینی را فرابگیرند.

از نخستین مکتب‌خانه‌های شناخته‌شده در سرزمین بلخ، مکتبی در منطقهٔ «بروقان» بود که توسط ضحاک بن مزاحم بلخی (متوفای ۱۰۵ق) پایه‌گذاری شد. او صدها پسر و دختر را آموزش داد و به «اشراف المعلمین» ملقب گردید. در قرن سوم هجری، سهل بلخی در روستای «عربنکی» از توابع بلخ، مکتب‌خانه‌ای ساخت و پسرش ابوزید بلخی (۲۳۵–۳۲۲ق) نیز مدتی به تعلیم کودکان پرداخت.

رکن اصلی آموزش مکتب‌خانه‌ای، آموزگار بود که ملا یا آخوند نامیده می‌شد. نظام آموزشی سنتی، بر متون دینی استوار بود و زبان فارسی، زبان اصلی آموزش در افغانستان بود. محتوای آموزش در آغاز شامل قرآن، حدیث، عقائد، احکام و اخلاق بود و سپس متونی چون گلستان سعدی، دیوان حافظ، نصاب الصبیان و رساله‌های عملیه به آن افزوده شد. شیوهٔ آموزش با یادگیری حروف الفبا از کتاب «قاعده بغدادی» آغاز می‌شد و پس از آن، قرآن و سپس متون فارسی آموخته می‌شد.[۲۰] مکتب‌خانه‌ها در طول سال فعال بودند، اما در فصل زمستان رونق بیشتری داشتند. سن ورود به مکتب‌خانه از شش یا هفت سالگی و گاهی کمتر، آغاز می‌شد. مکتب‌خانه‌ها به دو نوع عمومی و خصوصی و نیز پسرانه و دخترانه تقسیم می‌شدند.

روش‌های تنبیهی شدیدی در این نظام آموزشی رایج بود که شامل فلک‌کرددن، ترکه‌زدن و گوش‌کشیدن می‌شد. این تنبیهات چنان شدید بود که گاه موجب بی‌اختیاری ادرار کودکان می‌شد و روز پنج‌شنبه (روز امتحان هفتگی) به «ماتم‌شنبه» یا «جزاشنبه» شهرت یافته بود. این روش‌ها ریشه در باورهای فرهنگی داشت و خانواده‌ها اعتراضی نداشتند و در ضرب‌المثل‌هایی چون «بی‌ادب را هر کجا دیدی، بکوب» تجلی می‌یافت.

مکتب‌خانه تا پیش‌از تأسیس مدارس جدید، نهاد اصلی آموزش بود. پس از آن کمرنگ شد، اما در دورهٔ جهاد علیه شوروی و در دوران طالبان، بار دیگر رونق یافت.

چالش‌های اصلی این نظام آموزشی در دوران معاصر، محتوای نامناسب، روش‌های حفظ‌محور، معلمان کم‌سواد و برنامه‌های فشرده و خسته‌کننده بود که موجب دلسردی دانش‌آموزان و ناتوانی آنان در درک مفاهیم می‌شد.

آموزش نوین

آموزش و پرورش نوین در افغانستان در عهد شیرعلی‌خان (۱۲۴۰–۱۲۹۶ق) و با تأسیس دو مدرسهٔ نظامی و اداری در کابل آغاز شد، هرچند این اقدامات محدود به پایتخت بود و سایر مناطق همچنان از آموزش سنتی بهره می‌بردند. امیر حبیب‌الله نیز با تأسیس مدرسهٔ حبیبیه (۱۹۰۳م) گام مهمی در توسعهٔ آموزش نوین برداشت، اما از گسترش آن خودداری کرد. دوران امان‌الله، نقطهٔ عطفی در تاریخ آموزش افغانستان بود؛ وزارت معارف (۱۹۲۲م) تأسیس شد، مدارس متوسطه و تخصصی متعددی در کابل و ولایات ایجاد گردید و برای نخستین بار دختران به مدارس راه یافتند و گروهی برای تحصیل به ترکیه اعزام شدند؛ اما اصلاحات سریع و آموزش زنان با مخالفت شدید سنت‌گرایان مواجه شد و به شورش و عقب‌نشینی شاه انجامید. در دورهٔ حبیب‌الله کلکانی (۱۳۰۷ش) و نادرشاه (۱۳۰۸–۱۳۱۲ش)، آموزش افول کرد؛ مدارس دخترانه تعطیل و دانشجویان افغان از ترکیه بازگردانده شدند.

آموزش در دوران ظاهرشاه (۱۳۱۲–۱۳۵۲ش) و داوودخان (۱۳۵۲–۱۳۵۷ش)، توسعهٔ کمی و کیفی یافت؛ تعداد مدارس و دانش‌آموزان افزایش یافت، دانشگاه کابل و پلی‌تکنیک تأسیس شد، اما کیفیت پایین، تبعیض آموزشی در مناطق هزاره‌نشین و شکاف عمیق میان آموزش رسمی و ارزش‌های سنتی از نقاط ضعف این دوره بود. قانون اساسی ۱۳۵۵ش بر آموزش اجباری تأکید داشت، اما در عمل تحقق نیافت.

حکومت کمونیستی (۱۳۵۷–۱۳۷۱ش) با حذف کانکور، اجرای نظام ۱۰–۱۲ ساله و راه‌اندازی سوادآموزی گسترده، تغییرات ساختاری ایجاد کرد، اما با ایدئولوژیک‌کردن محتوا (تاریخ کمونیسم، زبان روسی و حذف مضامین دینی)، انتقال کودکان به شوروی و ایجاد بی‌اعتمادی عمومی، ضربه‌ای جدی بر نظام آموزشی وارد کرد. در دورهٔ مجاهدین، زیرساخت‌های آموزشی تخریب شد و نظام آموزشی عملاً تعطیل گردید. دورهٔ اول طالبان (۱۳۷۵–۱۳۸۰ش) نیز با تعطیلی مدارس متوسطه و دبیرستان‌ها، اخراج ۷۰۱۴ معلم زن، و تمرکز بر مدارس دینی برای تربیت نیروهای وفادار، نظام آموزشی مدرن را به حاشیه راند.

آموزش در دوران جمهوری اسلامی

در دوران جمهوری اسلامی افغانستان (۱۳۸۰–۱۴۰۰ش)، نظام آموزش دستخوش تحولات بنیادینی شد. قانون اساسی جدید، آموزش ابتدایی تا صنف نهم را اجباری و آموزش از دوران مکتب تا دورهٔ لیسانس را رایگان اعلام کرد و بر محو بی‌سوادی، بهبود آموزش زنان و تحصیلات خصوصی تأکید نمود. دولت موظف به توسعهٔ متوازن آموزشی، آموزش به زبان مادری و تدوین نصاب واحد بر اساس احکام اسلام و فرهنگ ملی شد.

