افسردگی

افسردگی

بی‌حالی و کسالت از نشانه‌های افسردی است.

پادکست مقاله | 🡇 noicon

افسردگی؛ نوعی اختلال روانی همراه با احساس غم شدید.

افسردگی یک بیماری خلقی است که بر عملکرد افراد در زمینه‌های مختلف تاثیر منفی دارد. این بیماری دارای انواع مختلفی است و در زنان و مردان نشانه‌های متفاوتی دارد. افسردگی رضایت زناشویی را کاهش می‌دهد. در دین اسلام روش‌های مختلفی برای پیشگیری از افسردگی بیان شده است و باور و اعتقادات مذهبی بر کاهش افسردگی در افراد اثرگذار است.

اختلال افسردگی

افسردگی در لغت به‌معنای اندوهگین بودن است و در پزشکی به یک بیماری روانی گفته می‌شود که با احساس ناامیدی، گناه و ترس همراه است. این بیماری خلقی از رایج‌ترین اختلالات روانی و نوعی سرماخوردگی روانی محسوب می‌شودکه بر احساسات و چگونگی انجام اعمال روزانه تاثیر منفی دارد.همه افراد نوسان‌های خلقی را تجربه می‌کنند؛ اما افسردگی نوعی اندوه بیش از حد است که حداقل دو هفته ادامه پیدا کند و باعث کاهش عملکرد شغلی، اجتماعی، تحصیلی و خانوادگی افراد می‌‌شود.

نشانه‌های افسردگی

طبق کتاب دی‌اس‌ام-۵، اگر فردی پنج مورد یا بیشتر از پنج مورد از نشانه‌های زیر را به مدت حداقل دو هفته داشته باشد مبتلا به افسردگی است:

• احساس غم، گناه و بی‌ارزشی؛
• از دست‌دادن انگیزه برای انجام فعالیت‌های روزانه؛
• تغییر در اشتها و ساعت خواب؛
• از دست‌دادن انرژی، بی‌حالی و کسالت؛
• نبودِ تمرکز و تصمیم‌گیری؛
• تصمیم برای مرگ یا خودکشی؛
• خشم، اضطراب و بی قراری؛
• رفتارهای خطرناک مانند مصرف مواد مخدر؛
• دردهای جسمی بدون دلیل مانند سردرد، کمردرد و درد عضلات؛
• احساس پوچی و اهمیت ندادن به ظاهر؛
• استفاده بیش از حد از فضای مجازی.

دلایل بروز افسردگی

برخی بیماری‌های جسمی مانند تیروئید، تنهایی و فقدان حمایت اجتماعی، مشکلات خانوادگی و زناشویی، قرار گرفتن در شرایط استرس‌زا مانند طلاق و بیکاری، داشتن بیماری‌های مزمن مانند سرطان، سابقه خانوادگی و ژنتیک، مصرف مواد مخدر، آسیب‌های دوران کودکیو ساختار مغز از مهم‌ترین عوامل ابتلا به بیماری افسردگی محسوب می‌شود.

انواع افسردگی

• اختلال افسردگی اساسی: شدیدترین نوع افسردگی محسوب می‌شود که بدون درمان برطرف نمی‌شود.
• اختلال افسردگی مداوم: نوعی افسردگی همیشگی، اما خفیف است که که در زنان بیشتر وجود دارد. نشانه‌های این نوع افسردگی باید حداقل دو سال ادامه پیدا کند.
• اختلال افسردگی دو قطبی: دارای دوره‌های شیدایی و افسردگی است. دوره شیدایی حداقل هفت روز طول می‌کشد. این نوع اختلال می‌تواند باعث ایجاد توهم در فرد شود.
• افسردگی دوران بارداری و پس از زایمان: تغییرات هورمونی زنان در دوران بارداری و زایمان، می‌تواند باعث ایجاد افسردگی شود.
• افسردگی قبل از قاعدگی: افراد مبتلا به ملال قبل از قاعدگی، غم و اندوه شدید را تجربه می‌کنند که بر عملکرد روزمره آنها تاثیر منفی دارد.
• افسردگی فصلی: نوعی اختلال افسردگی اساسی است که در فصل‌های خاصی بروز پیدا می‌کند. علائم این نوع افسردگی بیشتر در پاییز شروع می‌شود و این نوع اختلال در فصل زمستان شیوع بیشتری دارد.
• افسردگی موقعیتی: این نوع اختلال به‌دلیل یک موقعیت یا رویداد خاص ایجاد می‌شود مانند مشکل در روابط عاطفی و یا از دست دادن یک عزیز.
• اختلال افسردگی سایکوتیک: افراد مبتلا به این اختلال نشانه‌های افسردگی اساسی را همراه با نشانه‌های روان‌پریشی مانند توهم، خیالات واهی و بدبینی نسبت به دیگران و نیت‌های آنان دارند.
• افسردگی غیر معمول: این نوع افسردگی با افسردگی عادی تفاوت دارد و خلق فرد مبتلا به افسردگی غیر معمول یا آتیپیکال با یک رویداد مثبت ناگهان بهتر می‌شود.

تفاوت افسردگی در زنان و مردان

افسردگی در زنان با شکایت از خود همراه است

علائم افسردگی در مردان شامل مشکلات خوابیدن، احساس خستگی مزمن، احساس خشم و زود عصبانی‌شدن، حساسیت بیش از حد نسبت به رفتار دیگران و علاقه نداشتن نسبت به کارهای سرگرم‌کننده است. مردان افسرده معمولاً کمتر از خود شکایت می‌کنند و بیشتر به پرخاشگری، مصرف مواد مخدر و رفتارهای خطرناک روی می‌آورند؛ اما در زنان افسردگی با احساس گناه و شکایت از خود، احساس خواب‌آلودگی، پرخوری، افزایش وزن و حمله عصبی همراه است. به‌طور کلی زنان بیش از مردان به افسردگی مبتلا می‌شوند و دوران قاعدگی، بارداری و زایمان، یائسگی و تغییرات هورمونی زمینه را برای افسردگی خفیف در آنها ایجاد می‌کند.زنان سه برابر مردان اقدام به خودکشی می‌کنند؛ اما میزان مرگ‌ومیر در اثر خودکشی در مردان بیشتر است که به‌دلیل بکارگیری شیوه‌های متفاوت برای خودکشی است.

