گردشگری

گردشگری؛ سفر به‌قصد هدف مشخصی مانند تفریح، کسب‌وکار و گذراندن اوقات فراغت.

گردشگری، امروزه به یک صنعت جهانی مهم تبدیل شده که فراتر از سفرهای تفریحی است و شامل انواع گوناگونی مانند گردشگری مجازی، سلامت، فرهنگی و گردشگری حلال می‌شود. سفر در تمدن اسلامی، برای کسب علم و دانش نقشی کلیدی داشته و جهانگردان مسلمانی چون ابن‌بطوطه و ناصرخسرو، سفرنامه‌هایی از خود به جای گذاشته‌اند. قرآن کریم نیز انسان‌ها را به سفر و گردش در زمین تشویق می‌کند تا از سرنوشت گذشتگان عبرت گرفته و در نشانه‌های قدرت خداوند تفکر کنند. توسعه صنعت گردشگری هرچند مزایایی چون بهبود زیرساخت‌ها و ثروت‌آفرینی دارد، اما در برخی موارد با چالش‌هایی مانند نارضایتی محلی و از بین رفتن اصالت فرهنگی همراه است.

مفهوم‌شناسی گردشگری

پرونده:حافظیه.jpg

حافظیه در شیراز از مکان‌های پربازدید گردشگری در ایران

گردشگری در لغت مترادف با جهانگردی و به‌معنای مسافرت بین شهرهای مختلف دنیا آمده و معادل توریسم (tourism) در زبان انگلیسی و سیر، سیاحت و زیارت در زبان عربی و ادبیات اسلامی است. در اصطلاح سازمان جهانی گردشگری به مجموعه فعالیت‌های افرادی که برای گذراندن اوقات فراغت، انجام کار و اهداف مشابه، برای مدت حداقل یک شب و حداکثر یک سال به مکانی غیر از مکان عادی زندگی خود مسافرت می‌کنند گردشگری گفته می‌شود؛ اما در فرهنگ عمومی ایرانیان مقید به شرایط زمانی و مکانی خاصی نیست.

گردشگری در قرآن و تمدن اسلامی

نگرش قرآن به پدیده گردشگری

در نگاه قرآن گردشگری و سیاحت و مسائل مرتبط با آن مانند نزدیکی مسیرها، امنیت راه‌ها و امکانات موجود در آن‌ها از نعمت‌های خداوند شمرده شده که بندگان باید خداوند را به‌خاطر وجود آن سپاسگزاری کنند و از نبود آن به‌عنوان عذابی سخت نام برده شده است. از سوی دیگر نگاه خاص قرآن به مسئله هدایت و تربیت انسان‌ها سبب شده تا نقش تربیتی مسائلی مانند آثار بر جای مانده از گذشتگان که عینی و محسوس هستند، در آیات قرآن برجسته شود و مسلمانان تشویق شوند تا برای دیدن و تفکر دربارهٔ آن‌ها به سیر و سیاحت در جهان پیرامون خود بپردازند.

اهداف گردشگری در قرآن

تجارت و بازرگانی

یکی از اهداف سفر در قرآن، «تجارت» و «کسب سود» است. تبادلات تجاری و استفاده از کالای سایر مناطق، از جمله اموری است که در سفر و گردشگری به دست می‌آید.

عبرت گرفتن

یکی از مهم‌ترین اهداف گردشگری در قرآن «عبرت گرفتن» است. هدف نهایی بیشتر آیاتی که خداوند در آن‌ها امر به سفر و گردش در زمین کرده، عبرت گرفتن از عاقبت کسانی است که در زمان‌های گذشته زندگی می‌کردند. تکذیب‌کنندگان فرستادگان الهی، مشرکین و مجرمین از جمله گروه‌هایی هستند که خداوند از مردم می‌خواهد هنگام سفر و گردشگری به آثار برجای مانده از آن‌ها نگاه کرده و دربارهٔ کارهایی که انجام دادند و سرانجامی که به آن گرفتار شدند، تفکر کنند. قرآن تأکید خاصی بر بحث «دیدن آثار گذشتگان» دارد؛ لذا در بیشتر آیاتی که به بحث سفر اشاره کرده، از عبارت «فانظروا» به‌معنای «نگاه کنید» استفاده کرده است.

دیدن آثار قدرت خداوند

جهانِ هستی نشانِ قدرت خداوند است. دیدن و دقت در مخلوقات او، رهنمون ما به وجود خالقی توانا برای جهان خلقت است. قرآن به کسانی که در پی به‌دست آوردن شناخت بیشتر از عالَم هستند و نیز کسانی که دارای شک هستند یا به وجود خالقی توانا برای عالَم ایمان ندارند، توصیه می‌کند تا به سفر رفته و در عالم گردش کنند تا با دیدن نشانه‌های قدرت او ایمان آورند یا به ایمان آن‌ها افزوده شود.