این دوره شاهد افزایش چشمگیر دانش‌آموزان از حدود چهار میلیون در ۱۳۸۰ش به ۷٫۷ میلیون نفر در ۱۴۰۰ش بود که شامل بیش از ۳ میلیون دختر می‌شد. تعداد مراکز آموزشی دولتی به ۱۶ هزار و ۴۴۸ باب رسید و ۲ هزار و ۸۶۵ مکتب خصوصی نیز با ۷۳۹ هزار دانش‌آموز فعال شدند. توسعهٔ آموزش عالی با تأسیس ۴۲ مرکز دولتی و ۱۳۴ دانشگاه خصوصی، دسترسی به تحصیلات عالی را برای طیف وسیعی از جامعه، به‌ویژه زنان و اقلیت‌ها فراهم کرد. این تحولات آموزشی تأثیرات عمیقی بر سبک زندگی مردم گذاشت؛ از جمله افزایش سن ازدواج، تغییر در نظام خانواده، حضور گستردهٔ زنان در عرصه‌های اجتماعی و اقتصادی، و دگرگونی در فرهنگ، هنر و معماری شهری. با این حال، حملات و تهدیدات طالبان در مناطق تحت نفوذشان، موجب تعطیلی حدود ۷۵۰ مرکز آموزشی، به‌ویژه مدارس دخترانه، شد و دسترسی عادلانه به آموزش را با چالش مواجه کرد.

آموزش زنان در این دوره پیشرفت چشمگیری داشت، هرچند نابرابری آموزشی بین مناطق شهری و روستایی همچنان پابرجا بود. در مناطق شهری، حدود ۴۰ درصد و در روستاها حدود ۳۶ درصد از دانش‌آموزان را دختران تشکیل می‌دادند. در سال ۱۴۰۰ش، از مجموع ۷٫۷ میلیون دانش‌آموز، حدود ۲ میلیون و ۹۳ هزار نفر (حدود ۳۶٪) در مناطق روستایی تحصیل می‌کردند. توزیع مکاتب در روستاها (حدود ۷۲٪ از کل مدارس) با جمعیت روستایی (حدود ۷۰٪) همخوانی قابل قبولی داشت و نشان از عدالت نسبی آموزشی در این دوره داشت.

آموزش در دوره دوم طالبان

پس از بازگشت طالبان در ۱۴۰۰ش، نظام آموزشی افغانستان دستخوش تغییرات بنیادین شد. مهم‌ترین اقدام آنان، ممنوعیت تحصیل دختران از کلاس ششم به بالا است که با وعدهٔ بازنگری در متون و طراحی لباس، تاکنون (۱۴۰۴ش) ادامه یافته است. همچنین محتوای درسی با حذف مفاهیم حقوق بشر، ارزش‌های مدنی و علوم انسانی، بر اساس ایدئولوژی خاص این گروه بازتعریف شده و بر ترویج تفسیر بنیادگرایانه از اسلام و قوانین شریعت متمرکز است. فارسی‌زدایی و یک‌دست‌سازی نظام آموزشی بر مبنای اهل‌سنت نیز از دیگر اقدامات این دوره است. زیرساخت‌های آموزشی با کمبود منابع، معلم ماهر و امکانات مواجه شده و کیفیت آموزش کاهش یافته است. طالبان با ترویج مدارس مذهبی (قرآنی) که با استانداردهای بین‌المللی فاصله دارند، در تلاش برای تربیت نسلی هم‌سو با ایدئولوژی خود هستند.

اهداف اصلی این سیاست‌ها شامل ترویج قرائت خاصی از اسلام، تحکیم ساختارهای مردسالارانه، مهندسی هویت ملی با تأکید بر مؤلفه‌های قومی خاص، کاهش نفوذ اندیشه‌های مدرن، و تربیت نیروی انسانی هم‌سو با اهداف سیاسی طالبان است. پیامدهای این سیاست‌ها عبارت است از: محرومیت تحصیلی بخش قابل‌توجهی از جمعیت (دختران)، کاهش کیفیت آموزش و عقب‌ماندگی علمی، محرومیت فرهنگی اقلیت‌ها با فارسی‌زدایی و ممنوعیت فقه جعفری، تضعیف هویت ملی چندفرهنگی، کاهش فرصت‌های شغلی، افزایش فقر و تشدید تنش‌های اجتماعی. گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی نیز بر تأثیرات منفی این سیاست‌ها بر توسعه و آیندهٔ کشور تأکید دارند.

ساختار آموزش

نظام آموزش معاصر افغانستان، بر اساس اهداف توسعه‌ای و فرهنگی، برای تربیت شهروندان مسئولیت‌پذیر و مولد، در چارچوبی ساختاری و زیر نظر وزارت معارف طراحی شده است. آموزش رسمی از سن ۶ سالگی آغاز می‌شود و مقاطع تحصیلی عبارت‌اند از:

• دورهٔ کودکستان (۳ تا ۴ سالگی)؛
• دورهٔ پیش‌دبستانی (۵ سالگی) برای آماده‌سازی کودکان؛
• دورهٔ ابتدایی (۶ سال، کلاس اول تا ششم، رایگان و اجباری) که شامل دو بخش سه‌ساله برای آموزش مهارت‌های پایه و زبان دوم است؛
• دورهٔ متوسطه (۳ سال، کلاس هفتم تا نهم، رایگان و اجباری) با تمرکز بر علوم تجربی، تکنولوژی و زبان بین‌المللی؛
• دورهٔ لیسه (۳ سال، کلاس دهم تا دوازدهم، رایگان) که به سه شاخهٔ عمومی، تخنیکی-مسلکی و اسلامی تقسیم می‌شود.

همچنین دورهٔ سوادآموزی برای افراد ۱۵ سال به بالا که از آموزش رسمی محروم مانده‌اند، در نظر گرفته شده است؛ بر اساس آمار ۱۳۹۰ش، حدود ۱۰ میلیون نفر از جمعیت بالای ۶ سال کشور بی‌سواد بوده‌اند. مکاتب به دو نوع دولتی و خصوصی تقسیم می‌شوند و قانون اساسی ۱۳۸۲ش با به‌رسمیت‌شناختن حق تأسیس مراکز آموزشی خصوصی، زمینهٔ گسترش هزاران مکتب خصوصی را در سراسر کشور فراهم کرد.

ویژگی‌ها

نظام آموزشی افغانستان همواره دو ویژگی اساسی داشته است: اثرپذیری عمیق از دین و حساسیت به تحولات سیاسی. این دو عامل به‌طور مستقیم بر سبک زندگی مردم اثر گذاشته‌اند؛ به‌گونه‌ای که در دوران پیش از اسلام، آموزش تحت تأثیر آیین‌های زرتشتی و بودایی بود و پس از اسلام، محتوای آموزشی کاملاً اسلامی شد و مکتب‌خانه‌ها به کانون اصلی آموزش علوم دینی تبدیل شدند و علم‌آموزی را با دین‌داری درآمیختند. همچنین تحولات سیاسی، مانند نوسازی نظام آموزشی در دورهٔ امان‌الله یا محدودیت‌های دوران طالبان، باعث نوسان سبک زندگی میان سنت و مدرنیته شده است.

زبان آموزش در این سرزمین، فارسی دری بوده که از دورهٔ سامانیان تا پیش از حاکمیت پشتون‌ها، زبان اصلی علم و فرهنگ بود و متونی چون گلستان سعدی، دیوان حافظ و یوسف و زلیخا در مکتب‌خانه‌ها تدریس می‌شد. از دورهٔ عبدالرحمان‌خان، سیاست فارسی‌زدایی و تقویت زبان پشتو به‌عنوان زبان رسمی و آموزشی آغاز شد و در دورهٔ نادرشاه و ظاهرشاه به اوج رسید. این سیاست با چالش‌هایی چون کمبود معلمان پشتوزبان در مناطق غیرپشتون مواجه شد و سرانجام در ۱۹۴۶ش، هر دو زبان فارسی و پشتو به‌عنوان زبان‌های رسمی شناخته شدند، اما تلاش برای تضعیف فارسی همچنان ادامه یافت.