تاثیر افسردگی بر ارتباط زناشویی

افسردگی باعث از بین رفتن صمیمیت بین زن و مرد،. خستگی مداوم و کاهش انرژی می‌شود که این موارد بر کیفیت رابطة جنسی و لذت بردن از آن تاثیر منفی می‌گذارد. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که با افزایش افسردگی در زنان و مردان رضایت زناشویی در آنها کاش می‌یابد. افسردگی کیفیت زندگی مشترک افراد را تحت تاثیر قرار می‌دهد. زن و شوهر افسرده نمی‌توانند با هم ارتباط خوب برقرار کنند. همچنین، نبودِ ارتباط مناسب بین زوجین و فاصله گرفتن آنها از هم نیز منجر به افسردگی می‌شود. ارتباط صمیمانه بین زن و شوهر از بروز افسردگی جلوگیری می‌کند. آسیب افسردگی در هریک از زوجین به کل زندگی مشترک آسیب می‌رساند و آن را تهدید می‌کند.

تأثیر باورهای مذهبی بر افسردگی

مطالعات نشان می‌دهد که بین افسردگی و داشتن اعتقادات مذهبی رابطة معنادار وجود دارد. باور و اعتقادات دینی بر سلامت روانی افراد تاثیر مثبت دارد و زمینه بروز افسردگی را از بین می‌برد.بسیاری از مشکلات رفتاری در زندگی به خاطر خلا روحی و معنوی در انسان‌ها، نداشتن اطمینان به آینده، ترس از دست دادن امکانات و وابستگی بیش از حد به دنیای مادی است که باور و اعتقاد به خدا، فرد را از این مشکلات دور می‌کند. دعا، نیایش و تسلیم بودن در برابر قضا و قدر الهی از نشانه‌های تجلی ایمان در زندگی افراد است. افراد با ایمان مشکلات زندگی را به‌عنوان امتحان‌های الهی در نظر می‌گیرند و در سختی‌ها مقاومت بیشتری از خود نشان می‌دهند و کمتر دچار افسردگی می‌شوند. روان‌درمانی به کمک دین یک رویکرد جدید در درمان بیماری‎های روانی است و به ارتباط دین و سلامت روان در افراد تأکید می‌کند. در روان‌درمانی دینی یاد خدا باعث آرامش انسان می‌شود و به پیشگیری و درمان افسردگی کمک می‌کند.

روش‌های پیشگیری از افسردگی بر اساس آموزه‌های دینی

روش‌های شناختی: توجه به فطرت انسان، خوش‌بینی و توکل به خداوند، اعتقاد به قضا و قدرالهی، کسب اطلاعات لازم درباره این بیماری و توجه به توان فردی و از دست‌ندادن روحیه خود در هنگام شکست از روش‌های شناختی در دین اسلام برای پیشگیری از افسردگی محسوب می‌شود.

روش‌های رفتاری: ورزش، خواب کافی، صله رحم، به دست‌آوردن امنیت خاطر فردی در سایه ازدواج صحیح و پرهیز از طلاق، تغذیه مناسب مانند مصرف ویتامین‌های گروه ب و انگور، استفاده از رنگ‌های شاد برای پوشش و محیط زندگی و نماز از روش‌های رفتاری محسوب می‌شود که می‌تواند از افسردگی جلوگیری کند.

روش‌های عاطفی: صبر در برابر عوامل استرس‌زا، یاد خدا و دعا کردن، گذشت و امیدواری نسبت به تلاش‌های خود و کمک خداوند از روش‌هایی محسوب می‎شود که عواطف را کنترل و از افسردگی پیشگیری می‌کند.

رابطه افسردگی و مواد اعتیادآور

پژوهش‌ها نشان می‌دهد که بین سیگار کشیدن و افسردگی رابطه متقابل وجود دارد و نوجوانانی که زیاد سیگار می‌کشند، بیشتر به افسردگی دچار می‌شوند و همچنین نوجوانانی که افسردگی شدید دارند نیز بیشتر سیگار می‌کشند. به طور کلی افسردگی یکی از عواملی محسوب می‌شود که افراد به مصرف مواد مخدر روی می‌آورند. افرادی که به افسردگی دچار می‌شوند برای کم‌کردن درد و ناراحتی خود و به دست آوردن آرامش به مصرف مواد اعتیاد آور مانند الکل روی می‌آورند و مصرف مواد محرک اعتیاد در طول زمان باعث شدید شدن افسردگی در فرد می‌شود. علائم افسردگی و اعتیاد باهم مشابهت دارند بنابراین بسیاری از افرادی که مواد مخدر مصرف می‌کنند متوجه افسردگی خود نمی‌شوند مگر زمانی که مصرف مواد را کنار بگذارند. افسردگی بعد از ترک اعتیاد نیز در بین افراد تحت درمان اعتیاد بسیار شایع است و بعضی افراد به‌دلیل ناآگاهی از این موضوع دوباره دچار اعتیاد می‌شوند.

ارتباط دوسویه افسردگی و استفاده از اینترنت

استفاده افراطی از اینترنت باعث کم شدن ارتباطات فرد در دنیای واقعی، احساس تنهایی و بروز افسردگی در افراد می‌شود. از طرف دیگر، بیماری افسردگی باعث تمایل افراد به استفاده زیادتر از اینترنت می‌شود.