ضرورت بزرگداشت و حفظ شخصیت‌ها و آثار فرهنگی

بزرگداشت کسانی که درگذشته برای گسترش اهداف فرهنگی و دینی تلاش کرده‌اند، از دیگر اهداف گردشگری در قرآن است. دعوت از مردم برای سفر به مسجد الحرام و دیدن آثاری که از حضرت ابراهیم و سایر بزرگان دین به‌جا مانده هم تجلیل از مقام و منزلت آنها است و هم باعث ایجاد انگیزه برای ادامه دادن راه آن‌ها است.

گردشگری در آیات قرآن

در قرآن، ۱۴ آیه پیرامون سفر و گردشگری وجود دارد. در هفت آیه به‌طور مستقیم با عبارت «سیروا» به‌معنای «سفر کنید» و در هفت آیه به‌صورت غیر مستقیم و با عبارت استفهامی «اَ فَلم یسیروا» به‌معنای «آیا در زمین سیر نکردند»، به موضوع سفر و گردشگری پرداخته است. علاوه بر آیات فوق، در داستان ذوالقرنین و سفرهای تابستان و زمستان قریش، سفر حضرت ابراهیم به مکه برای سکونت دادن همسر و فرزندش و ساخت خانه خدا، سفر فرزندان حضرت یعقوب به مصر، سفرهای حضرت موسی، از جمله سفرهایی هستند که خداوند در قرآن به آن‌ها اشاره کرده است.

نقش گردشگری در تمدن اسلامی

با ظهور اسلام و گسترش آن در سرزمین‌های مختلف، اصول و مبانی، آداب‌ورسوم و علوم اسلامی به‌صورت گسترده‌ای در سرزمین‌های اسلامی گسترش یافت و موجبات تشکیل تمدن اسلامی را فراهم ساخت. این تمدن عظیم تا قرن دوازده هجری ادامه داشت. سفرهایی که برای فراگیری علم و دانش انجام می‌شد، یکی از علل اصلی گسترش تمدن اسلامی بود. این سفرها به توسعه دانش در سرزمین اسلامی کمک کرد و موجب گسترش ویژگی‌های خاص تمدن اسلامی در سرزمین‌های مختلف شد.

فراز و فرود گردشگری در تمدن اسلامی

قرن سوم تا هفتم هجری دوره اوج سفرهای مسلمانان به خاورمیانه، اروپا و آفریقا بود. شاهد این گزارش، فراوانی سفرنامه‌های گردشگران مسلمان در آن روزگار است؛ اما جریان گردشگری از قرن هشتم هجری تغییر کرد و به سفرهای یک‌طرفه غربی‌ها به سرزمین‌های اسلامی تبدیل شد و سفرهای مسلمانان به سفر حج و گاهی سفر به یک کشور مسلمان دیگر محدود شد. توانایی مادی، کسب دانش و نشر آن و ارزشمندی دانشمندان در جامعه مسلمین، از مهم‌ترین عوامل توجه مسلمانان به گردشگری و مسافرت بود.

گردشگران مسلمان در دوران تمدن اسلامی

بیشتر کسانی که در دوره اوج گردشگری در تمدن اسلامی به جهانگردی می‌پرداختند، از دانشمندان بودند؛ برخی به‌دلیل علاقه به دانش و کسب تجربه سفر می‌کردند و برخی دیگر برای زیارت اماکن مقدس راهی سفر می‌شدند. در این میان گروهی نیز به‌دلیل مسئولیت‌های حکومتی عازم کشورهای مختلف می‌شدند تا اطلاعات مورد نیاز را گردآوری کنند. بسیاری از این افراد، تجربه‌ها و گزارش سفرهای خود را در قالب «سفرنامه» نگارش کرده‌اند.

آثار گردشگران مسلمان

آثار برجای مانده از گردشگران مسلمان در دوران عظمت تمدن اسلامی به به دو دسته کلی تقسیم می‌شود: اول گزارش سفر، که از اوضاع اجتماعی و اقتصادی کشورها و شهرهای مختلف حکایت می‌کند و دوم، سفرنامه‌هایی که بر موضوع خاصی تمرکز کرده و در همان زمینه تحقیق شده و گزارش‌ها نیز متناسب با همان موضوع ارائه شده است.