عقب‌ماندگی آموزشی افغانستان ریشه در عوامل متعددی دارد که مهم‌ترین آنها ساختار استبدادی حکومت‌ها و وابستگی به نیروهای خارجی است. استبداد داخلی، همراه با مداخلات خارجی، مانع سرمایه‌گذاری در آموزش شد. نقش علمای متحجر که با قرائت‌های تنگ‌نظرانه از دین، هرگونه نوآوری را به چالش می‌کشیدند، نیز قابل توجه است. تعارضات قومی و مذهبی اگرچه به‌تنهایی عامل عقب‌ماندگی نبودند، اما حاکمان مستبد از آنها برای تفرقه‌اندازی و حفظ قدرت استفاده کردند. این عوامل در کنار یکدیگر، چرخه معیوبی از عقب‌ماندگی آموزشی ایجاد کرده‌اند.

تحصیلات عالی

نظام آموزش عالی در افغانستان با تأسیس دانشکدهٔ طب در کابل در سال ۱۳۱۱ش آغاز شد و در سال ۱۳۴۳ش دانشگاه ننگرهار و در ۱۳۴۸ش دانشگاه پلی‌تخنیک کابل به آن افزوده شدند. در ۱۳۵۶ش با تأسیس وزارت تحصیلات عالی، فعالیت دانشگاه‌ها رونق یافت و بیش از ۶۰ رشته در دانشگاه کابل فعال شد. در این دوره، کشورهای آمریکا، آلمان و فرانسه به نهادهای آموزشی کمک می‌کردند و شوروی نیز دانشگاه پلی‌تخنیک را پشتیبانی می‌کرد. با تحولات سیاسی و جنگ‌های داخلی، زیرساخت‌های آموزش عالی به شدت آسیب دید. برخی احزاب جهادی در پاکستان، دانشگاه‌هایی تأسیس کردند که پس از پیروزی مجاهدین به افغانستان منتقل شدند.

پس از روی کار آمدن نظام جمهوری اسلامی در ۱۳۸۰ش، آموزش عالی در سه مقطع تحصیلی لیسانس، فوق‌لیسانس و دکتری، یکی از موفق‌ترین بخش‌ها بود و تلاش شد تا این نظام با معیارهای جهانی هم‌تراز شود. در ۱۳۹۹ش، بیش از چهارصد هزار دانشجو در ۳۹ دانشگاه دولتی و ۱۲۸ مؤسسهٔ خصوصی مشغول تحصیل بودند. با قدرت‌گیری مجدد طالبان، دانشگاه‌های افغانستان با بحران جدی مواجه شدند؛ ممنوعیت تحصیل دختران، فارسی‌زدایی، تغییر نصاب تحصیلی و حذف فقه جعفری از برنامه‌های درسی، از جمله اقدامات این گروه بوده است.

نظام تحصیلات عالی افغانستان بر دو رکن اصلی استوار است:

• وزارت تحصیلات عالی: مسئولیت تدوین سیاست‌ها، صدور جواز برای مؤسسات خصوصی، فراهم‌آوری زمینه‌های رشد کمی و کیفی و تحقیقات علمی، تدوین و نظارت بر اسناد تقنینی، توسعهٔ نصاب تحصیلی، ایجاد ادارهٔ تضمین کیفیت، و مدیریت خوابگاه‌ها و برابری جنسیتی را بر عهده دارد.
• شورای‌عالی تحصیلات عالی. شورای عالی به‌عنوان بالاترین مرجع تصمیم‌گیری، وظایفی چون تأیید سیاست‌های کلان وزارت، تصویب طرح‌های راهبردی مؤسسات، تأیید تأسیس یا ادغام دانشکده‌ها و گروه‌های علمی و پیشنهاد حقوق و رتبه‌های علمی را بر عهده دارد.

در دوران جمهوری اسلامی، عملکرد تحصیلات عالی افغانستان بر اساس نیازهای ملی و تحولات جهانی بازتعریف شد و بر ارتقای کیفیت، دسترسی برابر، و ایجاد زیرساخت‌های قانونی و مدیریتی برای رشد نهادهای خلاق و توانمند تأکید داشت تا دانش‌آموختگان بتوانند در اقتصاد جهانی رقابت کرده و در توسعهٔ اجتماعی و ثبات کشور سهم داشته باشند. در این دوره، سرفصل ۱۶۵ رشته بر اساس ارزش‌های اسلامی، نیازهای بازار کار، جهانی‌شدن و اقتصاد نوین بازنگری شد و بر توسعهٔ تفکر، تحقیق، مهارت‌های فناوری اطلاعات، کار گروهی، خلاقیت و آگاهی از فرهنگ‌های مختلف تأکید گردید. برای نظارت بر کیفیت نیز ادارهٔ تضمین کیفیت و اعتباردهی در وزارت تحصیلات عالی ایجاد شد که مسئولیت ارتقای کیفیت، بازنگری مؤسسات بر اساس معیارهای ملی و بین‌المللی و انطباق با نیازهای بازار کار را بر عهده دارد.

فرصت تحصیلات عالی برای زنان در افغانستان همزمان با تأسیس دانشگاه کابل در ۱۳۱۱ش آغاز شد. در دوران جمهوری اسلامی، زیرساخت‌های قانونی و اداری برای حمایت از زنان تقویت گردید؛ از جمله ایجاد کمیتهٔ مبارزه با آزار جنسی، مهدکودک، تبعیض مثبت در آزمون ورودی، بخش جنسیت در نهادهای آموزشی، وسایل نقلیه و خوابگاه‌های مستقل برای دختران. با افزایش جذب دختران در دانشگاه‌ها، در سال ۱۹۹۰م، ۶۰ درصد از ده هزار دانشجوی دانشگاه کابل را دختران تشکیل می‌دادند. بر اساس آمار ۱۳۹۹ش وزارت تحصیلات عالی، از ۴۰۰ هزار دانشجو، ۲۸ درصد را زنان تشکیل می‌دادند و تعداد استادان زن در دانشگاه‌های دولتی و خصوصی به ترتیب ۸۲۲ و ۱۶۱۷ نفر بود. با قدرت‌گیری دوبارهٔ طالبان، این دستاوردها از بین رفت و آمار زنان در دانشگاه‌ها به صفر رسید.

نظام تحصیلات عالی افغانستان از دو بخش اصلی تشکیل شده است:

• دانشگاه‌های دولتی: این دسته از دانشگاه‌ها، در دوران جمهوری اسلامی از نظر کمی گسترش یافتند. تحصیل در این دانشگاه‌ها تا مقطع لیسانس رایگان است و هزینهٔ خوابگاه و غذای دانشجویان نیز بر عهدهٔ دولت است. برای تحصیل در مقطع ماستری/فوق‌لیسانس دانشجویان موظف به پرداخت فیس/شهریه هستند. این دانشگاه‌ها از سیستم کریدیت پیروی می‌کنند و برخی از آنها برنامهٔ شبانه نیز دارند. امکاناتی مانند خوابگاه، کتابخانه، لابراتوار و مراکز تحقیقاتی در برخی از آنها فراهم است. کیفیت آموزشی دانشگاه‌های دولتی همواره متأثر از تحولات سیاسی است. در نظام جمهوری اسلامی، کیفیت آموزش به‌دلیل فساد اداری، با چالش مواجه بود و با قدرت‌گیری طالبان، صدها استاد مجبور به ترک کشور شدند.