رابطه حجاب و افسردگی زنان

برخی از فمینیست‌ها معتقدند که تحمیل حجاب به زنان نوعی ظلم به آنها محسوب می‌شود و حجاب بر سلامت روان تاثیر منفی دارند و موجب بروز افسردگی می‌شود، این درحالی است که زنان مسلمان داشتن حجاب را نوعی احترام نسبت به خود و نماد هویت دینی خود می‌دانند که نه تنها ظلم به آنها محسوب نمی‌شود؛ بلکه باعث غرور و افتخار در زنان شده و از بروز افسردگی در آن‌ها جلوگیری می‌کند. نتایج تحقیقات روی زنان مسلمان آمریکایی نشان می‌دهد زنانی که حجاب داشتند، کمتر علائم افسردگی را از خود نشان دادند و با وجود وزن زیادتر رضایت بیشتر و حس بهتری نسبت به وضعیت بدنی خود داشتند.

نتایج تحقیقاتی که در مرکز نوروبیولوژیک دانشگاه بقیه الله انجام شده نشان می‌دهد که بعضی از افرادی که به اضطراب، افسردگی و استرس زیاد دچار می‌شوند نسبت به پوشش خود توجه لازم را ندارند.

تأثیر خانواده بر افسردگی

سابقۀ خانوادگی افسردگی می‌تواند باعث شود بیماری افسردگی از طریق وراثت به کودکان خانواده نیز منتقل شود. همچنین والدین دچار افسردگی ناخودگاه باور و افکار منفی خود را به فرزندان نیز منتقل می‌کنند. خانواده می‌تواند در افزایش یا کاهش افسردگی در افراد اثرگذار باشد. زندگی در خانواده‌ای که خشونت و توهین و تنش در آن زیاد است یا زندگی در خانوادۀ کمال‌گرایی که خواسته‌های فراتر از توانایی افراد خانواده دارد احتمال بروز افسردگی را در افراد بالا می‌برد. فرزندان والدین افسرده از محبت و توجه والدین خود محروم هستند و به‌دلیل زندگی در خانواده پرتنش با مشکلات بیشتری مواجه می‌شوند.

تأثیر چارچوب اسلام در ارتباط با نامحرم بر افسردگی

کارشناسان بر این باورند نگاه دین اسلام در ارتباط با جنس مخالف، نگاه تعادلی است. کنترل نگاه زن و مرد که اسلام بر آن تأکید دارد باعث آرامش روانی در افراد می‌شود؛ زیرا فردی که به‌دنبال لذت بردن با نگاه به نامحرم است درصورت نرسیدن به هدف خود دچار افسردگی و پریشانی می‌شود. ایجاد دلبستگی در دختران با ارتباط با جنس مخالف سبب می‌شود زمانی که ارتباط قطع شد، فرد دچار آسیب روحی و افسردگی شود. به طور کلی توجه به چارچوب اسلام برای ارتباط با جنس مخالف موجب حفظ سلامت روانی و دوری از افسردگی در افراد می‌شود.

درمان افسردگی

برای درمان افسردگی سه نوع درمان وجود دارد که شامل درمان دارویی، درمان با تحریک مغناطیسی و ‌روان‌درمانی است. ممکن است به تشخیص پزشک ترکیبی از این درمان‌ها استفاده شود. تغییر سبک زندگی، مثبت‌اندیشی، تعیین هدف برای زندگی، ورزش، خواب کافی، پذیرش مسئولیت، داشتن تفریح، دوری از مواد مخدر، گسترش ارتباطات اجتماعی، موسیقی، رژیم غذایی مناسب، دوش آب گرم و مصرف میوه و سبزیجات از راه‌های درمان افسردگی خفیف بدون دارو است. در طب سنتی نیز برای درمان افسردگی مصرف گیاهان دارویی مانند زرشک، بهارنارنج، ریحان، چای زعفران، اسطوخودوس، گل گاو زبان، علف چای، چای سبز و زنجبیل، زردچوبه، سیر و جو دوسر توصیه می‌شود.