گزارش سفر

گزارش‌های بسیاری توسط گردشگران مسلمان نگاشته شده که برخی از آن‌ها عبارت است از:

• سفرنامه احمد بن فضلان (م ۳۱۰ق)؛
• سفرنامه ابودُلَف نوشته مسعر بن مهلهل خزرجی (قرن ۴ق)؛
• سفرنامه ابوالقاسم محمد بن حوقل (م ۳۶۷ق)؛
• سفرنامه ابوالفتح کراجکی (م ۴۴۹ق)؛
• سفرنامه ناصرخسرو قبادیانی (۳۹۴–۴۸۱ق)؛
• سفرنامه ابن‌جبیر اندلسی (۵۴۰–۶۴۱ق)؛
• سفرنامه محمد بن علی بن محمد انصاری به‌نام «عیون الاخبار»؛
• سفرنامه شیخ ابوالحسن علی بن ابی‌بکر هروی (م ۶۱۱ق) به‌نام «الاشارات الی معرفة الزیارات»؛
• سفرنامه ابن‌بطوطه (۷۰۳–۷۷۹ق) به‌نام «تحفة النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار»؛
• سفرنامه ابن‌خلدون (۷۳۲–۸۰۸ق)؛
• سفرنامه شیخ عزالدین حسین بن عبدالصمد حارثی پدر شیخ بهایی (۹۱۸–۹۸۴ق)؛
• سفرنامه سید علیخان مدنی شیرازی (۱۰۵۲–۱۱۱۸ق یا ۱۱۲۰ق) به‌نام «سُلوة الغریب و اسوة الادیب»؛
• سفرنامه میر عبداللطیف خان شوشتری (۱۱۷۲–۱۲۲۰ق) به‌نام «تحفة العام»؛
• سفرنامه حبیب بن طالب بغدادی در قالب شعر (۱۲۶۳ق)؛
• سفرنامه سید مهدی بن علی بحرانی (م ۱۳۴۳ق) در قالب شعر به‌نام «رحلة الشتاء و الصیف».

سفرنامه‌های موضوع‌محور

برخی از موضوعات و سفرنامه‌هایی که دربارهٔ آن نوشته شده عبارت‌اند از:

کتاب‌های جغرافیایی

در سفرنامه‌های جغرافیایی به موضوعاتی مانند فاصله شهرها، وضعیت درآمد و محصولات شهرها، وجود آثار تاریخی و باستانی که در شهرهای مختلف وجود دارد، ارائه نقشه شهرها، گزارش از آداب‌ورسوم و فرهنگ مردم هر شهر توجه شده است. برخی از سفرنامه‌هایی که در این زمینه نوشته شده عبارت‌اند از:

• «المَسالک و المَمالک»؛ گردشگران زیادی مانند جعفر بن احمد مَروَزی (م ۲۷۴ق)، احمد بن حارث خراز (م ۲۵۸ق)، ابوالفرج احمد بن طیب سرخسی (۲۱۸–۲۸۶ق)، ابواسحاق ابراهیم بن محمد فارسی اصطخری (م ۳۴۰ق) و ابوزید احمد بن سهل بلخی (۲۳۵–۳۲۲ق) از جمله کسانی هستند که کتابی با این نام نوشته‌اند.
• «نخبة الدهر فی عجایب البرّ و البحر» نوشته ابوعبدالله دمشقی (۶۵۴–۷۲۷ق)؛
• «البلدان» نوشته یعقوبی (م ۲۸۴ق)؛
• «احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم» (۳۷۵ق) نوشته مقدسی (۳۳۴–۳۸۰ق)؛
• «الجغرافیا» نوشته محمد بن ابوبکر ظهور غرناطی (۵۳۴ق)؛
• «جغرافیا فی الاقالیم السبعه» نوشته ابن‌سعید مغربی (۶۱۰–۶۸۵ق)؛
• «نزهة القلوب» (۷۴۰ق) نوشته حمدالله مستوفی (۶۸۰–۷۵۰ق).

کتاب‌های تاریخ

برخی از کتاب‌های تاریخی به‌جای مانده از سفرهای گردشگران مسلمان عبارت‌اند از:

1. «تاریخ یعقوبی» نوشته یعقوبی (م ۲۸۴ یا ۲۹۲ق)؛
2. «مُروجُ الذَّهَب» مسعودی (قرن ۴ق)؛
3. «البدء و التاریخ» نوشته مطهر بن طاهر مقدسی (م ۳۵۵ق)؛
4. «تاریخ میافارقین» نوشته احمد بن یوسف بن ارزق فارقی (۵۱۰–۵۷۲ق)؛
5. «تاریخ بغداد» نوشته خطیب بغدادی (۳۹۲–۴۶۳ق).