• دانشگاه‌ها و مؤسسات خصوصی: پس از سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش و با افزایش تقاضا برای آموزش عالی، این مؤسسات به‌سرعت گسترش یافتند و تا پایان دورهٔ جمهوری اسلامی، ۱۲۷ دانشگاه و مؤسسهٔ خصوصی با جواز رسمی از وزارت تحصیلات عالی حدود یک‌سوم از کل دانشجویان کشور را پوشش می‌دادند. مؤسسات خصوصی موظف به رعایت قوانین وزارت تحصیلات عالی هستند و برای اخذ مجوز، باید شرایطی مانند داشتن محل مناسب، استادان با مدرک حداقل فوق‌لیسانس، برنامهٔ درسی، حداقل دو دانشکده و تضمین بانکی را دارا باشند. این مؤسسات با نقاط ضعفی چون عدم تطابق با نیازهای روز جامعه، روش‌های تدریس قدیمی، رویکرد اقتصادمحور، چندشغله‌بودن اساتید و ایجاد تبعیض اجتماعی نیز مواجه هستند.

دانشگاه کابل

دانشگاه کابل (به زبان پشتو: دَ کابل پُوهَنتُون)، نخستین دانشگاه دولتی افغانستان، در ۱ عقرب ۱۳۱۱ش با تأسیس دانشکدهٔ علوم طبی در زمان پادشاهی محمدنادر آغاز به کار کرد. این دانشکده با همکاری استادان ترک و پذیرش ۸ دانشجو فعالیت خود را شروع کرد و دکتر رفقی کامل بیگ، پزشک برجستهٔ ترک، ریاست آن را بر عهده داشت. تا سال ۱۳۴۵ش که دورهٔ توسعهٔ این دانشگاه محسوب می‌شود، دانشکده‌های حقوق و علوم سیاسی (۱۳۱۷ش)، علوم (۱۳۲۱ش)، ادبیات (۱۳۲۳ش)، حقوق و شرع (۱۳۳۰ش)، زراعت و مهندسی (۱۳۳۵ش)، شعبهٔ نسوان در دانشکدهٔ طب (۱۳۳۶ش)، اقتصاد (۱۳۳۷ش)، فارمسی (۱۳۳۸ش)، علوم دامپزشکی (۱۳۴۰ش) و هنر (۱۳۴۵ش) تأسیس شدند. همچنین مؤسسهٔ تعلیم و تربیت در ۱۳۴۰ش از وزارت معارف جدا و به دانشگاه کابل ملحق گردید.

ساختمان اداری دانشگاه در ۱۳۲۳ش بنیاد گذاشته شد و در ۱۳۴۳ش به آنجا منتقل شد. دانشکده‌ها که ابتدا پراکنده بودند، با احداث و تکمیل ساختمان جدید در ۱۳۶۱ش، در مجموعه‌ای واحد در کنار یکدیگر قرار گرفتند. این دانشگاه دارای سه مقطع تحصیلی لیسانس، ماستری و دکتری است و در دوران جمهوری اسلامی، تعداد دانشجویان از ۳۰۰۰ به ۲۵۰۰۰ نفر افزایش یافت.

دانشگاه کابل تا سال ۱۳۵۷ش از اعتبار علمی بالایی برخوردار بود و به‌عنوان یکی از معتبرترین مراکز آموزش عالی منطقه شناخته می‌شد و با کشورهای مختلف برنامه‌های تبادل علمی داشت. با آغاز جنگ‌های داخلی، این دانشگاه به شدت آسیب دید؛ بخش‌های زیادی ویران، تجهیزات و کتابخانه‌ها به تاراج رفت و کادر علمی مهاجرت کردند.[۱۶] در دورهٔ پنج‌سالهٔ طالبان، فعالیت دانشگاه به‌صورت محدود و نیمه‌فعال ادامه یافت. پس از سال ۱۳۸۰ش، دورهٔ احیا و شکوفایی دانشگاه آغاز شد و با مدرن‌سازی سیستم آموزشی، حضور دختران و پسران آزاد اعلام شد و دانشکده‌های جدیدی تأسیس گردید. در دوران جمهوری اسلامی، تعداد دانشکده‌ها به ۲۲ دانشکده و ۱۰۱ گروه افزایش یافت.

دانشگاه کابل همواره مهد آزادی‌خواهی و حرکت‌های اصلاح‌طلبانه بوده و رهبران جنبش‌های سیاسی و فکری افغانستان از دانش‌آموختگان یا فعالان آن محسوب می‌شوند.

دانشگاه تعلیم و تربیه

دانشگاه تعلیم و تربیه کابل، از نهادهای علمی پیشگام در تربیت معلم در افغانستان است که هستهٔ اولیهٔ آن در سال ۱۳۴۳ش با نام «آکادمی تربیه معلم» شکل گرفت و فارغ‌التحصیلان صنف دوازدهم را در سطح فوق‌دیپلم تربیت می‌کرد. این مرکز در سال ۱۳۶۱ش به «انستیتوت پیداگوژی کابل» تغییر نام یافت و با ایجاد سه دانشکدهٔ زبان و ادبیات، علوم طبیعی و علوم اجتماعی، فعالیت خود را گسترش داد. در سال ۱۳۶۶ش، دانشکدهٔ تربیت بدنی و دارالمعلمین روشن به عنوان دانشکده‌های چهارم و پنجم به آن پیوستند. سرانجام در سال ۱۳۸۱ش، این مرکز به «دانشگاه تعلیم و تربیه کابل» ارتقا یافت.

این دانشگاه هم‌اکنون دارای ۹ دانشکده شامل زبان و ادبیات، علوم طبیعی، علوم اجتماعی، کامپیوتر ساینس، روان‌شناسی، علوم تربیتی و مسلکی، تعلیمات اختصاصی، تربیت بدنی و علوم اسلامی و ۳۱ گروه علمی است. دوره‌های کارشناسی ارشد در رشته‌هایی مانند زبان و ادبیات فارسی دری، زبان انگلیسی، مدیریت و رهبری آموزشی، تعلیم و تربیه اسلامی و ادبیات پشتو از دستاوردهای علمی آن به شمار می‌رود. بر اساس آمار سال ۱۳۹۹ش، این دانشگاه دارای ۸۲۱۰ دانشجو (۶۱ درصد دختر و ۳۹ درصد پسر) و ۳۰۱ استاد (۷۰ درصد مرد و ۳۰ درصد زن) بوده است. این نهاد علمی از سال ۱۳۸۳ش مجلهٔ علمی-پژوهشی «پیام معرفت» را منتشر می‌کند و کتابخانهٔ آن که در ۱۳۸۱ش تأسیس شده، دارای ۱۰۷۰۷ جلد کتاب در رشته‌های مختلف است.