منابع

• اتکینسون، ریتا ال و دیگران، زمینه روان‌شناسی هیلگارد، ترجمه براهنی و دیگران، تهران، رشد، 1396ش.
• «اثبات رابطه افسردگی و بدحجابی در تحقیقات نوروبیولوژیکی»، وب‌سایت رادیو گفت‌وگو، تاریخ درج مطلب: 19 دی 1397ش.
• بیانی، علی‌اصغر و دیگران، «بررسی رابطه جهت‌گیری مذهبی با اضطراب و افسردگی در دانشجویان»، نشریه اصول بهداشت روانی، دوره 10، شماره 3 (پیاپی 39)، 1387ش.
• «افسردگی چه تاثیری در روابط زناشویی دارد؟» وب‌سایت دکتر سعید انصاری، تاریخ بازدید: 10 دی 1402ش.
• «افسردگی چیست؟ عوامل، نشانه‌ها و راه‌های درمان»، وب‌سایت مجله سلامتی دکتردکتر، تاریخ درج مطلب: 21 شهریور 1402ش.
• «افسردگی در زندگی زناشویی چه اثراتی دارد؟»، وب‌سایت پزشک خوب، تاریخ بازدید: 10 دی 1402ش.
• «افسردگی در زندگی مشترک»، وب‌سایت ذهن موفق، تاریخ درج مطلب: 23 فوریه 2023م.
• «افسردگی را در خانه درمان کنیم»، وب‌سایت فارس من، تاریخ درج مطلب: 30 مرداد 1402ش.
• «افسردگی نتیجه رعایت نکردن اعتدلال اسلامی در روابط با نامحرم»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: 13 اسفند 1392ش.
• «افسردگی، با علائم و درمان آن آشنا شویم؟»، وب‌سایت پذیرش 24، تاریخ درج مطلب: 13 شهریور 1401ش.
• «انواع افسردگی؛ علائم و روش‌های درمان هرکدام»، وب‌سایت پزشک خوب، تاریخ بازدید: 11 دی 1402ش.
• بخشی، حمید و دیگران، «ارتباط رضایت از روابط زناشویی با افسردگی زوجین»، 1386مجلة علمی دانشگاه علوم پزشکی قزوین، دوره 11، شماره 2 (پیاپی 43)، 1386ش.
• «بررسی رابطه حجاب و افسردگی زنان مسلمان توسط استاد آمریکایی»، وب‌سایت پایگاه خبری تحلیلی جهان بانو، تاریخ بازدید: 29 دی 1402ش.
• «به سرعت سرماخوردگی روانی را شناسایی کنید»، وب‌سایت دکتربیات، 30 تیر 1401ش.
• «پاسخ‌های علمی به بیان غیر علمی یک روانشناس درباره حجاب»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 31 خرداد 1402ش.
• حقیقت، طلوع، «درمان افسردگی بدون دارو چگونه ممکن است؟»، وب‌سایت دکترتو، تاریخ درج مطلب: 9 آبان 1402ش.
• خرم‌آبادی، فاطمه، «افسردگی چیست و راه درمان آن کدام است؟ با دلایل و علائم افسردگی آشنا شوید»، وب‌سایت دکترتو، تاریخ درج مطلب: 16 آبان 1402ش.
• «دلایل مهم افسردگی چیست؟ چه علائمی دارد؟»، وب‌سایت دکترکربلایی، تاریخ بازدید: 10دی 1402ش.
• «رابطه افسردگی و اعتیاد»، وب‌سایت کلینیک ترک اعتیاد آکسون، تاریخ درج مطلب: 29 تیر 1398ش.
• رادمنش، دریا، «افسردگی چیست؟ تشخیص و درمان آن در چند دقیقه»، وب‌سایت درمانکده، تاریخ درج مطلب: 10 دی1402ش.
• رماس، حامد، «بررسی رابطه افسردگی با نگرش دانش‌آموزان مقطع متوسطه شهر تهران به سوء مصرف موادمخدر»، دوره 1، شماره 2، 1382ش.
• سرودی، ستاره و دیگران، «تاثیر استفاده از شبکه‌های اجتماعی بر افسردگی دانشجویان دانشکده علوم پیراپزشکی مشهد»، مجله افق توسعه آموزش علوم پزشکی، دوره 12، شماره 1، 1400ش.
• صدرالدینی، سارا، «تاثیر افسردگی بر خانواده / آیا افسردگی مسری است؟»، وب‌سایت چمدان، تاریخ بازدید: 29 دی 1402ش.
• کوشش، مژده، «افسردگی چیست؟»، وب‌سایت توان درمان، تاریخ بازدید: 11 دی 1402ش.
• کهنوجی، «اختلال افسردگی عمده و آموزه‌های قرانی»، نشریه طب و تزکیه، دوره 24، شماره 2، 1394ش.
• میعادی، زهرا، «خانواده چه نقشی در ایجاد افسردگی دارد و یا افسردگی چه تاثیری بر خانواده دارد؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: 26 بهمن 1399ش.
• یحیی‌زاده جلودار، سلیمان و لطفی گودرزی، فاطمه، «درمان افسردگی با دعا و نیایش»، 1391مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی بابل، دوره 15، شماره 1، 1391ش.

ویکی ر

زن افسرده

افسردگی، حالتی ناخوشایند بر پیوستاری از یک دلتنگی ساده تا یک اختلال روانشناختی

افسردگی وضعیتی روانی با نشانه‌های غمگینی، بی‌انگیزگی، کاهش لذت از فعالیت‌ها و افکار منفی مداوم است که می‌تواند از کودکی تا بزرگسالی رخ دهد. این اختلال دارای علل زیستی، شناختی و روان‌پویشی است و پژوهش‌ها نشان می‌دهد که ژنتیک، ناهنجاری‌های شیمیایی مغز، افکار منفی و فقدان حمایت عاطفی نقش مهمی در بروز آن دارند. تاریخچه مطالعات افسردگی به بقراط بازمی‌گردد و در طب سنتی ایران و منابع اسلامی، پیشگیری و درمان با تمرکز بر سبک زندگی، مدیریت هیجانات، تغذیه، خواب و گیاهان دارویی مانند زعفران و اسطوخودوس توصیه شده است. رویکردهای شناختی-معنوی با اصلاح باورها، تقویت اعتماد به نفس و نگرش خیرگرا به سختی‌ها، تنظیم هیجانات و اعمال هدفمند، می‌توانند افسردگی را کاهش دهند و سلامت روان را ارتقا دهند.

مفهوم‌شناسی افسردگی

افسردگی در لغت به معنای دلتنگی، پژمردگی، بی‌رغبتی، گرفتگی و دلمردگی است. در اصطلاح از حالتی مشخص با غمگینی و گرفتگی و بی‌حوصلگی برای یک فرد عادی تا طیف وسیعی از اختلالات خُلقی با زیر شاخه‌های متعدد از نظر یک روان‌پزشک و روان‌شناس در نوسان است. مهم‌ترین علامت افسردگی، ناتوانی در کسب لذت از فعالیت‌هایی است که قبلاً برای شخص لذت‌بخش بوده است. غمگینی، گیجی، عدم تمرکز فکری، احساس درماندگی، میل به سرزنش‌گری خود و افکار خودکشی به‌صورت تکرارشونده از دیگر علائم افسردگی به‌عنوان یک اختلال روان‌شناختی است.

تاریخچه افسردگی

افسردگی به عنوان حالتی ناخوشایند اولین بار حدود ۲۴۰۰ سال پیش توسط بقراط، پزشک مشهور یونانی شناسایی شد. وی واژه مالیخولیا را برای توصیف این وضعیت خُلقی به‌کار برد.

در قرون وسطی طبق باور عمومی، بیماری‌های روانی را ناشی از تسلط ارواح شیطانی یا جن‌زدگی می‌دانستند. از این رو گرسنگی‌دادن، وِرددرمانی، جادو، جن‌گیری، استفاده از افیون‌ها و حتی شلاق‌زدن و سوزاندن از عمده‌ترین روش‌های درمان این بیماری‌ها به‌حساب می‌آمد. به‌زعم آنها این کارها باعث شکنجه و آزار شیطان شده و او را از جسم و روح بیمار فراری می‌داد.

طبقه‌بندی اختلالات افسردگی

اختلال افسردگی قبل از ویرایش پنجم کتاب راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی (کتاب مرجع و استاندارد طبقه‌بندی اختلالات روانی)، به همراه اختلال دوقطبی زیرمجموعه اختلالات هیجان و خُلق به حساب می‌آمدند اما در ویرایش پنجم، اختلال دوقطبی و اختلالات مرتبط از اختلالات افسردگی جدا شده و هر کدام در فصلی جداگانه آورده شده‌اند.

اختلالات افسردگی به مجموعه‌ای از اختلالات روانی با دو مشخصه اصلی خُلق پایین و بی‌علاقگی به انجام فعالیت‌هایی که قبلاً برای فرد لذت‌بخش بوده به همراه پایداری زمانی مشخص (حداقل در دو هفته)، اطلاق می‌شود که مواردی نظیر اختلال کژتنظیمی خُلقی ایذایی، اختلال افسردگی اساسی، اختلال افسردگی پایدار یا افسرده‌خویی، اختلال افسردگی ناشی از دارو، اختلال ملال پیش از قاعدگی و سایر اختلالات افسردگی معین و نامعین را شامل می‌شود.

نشانه‌های افسردگی

پوستر فیلم سینمایی طعم گیلاس

پوستر فیلم سینمایی طعم گیلاس با موضوع افسردگی

در همه انواع اختلالات افسردگی چهار دسته نشانه‌های جسمانی، هیجانی، انگیزشی و شناختی مطرح است.

• نشانه‌های زیستی و جسمانی: تغییر در اشتها، خواب و میل جنسی، خستگی و افزایش رنجوری و دردمندی.
• نشانه‌های هیجانی: اندوه و غم، بی‌لذتی، ناشادبودن.
• نشانه‌های انگیزشی: فعل‌پذیری، بی‌ابتکاری، عدمِ پیگیری و استمرار در کارها.
• نشانه‌های شناختی: اِشکال در تمرکز، نگرش منفی به خود، یاس و ناامیدی، اختلال حافظه و تمرکز، گم‌گشتگی، اعتماد به نفس پایین، احساس گناه، افکار خودکُشی.

علاوه بر این موارد، می‌توان به علائم رفتاری مانند کُندی و بی‌قراری و علائم اجتماعی نظیر فقدان مشارکت و لذت در امور اجتماعی هم اشاره کرد.

جنسیت و افسردگی

افسردگی در زنان شیوع بیشتری دارد و آنان حدود سه برابر بیشتر از مردان دست به خودکشی می‌زنند، با وجود این، میزان مرگ‌ومیر مردان بر اثر خودکشی، بیشتر از زنان است که این تفاوت آمار به شیوه‌های خودکشی مربوط است. برای مثال زنان بیشتر با مصرف بیش از اندازهٔ قرص و مردان با اسلحه یا به دار آویختن خود، اقدام به خودکشی می‌کنند.

افسردگی در کودکان

برنامه مادر کودک شبکه سلامت باحضور فاطمه شیرزاد متخصص روانپزشکی در خصوص «افسردگی در کودکان»

برنامه مادر کودک شبکه سلامت باحضور فاطمه شیرزاد متخصص روانپزشکی در خصوص «افسردگی در کودکان»

تا چند دهه پیش تصور عمومی بر این بود که افسردگی یک اختلال ویژه بزرگسالان است اما تحقیقات اخیر با رد باور عمومی نشان داد که از ابتدای زندگی امکان ابتلا به افسردگی حتی در خردسالان وجود دارد تا جایی که ادعا شده افسردگی در کودکان بسیار جدی و خطرناک‌تر از افسردگی در بزرگسالی است چراکه نشان از وجود زمینه‌ها و عوامل وراثتی یا وقوع ضربه دارد. از سوی دیگر با توجه به وجود دوره‌های حساس رشدی در دوران کودکی، اختلال افسردگی می‌تواند منجر به آسیب‌های جبران ناپذیری در رابطه با سایر جنبه‌های رشدی کودکان شود.

در ویراست پنجم راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی، تشخیص جدیدی با عنوان اختلال کژتنظیمی خُلقی ایذایی که مربوط به کودکان زیر ۱۲ سال است، در بخش مربوط به اختلالات افسردگی، افزوده شده است که نشان از شیوع این اختلال در کودکان دارد.

دیدگاه‌های روان‌شناختی در مورد افسردگی

رویکردهای مختلف روان‌شناسی زمینه‌ها و عوامل مختلفی را به عنوان عامل بروز افسردگی معرفی کرده‌اند که در ادامه به سه چشم‌انداز زیستی، شناختی و روان‌پویشی اشاره می‌شود.

۱. دیدگاه زیست‌شناختی: نقش ژنتیک و شیمی مغز

در این دیدگاه از نوعی آسیب‌پذیری زیستی در برابر این اختلال‌ها سخن به میان آمده است. بررسی خانواده بیماران افسرده، میزان بروز افسردگی را در میان وابستگان درجه اول آنان بیشتر از میزان بروز افسردگی در گروه‌های گواه نشان می‌دهد. دو پیام عصبی نوراپی‌نفرین و سروتونین در اختلال‌های خُلق، بسیار نقش‌آفرین هستند از این رو نقش ناهنجاری‌های زیست‌شیمیایی مطرح است.

۲. دیدگاه شناختی: قدرت افکار و باورهای منفی

آرون تمکین بک-روان‌شناس مطرح شناخت‌درمانی

آرون تمکین بک؛ روان‌شناس مطرح شناخت‌درمانی

افسردگی در این چشم‌انداز ناشی از تفسیر منفی و مایوس‌کننده از رویدادهای زندگی شناخته می‌شود. آرون تِمکین بِک از روان‌شناسان مطرح در زمینه شناخت‌درمان‌گری، تحقیقات فراوانی در رابطه با افسردگی و درمان آن انجام داده است. وی با ساخت پرسشنامه افسردگی، افکار افراد مبتلا به افسردگی را در سه طبقه تقسیم کرده و آن را سه‌گانه شناخت نامیده است.
منفی‌اندیشی دربارهٔ خویشتن با گزاره‌هایی نظیر من بی‌ارزشم، من از عهده هیچ کاری برنمی‌آیم؛
منفی‌اندیشی دربارهٔ تجارب کنونی با گزاره‌هایی نظیر من همیشه شکست می‌خورم؛
و منفی‌اندیشی دربارهٔ آینده.
فرد با توسل به این افکار با غوطه‌ورشدن در افکار منفی، مسیر تغییر و بهبود را برای خود نامیسّر می‌سازد. به اعتقاد بِک، افراد افسرده گرفتار خطاهای بنیادی تفکر یا تحریفات شناختی نظیر بیش‌تعمیمی، انتزاع گزینشی، درشت‌نمایی و ریزنمایی، خودمسئول‌پنداری و برداشت دلبخواه هستند که همخوان با باورهای منفی آنان از خودشان است.