دانشگاه پولی‌تخنیک

دانشگاه پلی‌تخنیک کابل در سال ۱۳۴۲ش با حمایت شوروی تأسیس شد و اولین دورهٔ دانشجویان را در سال ۱۳۴۶ش پذیرفت. این دانشگاه تا سال ۱۳۵۹ش تنها در مقطع لیسانس دانشجو می‌پذیرفت، اما پس از آن، دوره‌های کارشناسی ارشد و دکترا نیز در آن راه‌اندازی شد. این دانشگاه دارای ۹ دانشکده، ۳۳ گروه آموزشی فعال، چهار رشته کارشناسی ارشد، ۲۷۱ استاد و بیش از ۵۸۰۰ دانشجو است. این دانشگاه مجلهٔ علمی-پژوهشی «علم و تکنالوژی» را از سال ۱۳۵۱ش به‌صورت فصل‌نامه منتشر می‌کند و امکانات رفاهی آن شامل دو سالن کنفرانس، جمنازیوم بزرگ، کتابخانه، لابراتوارهای مجهز، فضاهای سبز، مسجد، سالن غذاخوری با ظرفیت ۱۰۰۰ نفر، خوابگاه دانشجویی و ساختمان‌های مسکونی استادان می‌شود.

این دانشگاه با دانشگاه برایتون انگلستان، دانشگاه تخنیکی برلین، دانشگاه انقره ترکیه و سایر مؤسسات علمی همکاری دارد و در رتبه‌بندی Times Higher Education در حوزهٔ انرژی پاک و مقرون‌به‌صرفه، مقام ۴۰۱ا را در میان دانشگاه‌های جهان کسب کرده است.

دانشگاه بامیان

دانشگاه بامیان در سال ۱۳۷۵ش با حمایت جمهوری اسلامی ایران، به‌عنوان نخستین دانشگاه در ولایت شیعه‌نشین افغانستان تأسیس شد. این دانشگاه با ۶۰۰ دانشجو و ۳۰ استاد در چهار دانشکدهٔ زراعت، طب، ساینس و ادبیات فعالیت خود را آغاز کرد، اما با تسلط طالبان در ۱۳۷۷ش تعطیل و ساختمان آن به پایگاه نظامی تبدیل شد. پس از سقوط طالبان، دانشگاه در ۱۵ فروردین ۱۳۸۲ش با دو دانشکدهٔ تعلیم و تربیه و زراعت بازگشایی شد و ساختمان جدید آن در جنوب شهر بامیان توسط ارتش آمریکا (PRT) بازسازی گردید.

دانشگاه بامیان با وجود کمبود شدید امکانات و فعالیت در منطقه‌ای محروم، امروزه به‌لحاظ کیفیت تدریس، اعتبار مدارک و تعداد رشته‌ها، یکی از ۹ دانشگاه برتر افغانستان محسوب می‌شود. تا سال ۱۴۰۰ش، این دانشگاه دارای ۱۴۲ عضو هیئت علمی و ۶۲۹۸ دانشجو در ۷ دانشکده و ۳۵ رشته بود. دانشکده‌های آن عبارت‌اند از: تعلیم و تربیه (۱۳۸۳ش)، زراعت (۱۳۷۵ش)، علوم اجتماعی (۱۳۹۰ش)، زمین‌شناسی (۱۳۸۳ش)، اقتصاد (۱۳۹۲ش)، علوم طبیعی (۱۳۹۳ش) و شرعیات (۱۳۹۵ش) با دو بخش فقه جعفری و تعلیمات اسلامی. با تسلط مجدد طالبان، تدریس فقه جعفری در این دانشگاه متوقف شده است.

سایر دانشگاه‌های دولتی

1. دانشگاه البیرونی
2. دانشگاه بادغیس
3. دانشگاه بامیان
4. دانشگاه بغلان
5. دانشگاه بلخ
6. دانشگاه پکتیا
7. دانشگاه پکتیکا
8. دانشگاه تخار
9. دانشگاه جوزجان
10. دانشگاه خوست
11. دانشگاه دایکندی
12. دانشگاه زابل
13. دانشگاه سمنگان
14. دانشگاه سید جمال‌الدین افغانی
15. دانشگاه علوم طبی کابل
16. دانشگاه غزنی
17. دانشگاه غور
18. دانشگاه فاریاب
19. دانشگاه فراه
20. دانشگاه کندهار
21. دانشگاه کندز
22. دانشگاه کنر
23. دانشگاه لغمان
24. دانشگاه میدان وردک
25. دانشگاه ننگرهار
26. دانشگاه نورستان
27. دانشگاه هرات

دانشگاه‌های خارجی

سه دانشگاه ایرانی شامل دانشگاه آزاد اسلامی، پیام نور و جامعه المصطفی العالمیه در دوره جمهوری اسلامی افغانستان، شعبه‌هایی را در این کشور ایجاد کرده‌اند. دانشگاه آزاد اسلامی با ارائه برنامه‌های آموزشی متنوع، امکان تحصیل در رشته‌های مدرن را فراهم کرده و الگوهای زندگی دانشجویی شهری را گسترش داده است. دانشگاه پیام نور با سیستم آموزش از راه دور خود، تحصیل را برای ساکنان مناطق دورافتاده و افرادی با مشغله‌های خانوادگی و شغلی قابل دسترس ساخته و تعادل جدیدی بین تحصیل، کار و زندگی خانوادگی ایجاد کرده است. جامعه المصطفی العالمیه نیز با ترویج آموزش‌های دینی-آکادمیک، سبک زندگی مبتنی بر ارزش‌های اسلامی-علمی را میان قشر مذهبی جامعه تقویت کرده است.

دانشگاه آمریکایی افغانستان نیز در سال ۲۰۰۶م با الگوی آموزشی آمریکایی تأسیس شد و در رشته‌های حقوق، مدیریت، علوم سیاسی و فناوری اطلاعات به تربیت نیروی متخصص پرداخت. این دانشگاه با استانداردهای بین‌المللی و تأکید بر آموزش عملی، نقش کلیدی در پرورش نخبگان افغان ایفا کرد. پس از تسلط طالبان در ۱۴۰۱ش بر افغانستان، نام آن توسط این گروه به دانشگاه بین‌المللی افغان بدل شد.