۳. دیدگاه روانکاوی: واکنش به فقدان و خشم سرکوب‌شده

در این رویکرد، افسردگی به عنوان یک واکنش در برابر فقدان رخ می‌دهد. با توجه به اهمیت تجربیات دوران کودکی در رویکرد روانکاوی، فقدان در نتیجه طردشدن، فقدان والدین یا فقدان مهر و محبت یا هر چیز دیگر، همگی باعث می‌شود تا فرد همه ترس‌های فقدان در دوران کودکی را به یادآورد، در این حالت، مانند همان کودک نیازمند محبت و مراقبتی است که در کودکی از آن محروم بوده است.

پس بخشی از رفتار افسرده‌ها درخواست محبت و توقع عطوفت و امنیت است. افراد افسرده چون ترس از طردشدن دارند، احساس خشم خود را سرکوب کرده با درونی‌سازی خشم به خودسرزنش‌گری روی می‌آورند که نتیجه آن احساس بی‌ارزشی است، که تکرار این چرخه باعث تشدید و عمیق‌تر شدن افسردگی می‌شود.

افسردگی از منظر منابع و پژوهش‌های اسلامی

1. خرافات در اروپا در برابر رویکرد منطقی در سرزمین‌های اسلامی: همزمان با اعتقاد به جن‌زدگی و تسلط شیاطین بر روح و روان بیماران روانی در قرون وسطی و قبل از آن در کشورهای اروپایی، وضعیت منطقی‌تری در سرزمین‌های اسلامی در جریان بود.
2. نقش حکمای مسلمان در شناخت بیماری‌های روانی: حکمای مسلمان نظیر ابوعلی سینا، زکریای رازی، جرجانی و عقیلی خراسانی در حدود قرن نهم تا دوازدهم میلادی نه‌تنها به شناسایی بیماری‌های اعصاب و روان اقدام کردند بلکه برنامه‌هایی نیز جهت پیشگیری و درمان، تدوین و تألیف کردند.
3. مبانی نظری درمان: نظریه اخلاط و تغییر مزاج به عنوان مبانی نظری درمان: تبیین برخی بیماری‌ها بر اساس غلبه اخلاط و تغییر مزاج در اندام‌ها از نمونه‌های این تلاش‌ها به‌شمار می‌رود.
4. رویکردی کل‌نگر و پیشرفته در درمان: از ویژگی‌های برجسته رویکرد دانشمندان مسلمان، تمرکز بر شناسایی و رفع علل بیماری به جای سرکوب علائم بود. آن‌ها به نقش مؤثر عوامل محیطی در بهبودی بیمار توجه ویژه‌ای داشتند که موارد زیر از آن جمله‌اند:

• عوامل محیطی: نور، آب و هوای محل سکونت؛
• محیط بصری: رنگ اتاق و لباس بیمار؛
• موسیقی‌درمانی: استفاده از آهنگ‌های آرامش‌بخش؛
• سبک زندگی: تغذیه صحیح، خواب کافی و رعایت بهداشت.

نگاهی به تحول رابطه روان‌شناسی و دین در درمان افسردگی

۱. گذار به روان‌شناسی مدرن و ظهور روش علمی

با آغاز دوره جدید و تحولات علمی پس از رنسانس در قرن‌های هجده و نوزده میلادی، دانش روان‌شناسی با پذیرش روش علمی، شیوه‌های گذشته علت‌یابی و درمان بیماران روانی را کنار گذاشت. روان‌شناسان در رویکردهای جدید به تبیین زمینه‌ها و علل افسردگی در حوزه‌های زیستی، روانی و محیطی پرداختند.

۲. دیدگاه‌های متضاد در مورد نقش دین در سلامت روان

کارل یونگ

کارل یونگ که به نقش مثبت مذهب در سلامت روان اذعان کرده‌

در تحقیقات جدید اگرچه برخی روان‌شناسان نظیر فروید یا اِلیس از تأثیر منفی مذهب بر سلامت روان سخن گفته‌اند اما بسیاری از روان‌شناسان دیگر مانند جیمز، یونگ، آلپورت، مازلو، آدلر و فروم به نقش مثبت مذهب در سلامت روان اذعان کرده‌اند.

۳. کشف خلاء معنوی در روان‌شناسی

اصولاً با گسترش دامنه پژوهش‌های روانشناختی، خلاء ناشی از نگاه ناقص به ابعاد وجودی انسان بیش از پیش نمایان‌تر شد و توجه به بعد معنوی انسان در رویکردهای جدید امری پذیرفته و ثابت‌شده است. غالب مطالعات انجام شده در ارتباط با عوامل خطرزای افسردگی تاکنون، بیشتر بر دو عامل زیستی و روانی و تعامل آن دو متمرکز شده است.

۴. بازگشت به معنویت و دین به‌عنوان عامل محافظ

با این وجود به نظر می‌رسد عامل یا عوامل دیگری نیز می‌توانند نقش واسطه‌ای مهمی در این میان داشته باشند که فقدان آنها زمینه‌ساز ایجاد یا بروز عوامل و افکار فعال‌ساز افسردگی است. مطالعات جدید و نتایج حاصل از تجربیات گذشته، روان‌شناسان و درمانگران را به سمت مذهب و عوامل معنوی به عنوان عاملی قدرتمند در برابر بسیاری از بیماری‌ها سوق داده است. گذشته از آن‌که رویکردهای معنوی در مقایسه با درمان‌های سکولار و غیردینی، بهبودی سریعتری را در نشانگان افسردگی نشان داده‌اند.