منابع

• قرآن کریم.
• احمدی وردک، گل‌آغا، سیر تاریخی معارف افغانستان، کابل، نشر وزارت معارف، ۱۳۹۵ش.
• اخلاصی، احمدبخش، «بررسی تاریخی معارف زنان از ظاهر شاه تا حاکمیت طالبان»، مجله راه شکوفایی، شمارهٔ ۱۸، ۱۳۹۸ش.
• اخلاصی، احمدبخش، «مکتب خانگی یک داد خدا بود!»، در وب‌سایت سروش صبا، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
• اخوان، محمد، «مساجد در افغانستان، کارکردها و ویژگی‌ها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: مرداد ۱۳۸۲ش.
• اسلامی، روح‌الله و دیگران، «سازوکاری ایدئولوژی فارسی‌زدایی در افغانستان»، فصلنامهٔ مطالعات ملی، سال بیست‌وپنجم، شمارهٔ ۱، ۱۴۰۳ش.
• اصغری، محمدجواد، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، مجلهٔ جریان‌شناسی دینی معرفتی در عرصه بین‌الملل، شمارهٔ ۷، ۱۳۹۰ش.
• امینی، علی‌مدد، «سیر تاریخی تعلیم و تربیت در افغانستان»، در مجله سیمای تاریخ، شماره ۵ و ۶، بهار و تابستان ۱۳۹۱ش.
• انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۸۱ش.
• بختیاری، محمدعزیز، شیعیان افغانستان، قم، شیعه‌شناسی، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
• بغدادی، ابوجعفر محمد بن حبیب، کتاب المحبر، تحقیق ایلزة لیختن شتیتر، بیروت، دار الآفاق الجدیدة، بی‌تا.
• «پشتو یا دری؟ هویت ملی و رقابت زبانی در افغانستان» وب‌سایت دانشکده، تاریخ بازدید: ۸ خرداد ۱۴۰۴ش.
• تهرانی، آقابزرگ، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان و کتابخانه اسلامیه تهران‏، ۱۴۰۸ق.
• ثعالبی، أبومنصور عبدالملک بن محمد، تحسین و تقبیح، ترجمه محمد بن أبی‌بکر‏، تحقیق و تصحیح عارف أحمد زغول‏، تهران، میراث مکتوب‏، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
• ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، ترجمه عبدالمحمدآیتی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۷۴ش.
• «چه کسی می‌تواند به مکتب برود؟ (۱): آنچه مردم دربارهٔ مکتب بعد از تصرف کابل توسط طالبان به ما گفتند»، شبکهٔ تحلیلگران افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۰ش.
• حیدری، کیامهر، «مهندسی و تغییر محتوای نظام آموزشی افغانستان توسط گروه طالبان؛ آثار و پیامدها»، نوب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آبان ۱۴۰۳ش.
• خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تاریخ حبیب السیر، تهران، خیام‏، چاپ چهارم، ۱۳۸۰ش.
• «دانش آموزان ابتدایی افغانستان در مساجد درس می‌خوانند»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۹ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• دهخدا، علی‫اکبر، لغت‫نامه، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
• دولت‌آبادی، بصیراحمد؛ شناسنامه افغانستان، تهران، عرفان، چاپ دوم، ۱۳۸۲ش.
• سعیدی، علی‌جان، «تاریخچه معارف افغانستان»، وبلاگ اندیشمندان افغانستان، تاریخ درج مطلب: آبان ۱۳۸۸ش.
• سیدخیل، محمدشاکر، «رویکردها و سیاست‌های آموزشی طالبان پس از بازگشت به قدرت»، نوب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۶ بهمن ۱۴۰۳ش.
• شبلی، احمد، تاریخ آموزش در اسلام، ترجمه محمدحسین ساکت، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۰ش.
• «علل عقب ماندگی فرهنگی سیاسی افغانستان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ دی ۱۳۸۸ش.
• علی‌آبادی، علی‌رضا، جامعه و فرهنگ افغانستان، تهران، مؤسسه فرهنگی هنری و انتشاراتی بین‌المللی الهدی، ۱۳۹۵ش.
• علی‌زاده، احمدعلی، «مکتب‌خانه؛ پیدایش، سیر تحول، قوت‌ها و ضعف‌ها»، در فصلنامه اندیشه معاصر، شماره یازدهم، سال سوم، بهار ۱۳۹۷ش.
• غبار، غلام‌محمد، افغانستان در مسیر تاریخ، آمریکا، ویرجینیا، ۱۹۹۹م.
• «غرب در اندیشه سید جمال»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۳۹۲ش.
• فاضلی، خادم‌حسین، «مکتب‌خانه‌ها در افغانستان، چالش‌ها و راه‌کارها»، همایش عالمان دینی افغانستان ره‌آوردها و راهبردها، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
• «قانون معارف افغانستان»، شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۳۸۹ش.
• جمیل‌الرحمن کامگار، جلیل‌الرحمن، تاریخ معارف افغانستان، کابل، میوند، ۱۳۷۷ش.
• متز، آدام، تمدن اسلامی در قرن چهارم، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران، امیرکبیر، چاپ چهارم، ۱۳۸۸ش.
• «مجموعه قوانین افغانستان-۹»، کابل، وزارت عدلیه جمهوری اسلامی افغانستان، ۱۳۸۸ش.
• مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تهذیب الکمال فی أسماء الرجال، تحقیق د. بشار عواد معروف، لبنان، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ اول، ۱۴۰۰ق.
• «معرفی سیستم آموزش غیررسمی، تعلیمات علوم دینی در مساجد»، روزنامه انیس، تاریخ درج مطلب: ۱ عقرب ۱۳۸۹ش.
• «مقررهٔ مکتب‌های خصوصی؛ مانعی برای گسترش مکتب‌های خصوصی»، وب‌سایت روزنامهٔ صبح کابل، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مه ۲۰۲۱م.
• ناصری داوودی، عبدالمجید و فهیمی، علی، «اصلاحات فرهنگی- اجتماعی امان‌الله در افغانستان»، فصلنامهٔ علمی-تخصصی سخن تاریخ، شمارهٔ ۱۲، ۱۳۹۰ش.
• نمازی شاهرودی، محمد، مستدرکات علم رجال حدیث، تهران، بی‌نا، ۱۴۰۴ق.
• نظری، محمدعلی، «بخش اول – طالبان و سابقه دشمنی با معارف عصری در افغانستان»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مرداد ۱۴۰۲ش.
• نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل، لبنان، بیروت، مؤسسهٔ آل‌البیت لاحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.