پیشگیری و درمان افسردگی از منظر طب سنتی ایران

درمان افسردگی از دیدگاه پژوهشگران اسلامی در دو حیطه کلی پیشگیری و درمان قابل ارائه است.

راهکارهای پیشگیرانه

رویکرد اصلی در طب سنتی ایران، پیشگیری از بیماری‌ها با تمرکز بر شش اصل ضروری حیات است که به «اسباب ستّه ضروریه» شهرت دارند. مدیریت صحیح این اصول، سلامت فرد را تضمین کرده و از بروز بیماری‌ها، از جمله افسردگی، جلوگیری می‌کند.

۱. راهکارهای پیشگیرانه بر اساس اصول شش‌گانه (ستّه ضروریه)

این اصول شش‌گانه و ارتباط آن‌ها با پیشگیری از افسردگی به شرح زیر است:

• هوا: استنشاق هوای پاک و توجه به تأثیر فصول مختلف (از نظر گرما، سرما، رطوبت و خشکی) بر مزاج فرد.
• تغذیه (خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها): شناخت طبع و خواص مواد غذایی و مصرف آن‌ها متناسب با مزاج شخصی و همچنین مدیریت کیفیت و کمیت خوراک.
• خواب و بیداری: تنظیم کمیت، کیفیت و زمان خواب و بیداری برای حفظ تعادل بدن و روان.
• حرکت و سکون: داشتن فعالیت بدنی و تحرک کافی در زندگی روزمره برای ایجاد نشاط و دفع مواد زائد.
• اعراض نفسانی (حالات روحی و روانی): مدیریت هیجانات و حالات روانی. برای مثال، هیجاناتی مانند خشم و شادی طبع گرم دارند، در حالی که ترس و اندوه طبع سرد ایجاد می‌کنند. کنترل این حالات از تأثیرات منفی آن‌ها بر جسم (مانند اشتها و گوارش) جلوگیری می‌کند.
• احتباس و استفراغ (دفع و نگهداری مواد در بدن): این اصل به لزوم نگهداری مواد مفید در بدن (احتباس) و ضرورت دفع مواد زائد و سمی مانند سودای اضافی (استفراغ) برای پیشگیری از بیماری‌ها اشاره دارد.

۲. درمان‌های گیاهی برای افسردگی

گیاه اسطوخودوس

گیاه اسطوخودوس کنترل کننده افسردگی خفیف تا متوسط

پژوهش‌ها در حوزه طب سنتی نشان می‌دهد که برخی گیاهان دارویی می‌توانند در کنترل و درمان افسردگی مؤثر باشند.

• زعفران: برای درمان افسردگی خفیف مفید است.
• اسطوخودوس: در کنترل افسردگی خفیف تا متوسط فواید درمانی قابل توجهی دارد.

یکی از ویژگی‌های مثبت و مهم درمان با گیاهان دارویی، ایمنی بالا و عوارض جانبی کم در مقایسه با داروهای شیمیایی است که نگرانی‌های جدی در مورد عوارض آن‌ها وجود دارد.

راهکارهای درمانی افسردگی با رویکرد روان‌شناسی اسلامی

۱. مداخلات شناختی و تغییر بنیادین افکار و باورها

پژوهش‌های روانشناختی با محوریت آموزه‌های اسلامی یکی از مهم‌ترین راهکارهای درمانی در اختلالات افسردگی را مداخلات شناختی می‌داند. از آنجایی که افسردگی نتیجه مستقیم افکار منفی و خُلق پایین است، مداخله شناختی و تغییر در باورها و بازتنظیم آنها می‌تواند چشم‌انداز جدیدی از واقعیت‌های موجود برای فرد افسرده به ارمغان آورد.

در این تحقیقات توجه به داشته‌های شخصی و در نظر گرفتن گرفتاری‌های دیگران علاوه بر اینکه فرد را از اثر هاله‌ایِ هیجانات منفی در امان نگه می‌دارد، فرد را از برخی باورهای منفی نظیر منحصربه‌فرد بودن در ابتلا به بلاها و مشکلات نجات می‌دهد. توضیح اینکه در «اثر هاله‌ای» یا خطای هاله‌ای، فرد تمایل دارد که ارزیابی کلی مثبت یا منفی از یک موقعیت، شخص یا صفت بارزی را در سایر جنبه‌های ناشناخته یا دربرداشت کلی از آن موقعیت یا شخص دخالت دهد.

برای مثال یک معلم با دیدن ظاهر نامنظم یک دانش‌آموز احتمالاً در ارزیابی درسی از وی، نمرات پایین‌تری لحاظ می‌کند در مقایسه با دانش‌آموزی که ظاهر مرتبی دارد. یا افراد در برخورد با یک فرد خوش‌اخلاق غالباً دچار پیش‌بینی مثبت می‌شوند و برخی صفات خوب دیگر را نیز برای او محتمل‌تر می‌دانند. همچنین از دیگر عوامل پایداری و تشدید هیجانات منفی، باور فرد به این است که فقط او دچار این حالت یا مشکل شده است که همین باعث رنج و اندوه مضاعف شده و راه درمان را طولانی‌تر می‌کند.

در رابطه با افسردگی، غالباً با بروز برخی ناکامی‌ها و مشکلات در بخشی از زندگی، افکار منفی نقش کلید فعال‌ساز خُلق منفی را بازی می‌کنند، فرد با نمونه‌یابی ناقص از گذشته و تعمیم حس منفی حاصل از این اتفاقات به زمان حال و حتی آینده، فضایی تیره و تار در تمام جنبه‌های زندگی برای خود ترسیم می‌کند که نتیجه‌ای جز انزوا، کاهش انرژی و نهایتاً افسردگی در پی ندارد.

۲. تقویت اعتماد به نفس و اصلاح تصور از خداوند

با توجه به ارتباط برخی ویژگی‌های شخصیتی منفی، اعتماد به نفس پایین، احساس تنهایی و تصور منفی و تنبیه‌کننده از خدا با افسردگی، برخی مداخلات شناختی بر ایجاد و پرورش احساس ارزشمندی و برجسته‌سازی ارتباط انسان با خداوند تأکید دارند. در این زمینه پژوهش‌ها نشان می‌دهد که داشتن تصور مثبت از خداوند مانند پذیرنده، دوست‌دارنده، خیرخواه و حاضر با کاهش سطح افسردگی رابطه دارد. از سوی دیگر با توجه به اثرپذیری و پیروی نظام احساسات و عواطف انسان از نظام شناختی، مدیریت و تنظیم نظام ارزیابی از دیگر عوامل مؤثر بر کنترل و کاهش افسردگی است.

۳. بازتنظیم نظام ارزیابی و نگاه خیرگرا به سختی‌ها

توضیح اینکه پدیده‌ها با محوریت طبع انسان به دو دسته خوشایند و ناخوشایند تقسیم می‌شود در حالی که قرآن سخن از خیر بودن برخی از رویدادها علی‌رغم ناخوشایندی آن برای انسان دارد. از این رو در مقابل الگوی لذت‌محور یا خواست‌گرا که تابع خوشایندی یا ناخوشایندی ظاهری است، الگوی اصیل‌تری با محوریت خیر و شر وجود دارد و غمگینی و تنیدگی ناشی از سختی‌ها و مشکلات، ریشه در ناآگاهی انسان از همین حقیقت است چراکه در بسیاری از مواقع همین سختی‌ها و مشکلات زمینه‌ساز رشد و تعالی انسان است.

ارزیابی خیرگرا نه‌تنها تحمل سختی را تسهیل می‌کند بلکه از آن فرصتی برای لذت‌جویی و کامیابی از زندگی می‌سازد. همان‌طور که سعدی گفته است:
غم و شادی برِ عارف چه تفاوت دارد *** ساقیا باده بده شادی آن، کاین غم از اوست.

۴. تنظیم و مدیریت هیجانات

تنظیم و مدیریت هیجانات و رغبت‌ها از دیگر عواملی است که پژوهش‌های اسلامی بر ارتباط آن با افسردگی و خُلق منفی تأکید کرده است. توجه به هیجانات مثبت و بسط آن علاوه بر توانمندی باعث می‌شود روان انسان از انقباض و گرفتگی خارج شود. در آموزه‌های دینی سه ویژگی برای هیجانات مثبت و اثرگذاری بهینه آن در نظر گرفته شده است. یک: همه ابعاد مادی و معنوی انسان را پوشش دهد. دو: متوازن و متعادل باشد و سه: نباید پیامد منفی داشته باشد.

۵. مدیریت اعمال و رفتار هدفمند

مدیریت اعمال و رفتار نیز ارتباط مستقیمی با خُلق منفی به‌ویژه افسردگی و اضطراب دارد. عمل هر گونه کنش یا رفتار آشکاری است که فرد به صورت ارادی آن را آغاز و به پایان می‌رساند. هدفمندی، معناداری، ارزشمندی و تعالی‌بخشی از جمله ویژگی‌های مثبتی است که می‌تواند مانع ایجاد خُلق منفی شود. در مقابل، اعمال زیاد بی‌ارتباط با هدف که فرد را به سختی می‌اندازد و مشغولیت فکری و توجّهی ایجاد می‌کند، یکی از عوامل زمینه‌ساز بروز افسردگی است.

منابع

• اتکینسون، ریتا ال و دیگران، زمینه روان‌شناسی هیلگارد، ترجمه براهنی و دیگران، تهران، رشد، ۱۳۹۶ش.
• اختراعی، امیر و زوار، اعظم، رهایی از اضطراب و افسردگی، تهران، رزا، ۱۳۹۸ش.
• انجمن روان‌پزشکی آمریکا، راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی ویرایش پنجم، ترجمه فرزین رضاعی و دیگران، تهران، ارجمند، ۱۳۹۷ش.
• بهرامی احسان، هادی و دیگران، تبیین ریشه‌های افسردگی از منظر سوره مبارکه غاشیه؛ تمرکز بر نقش رفتارهای بی‌حاصل، فرهنگ در دانشگاه اسلامی، س۳، ش۳، ۱۳۹۲ش.
• بیانی، علی‌اصغر و دیگران، بررسی رابطه جهت‌گیری مذهبی با اضطراب و افسردگی در دانشجویان، مجله علمی ـ پژوهشی اصول بهداشت روانی، س۱۰، ش۳، ۱۳۸۷ش.
• پسندیده، عباس و دیگران، پایه نظری و الگوی هیجانات مثبت از دیدگاه اسلام، دوفصلنامه مطالعات اسلام و روان‌شناسی، س۵، ش۹، ۱۳۹۰ش.
• پورافکاری، نصرت‌الله، فرهنگ جامع روان‌شناسی–روان‌پزشکی، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۸۶ش.
• توکلی، الهام، افسردگی در کودکان؛ علائم، ویژگی‌ها و راهبردهای درمانی، تعلیم و تربیت استثنایی، س۱۸، ش۴، ۱۳۹۷ش.
• رضایی، حدیث و عرب، آرمین، جایگاه افسردگی در طب سنتی ایران، نهمین کنگره پیشگامان پیشرفت، تهران، ۱۳۹۵ش.
• سعدی شیرازی، مشرف‌الدین مصلح، دیوان غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۰ش.
• عمید، حسن، فرهنگ عمید، سرپرست تألیف و ویرایش: فرهاد قربان‌زاده، تهران، اَشجَع، ۱۳۸۹ش.
• محمدی، جمیله و دیگران، تبیین عوامل مؤثر بر کاهش علائم افسردگی از منظر دین اسلام؛ یک تحلیل محتوای کیفی، مجله طب نظامی، س۲۰، ش۲، ۱۳۹۷ش.

ویکی ز