• «آغاز دوره ماستری رشته حقوق در دانشگاه ننگرهار»، وب‌سایت خاورمیانه، تاریخ بازدید: ۲۳ آبان ۱۴۰۳ش.
• «آمریت لیلیه‌ها»، وب‌سایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۳ش.
• «آمریت مجله علمی»، وب‌سایت دانشگاه تعلیم و تربیه کابل، تاریخ بازدید: ۷آذر۱۴۰۱ش.
• «آموزش عالی چالش امروز و آینده افغانستان» وب‌سایت روزنامه همشهری، تاریخ بازدید: شهریور ۱۴۰۰ش.
• «آموزش فقه حنفی جایگزین فقه جعفری در دانشگاه بامیان» خبرگزاری فاران نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
• اندیشمند، محمداکرم، معارف عصری افغانستان ۱۲۸۲–۱۳۸۹ش، کابل، میوند، ۱۳۸۹ش.
• «اهداف و مرام دانشکده ساختمانی»، وب‌سایت دانشگاه پولی تخنیک کابل، تاریخ بازدید: ۱۰ آبان ۱۴۰۱ش.
• «اهدای کتاب‌های برگزیدهٔ سمت به دانشگاه بامیان افغانستان»، وب‌سایت شبکهٔ علمی ثریا، ۲۳ تیر ۱۳۹۶ش.
• «انجنیری ساختمان‌های ترانسپورتی»، وب‌سایت دانشگاه پولی تخنیک کابل، تاریخ بازدید: ۱۰ آبان ۱۴۰۱ش.
• «انگیزه مخالفت طالبان با تعلیم و تحصیل دختران»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۱ش.
• «انعقاد تفاهم‌نامه علمی بین دانشگاه بیرجند و دانشگاه بامیان افغانستان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۳۹۴ش.
• «اولین دانشگاه بامیان افغانستان به همت ایران راه اندازی شد» خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۳۷۵ش.
• «اطلاعیه برنامه ماستری پوهنتون پولی‌تخنیک کابل»، وب‌سایت وزارت تحصیلات عالی، تاریخ بازدید: ۲۳ آبان ۱۴۰۳ش.
• «اطلاعیه برنامه‌های ماستری پوهنتون کابل برای سال ۱۴۰۰ هجری شمسی»، وب‌سایت وزارت تحصیلات عالی، تاریخ بازدید: ۲۳ آبان ۱۴۰۳ش.
• «اطلاعیه جذب دانشجویان برای دوره کارشناسی ارشد»، وب‌سایت دانشگاه تعلیم و تربیه کابل، تاریخ انتشار: ۸ آبان ۱۴۰۱ش.
• اصغری، محمدجواد، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، فصل‌نامهٔ پژوهش‌های منطقه‌ای، شمارهٔ ۷، تابستان ۱۳۹۰ش.
• افضلی، سیدمهدی، «آسیب‌شناسی نظام تحصیلات‌عالی خصوصی در افغانستان»، مجلهٔ اندیشهٔ معاصر، شماره یازدهم، سال سوم، بهار ۱۳۹۷ش.
• «بدل اعاشه دانشجویان در هرات بانکی می‌شود»، خبرگزاری آوا، ۱ خرداد ۱۳۹۶ش.
• بیانی، حسین، «آموزش عالی خصوصی افغانستان»، مجلهٔ اندیشهٔ معاصر، شماره ۱۱، سال ۳، بهار ۱۳۹۷ش.
• «برنامه‌های دکتورا»، وب‌سایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: آبان ۱۴۰۱ش.
• «برنامه‌های ماستری پوهنتون‌های خصوصی»، وب‌سایت وزارت تحصیلات عالی، تاریخ بازدید: ۳۰ آبان ۱۴۰۳ش.
• «پذیرش دانشجو در دورهٔ ماستری در دانشگاه هرات آغاز شد»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• پلان استراتیژیک دانشگاه تعلیم و تربیه کابل، ۱۳۸۸ش.
• پلان استراتیژیک ملی تحصیلات عالی، کابل، کابل، وزارت تحصیلات عالی، ۱۳۹۶ش.
• «پوهنتون کابل»، کتلاگ معلوماتی پوهنتون کابل ۱۴۰۱ش.
• «پیشینهٔ تاریخی وزارت تحصیلات عالی»، وبسایت وزارت تحصیلات عالی، ۲۰ آبان ۱۴۰۱ش.
• «پیشینهٔ وزات تحصیلات عالی»، وب‌سایت وزارت تحصیلات عالی افغانستان، تاریخ بازدید: ۲۰ آبان ۱۴۰۳ش.
• «تاریخچه پوهنتون کابل»، سایت پوهنتون کابل، تاریخ بازدید: ۳ آبان ۱۴۰۱ش.
• «تاریخچه دانشگاه بامیان»، وب‌سایت رسمی دانشگاه بامیان، تاریخ بازدید: ۸ دی ۱۴۰۱ش.
• «تاریخچه دانشگاه پولی تخنیک کابل»، وب‌سایت دانشکده انجنیری کمپیوتر و انفورماتیک، تاریخ بازدید: ۱۰ آبان ۱۴۰۱ش.
• «تاریخچه کمیونتی کالج تکنالوژی معلوماتی»، وب‌سایت دانشگاه پولی تخنیک کابل، تاریخ بازدید: ۱۰ آبان ۱۴۰۱ش.
• «تاریخچه و اهداف دانشگاه تعلیم و تربیه کابل»، وب‌سایت دانشگاه تعلیم و تربیه کابل۱۴۰۱ش.
• «تحصیل در افغانستان»، وب‌سایت GO2TR، تاریخ بازدید: آبان ۱۴۰۱ش.
• تنزه‌ای، محمدطاهر، «چالش‌های نظام آموزش تحصیلات عالی در افغانستان»، فصل‌نامهٔ علمی تحقیقی علوم اجتماعی پوهنتون غالب، سال دوازدهم، شمارهٔ چهارم، زمستان ۱۴۰۲ش.
• «تغییر نصاب آموزشی؛ طالبان نصاب تحصیلی را مطابق خوانش خود از شریعت عیار می‌سازد»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۳ آبان ۱۴۰۱ش.
• «تفاوت‌ها در دانشگاه‌های خصوصی و دولتی»، خبرگزاری جمهوری، تاریخ درج مطلب: ۳ جدی ۱۳۹۰ش.
• توسلی، غرجستانی، «مؤسسات تحصیلات خصوصی، فرصت‌ها و چالش‌ها»، وب‌سایت شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان، ۸ مرداد ۱۳۹۱ش.
• جاوید، «دانشگاه کابل»، سایت ژورنالیزم جدید، بهمن ۱۳۸۸ش.
• جیروف، «وضعیت تحصیلات عالی در افغانستان پس از جنگ»، وبسایت روزنامهٔ افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۲۹۷ش.
• جیوستوزی، انتونیو، قیمومیت و تمرد فعالیت سیاسی دانشجویان در افغانستان، کابل، واحد تحقیق و ارزیابی افغانستان، ۱۳۸۸ش.
• حضوری، شریف، «طالبان و ممنوعیت فقه جعفری در مکاتب و دانشگاه‌ها»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۷ شهریور ۱۴۰۳ش.
• «درباره اداره ملی امتحانات»، وب‌سایت اداره ملی امتحانات، تاریخ بازدید: آبان ۱۴۰۱ش.
• داوودپور، سیف‌الله، «فرار مغزها و پیامدهای اقتصادی آن در افغانستان»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۹ شهریور ۱۴۰۱ش.
• «دانشگاه آمریکایی افغانستان بازگشایی می‌شود»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۳۹۵ش.
• «دانشگاه آمریکایی افغانستان به دانشگاه بین‌المللی افغان تغییر نام پیدا کرد»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ عقرب ۱۴۰۱ش.
• «دانشگاه بامیان، گنجینه‌ای در سر زمین بودا» روزنامه صبح کابل، تاریخ بازدید: ۹ دی ۱۴۰۱ش.
• «دانشگاه بامیان در سطح مکتب هم نیست» شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۹۲ش.
• «دانشجویان دختر دانشگاه بامیان در واکنش به حمله بر مرکز آموزشی کاج اعتراض کردند» خبرگزاری سلام وطندار، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۴۰۱ش.
• «دانشگاه کابل ۹۰ ساله شد»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: آبان ۱۴۰۱.
• «دانشگاه کابل از آغاز تاکنون/ دموکراسی و براندازی نظام شاهی/ در دهه ۷۰ چه گذشت»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: مرداد ۱۳۹۴ش.
• «دانشگاه کابل در گذر زمان؛ خیز نسل جوان برای احیاء اعتبار گذشته»، سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: خرداد ۱۳۹۴ش.
• «دانشگاه کابل؛ عقبگرد از تعصب به تحجر»، سایت خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب: مهر ۱۴۰۰ش.
• «دانشگاه کابل»، وب‌سایت افغانستان عزیز، تاریخ درج مطلب: خرداد ۱۳۹۱ش.
• «دانشگاه کابل»، وب‌سایت قله، تاریخ بازدید: ۱۰ مهر ۱۴۰۱ش.
• «دانشکده الکترومیخانیک»، وب‌سایت دانشگاه پولی تخنیک کابل، تاریخ بازدید: ۱۰ آبان ۱۴۰۱ش.
• «دانشکده انجنیری آب و محیط زیست»، وب‌سایت دانشگاه پولی تخنیک کابل، تاریخ بازدید: ۱۰ آبان ۱۴۰۱ش.
• «دانشکده انجنیری صنایع کیمیاوی»، وب‌سایت دانشگاه پولی تخنیک کابل، تاریخ بازدید: ۱۰ آبان ۱۴۰۱ش.
• «دانشکده انجنیری کمپیوتر و انفورماتیک»، وب‌سایت دانشکده انجنیری کمپیوتر و انفورماتیک، تاریخ بازدید: ۱۰ آبان ۱۴۰۱ش.
• «دانشکده جیوماتیک و کدستر»، وب‌سایت دانشگاه پولی تخنیک کابل، تاریخ بازدید: ۱۰ آبان ۱۴۰۱ش.
• «دانشکده‌ها»، وب‌سایت دانشگاه تعلیم و تربیه کابل، تاریخ بازدید: ۷آذر۱۴۰۱ش.
• «دانشگاه پولی تخنیک کابل»، وب‌سایت انجنیری و نقشه‌برداری و جیوماتیک، تاریخ بازدید: ۱۰آبان ۱۴۰۱ش.
• «دانشگاه‌های افغانستان در معرض ورشکستگی قرار گرفتند»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۴۰۱ش.
• «دانشگاه‌های افغانستان در معرض ورشکستگی قرار گرفتند»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۴۰۱ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• دولت‌آبادی، بصیر احمد، شناسنامه افغانستان، تهران، عرفان، چاپ دوم ۱۳۸۲ش.
• رنجبر، غلامیحی، «نگاهی به وضعیت دانش و دانشگاه در افغانستان؛ قالبگرایی و نتیجه‌محوری، نبود عقلانیت و اندیشهورزی»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دی ۱۳۹۷ش.
• «رد پای حزب التحریر در دانشگاه‌های کشور»، وب‌سایت کلکین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۳۹۹ش.
• رشید، احمد، «کابوس طالبان» ترجمه گلیدا ایروانلو، تهران، هوای رضا، چ۱، ۱۳۸۳ش.
• روف، دوید جی، «تحصیلات عالی افغانستان»، ترجمهٔ عبدالله غفاری، مجلهٔ اندیشهٔ معاصر، شماره یازدهم، سال سوم، بهار ۱۳۹۷ش.
• «شرایط آموزش عالی افغانستان یک سال پس از حضور طالبان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۴۰۱ش.
• «شروع به کار دوره ماستری در دانشگاه هرات»، خبرگزاری پیام آفتاب، ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• شیرزادی، «دانشگاه کابل در جستجوی هویت دیروز»، وبلاگ پژواک، تاریخ درج مطلب: اردبیهشت ۱۳۹۲ش.
• «علم و تکنالوژی، مجله علمی دانشگاه پولی تخنیک کابل»، وب‌سایت مرکز معلومات افغانستان در دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: ۱۱ آبان ۱۴۰۱ش.
• طاهری، خلیل‌الله، «سیر تاریخی مکاتب دولتی در افغانستان با تأکید بر مناطق هزارجات»، فصل‌نامهٔ انجمن علمی تخصصی تاریخ اسلام، سال سیزدهم، شمارهٔ ۱۵–۱۶، پاییز و تابستان ۱۳۹۸ش.
• علی‌آّبادی، علی‌رضا، جامعه و فرهنگ افغانستان، تهران، الهدا، ۱۳۹۵ش.
• فرزان، محمدحنیف، «نظام تحصیلی امروز افغانستان؛ دریچهای تازه به سوی فرداهای روشن»، وبسایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۳۹۸ش.
• «فعالیت سه دانشگاه ایرانی در افغانستان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۳۹۴ش.
• قانون اساسی ۱۳۸۱ش.
• «قوانین»، وب‌سایت وزارت تحصیلات عالی، تاریخ بازدید: آبان ۱۴۰۱ش.
• «کاهش ۵۰ درصدی دانشجویان در دانشگاه‌های خصوصی افغانستان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۴۰۱ش.
• «کتلاک دانشگاه‌ها و موسسات تحصیلات عالی دولتی»، وب‌سایت وزارت تحصیلات عالی افغانستان، تاریخ انتشار: حمل ۱۳۹۹ش.
• «لایحهٔ تأسیس مؤسسات تحصیلات عالی خصوصی»، وب‌سایت دانشگاه جامی، تاریخ بازدید: ۲۷ آبان ۱۴۰۳ش.
• «لایحهٔ سیستم کریدت مؤسسات تحصیلات عالی برای دورهٔ تحصیلی لیسانس»، وب‌سایت وزارت تحصیلات عالی، تاریخ بازدید: ۲۳ آبان ۱۴۰۳ش.
• لعل‌زاد، عبدالخالق، «پیشینه کاربرد واژه‌های دانشگاه و پوهنتون در کشور»، وب‌سایت انجمن پارسی، تاریخ درج مطلب: فبروری ۲۰۱۷م.
• «لیست عمومی پوهنتون‌ها و مؤسسات تحصیلات عالی خصوصی»، وب‌سایت وزارت تحصیلات عالی، تاریخ بازدید: ۲۸ آبان ۱۴۰۳ش.
• مجموعه قوانین افغانستان، کابل، وزارت عدلیه جمهوری اسلامی افغانستان، ۱۳۸۸ش.
• «مجمع احیای سنت و جمعیت اصلاح؛ دو کانون تروج افراط گرایی و تکفیری در افغانستان»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ تیر ۱۳۹۷ش.
• «معرفی»، وب‌سایت اتحادیه پوهنتون‌ها و مؤسسات تحصیلات عالی خصوصی افغانستان، تاریخ درج مطلب: آذر ۱۴۰۱ش.
• «معرفی پوهنتون هرات»، وب‌سایت پوهنتون هرات، تاریخ بازدید: ۲۳ آبان ۱۴۰۳ش.
• «معرفی برنامه‌های فوق لیسانس پوهنتون بلخ»، وب‌سایت پوهنتون بلخ، تاریخ بازدید: ۲۳ آبان ۱۴۰۳ش.
• «معرفی دانشگاه‌های دولتی پایتخت»، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ بارگذاری: ۶ جدی ۱۳۹۳ش
• «نبود هیچ دانشگاهی از افغانستان در فهرست هزار دانشگاه برتر جهان»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۳ شهریور ۱۳۹۸ش.
• نادری، حامیه، «وضعیت نظام آموزشی و تحصیلی زنان»، شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۲ش.
• «نگاهی به دست آوردهای وزارت تحصیلات عالی در سال ۱۳۹۹ش»، گزارش وزارت تحصیلات عالی، ۱۳۹۹ش.
• نظری، محمدعلی، «نگاه آسیب‌شناسانه به نظام تحصیلات عالی افغانستان، با تکیه بر رویکرد تعلیم و تربیت انتقادی»، دوفصل‌نامهٔ یافته‌های علوم تربیتی، شمارهٔ ۱، شهرویور ۱۴۰۰ش.
• نظری، محمدعلی، «نگاهی آسیب‌شناسانه به نظام تحصیلات عالی افغانستان با تکیه بر رویکرد تعلیم و تربیت انتقادی»، دوفصل‌نامهٔ یافته‌های علوم تربیتی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۱، شهریور ۱۴۰۰ش.
• «نهادهای تحصیلی دولتی»، وب‌سایت وزارت تحصیلات عالی، تاریخ بازدید: ۲۷ تیر ۱۴۰۴ش.
• «نهادهای تحصیلی خصوصی»، وب‌سایت وزارت تحصیلات عالی، تاریخ درج مطلب: آبان ۱۴۰۱ش.
• «وضعیت دانشگاه‌های افغانستان در چهار سال اخیر»، پایگاه تخصصی-تحلیلی جامعه و فرهنگ ملل، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۴۰۴ش.
• «وضعیت نهادهای خصوصی تحصیلات عالی در افغانستان»، مرکز مطالعات استراتژیک و منطقوی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مارچ ۲۰۱۹م.