کتاب‌های آداب و عقاید

عقاید و آداب از دیگر موضوعاتی هستند که جهانگردان مسلمان به آن توجه داشته و آن‌ها را در کتب خود گزارش کرده‌اند. «تحقیق ماللهند» نوشته ابوریحان بیرونی (۳۶۲–۴۴۲ق) از جمله این کتاب‌ها است؛ این دانشمند بزرگ با سفر به هند تحقیق جامعی دربارهٔ عقاید هندوها انجام داده است.

آداب گردشگری از منظر اسلام

1. وصیت کردن؛ یکی از مهم‌ترین آداب، تنظیم وصیت‌نامه است. از آنجا که سفر ممکن است خطراتی داشته باشد، مسافر باید پیش از حرکت، دیون خود را بپردازد، امانت‌ها را بازگرداند و وصیت کند تا حقی از دیگران بر عهده او باقی نماند.
2. اطلاع دادن به نزدیکان و برادران دینی؛ لازم است که شخص مسلمان نزدیکان خود را از برنامه سفرش آگاه کند. این کار باعث می‌شود تا از راهنمایی و دعای خیر آن‌ها بهره‌مند شود و همچنین بتواند با سپردن امور خانواده به افراد مطمئن، با آسودگی خاطر سفر کند.
3. صدقه دادن؛ دادن صدقه پیش از خروج از منزل، برای تضمین سلامتی، دور شدن شر و بدی و حل مشکلات سفر بسیار توصیه شده است. این عمل ضامن سلامتی مسافر است و آرامش خاطر به همراه دارد.
4. خواندن دعا؛ مسافر باید با خواندن دعاهای مخصوص آغاز سفر مانند یازده مرتبه سوره توحید و دعاهای نقل شده از معصومین، خود و خانواده‌اش را به خداوند بسپارد و از او طلب حمایت، آسانی راه و عاقبت به خیری کند. هنگام سوار شدن بر وسیلهٔ نقلیه خواندن دعای ویژه آن توصیه شده است تا جان و وسیله نقلیه مسافر از خطرات مصون بماند.
5. تهیه زاد و توشه مناسب و حلال؛ از مسئولیت‌های مسافر، به‌همراه داشتن زاد و توشه کافی، حلال و پاکیزه است. همچنین از نشانه‌های جوانمردی در سفر، فراوانی توشه و بخشیدن آن به همسفران دانسته شده است.
6. مراقبت از وسایل و توشه سفر؛ مسافر مسئولیت دارد که از وسایل، پول و توشه‌ای که به‌همراه دارد، به‌خوبی نگهداری کند؛ زیرا این وسایل پس از خداوند، تکیه‌گاه و پشتوانه او در طول سفر محسوب می‌شوند.
7. انتخاب همسفر مطمئن؛ مسافری که از خانه خود دور شده، برای حفظ آسایش و آرامش خود در سفر، باید همسفری مطمئن انتخاب کند تا از خطرات جانی و مالی مصون بماند. انتخاب همراهانی که از نظر وضعیت اقتصادی نزدیک به فرد باشند تا از ایجاد حس سرشکستگی یا تحقیر برای هر یک از طرفین جلوگیری شود. همچنین همسفر شدن با افرادی بهتر است که دارای اخلاق نیکو و شخصیت والایی هستند، به‌گونه‌ای که همراهی با آن‌ها باعث رشد معنوی و افتخار باشد، نه مایه کاهش شأن و منزلت.
8. رفتار نیکو با همسفران؛ رفتار نیکو و اخلاق حسنه مهم‌ترین اصل در معاشرت با همسفران است تا سفری لذت‌بخش و خاطره‌انگیز فراهم شود. تلاش برای هماهنگی با همراهان، مشورت در امور و دوری از مخالفت‌های بی‌جهت، صمیمیت و آرامش گروه را حفظ می‌کند. جوانمردی و بلندهمتی در سفر، با بخشش از زاد و توشه و کمک مالی به همسفران نمود پیدا می‌کند. همچنین، مشارکت فعال در کارهای گروهی مانند تهیه غذا و پرهیز از واگذار کردن وظایف شخصی به دیگران، نشانه تواضع و احترام متقابل است.

تاریخچه گردشگری

تاریخچه گردشگری در جهان

سالانه میلیون‌ها سفر برای آشنایی با فرهنگ، هنر، تاریخ و استفاده از منابع علمی، تجاری و پزشکی سایر کشورهای جهان انجام می‌شود. امروزه بخش قابل توجهی از درآمد بسیاری از کشورهای جهان، از طریق صنعت گردشگری تأمین می‌شود. در بسیاری از کشورهای جهان، گردشگری یکی از منابع مهم درآمد ارزی است.

نخستین سفرهای گردشگری در اروپا متعلق به مسیحیانی بود که در اواخر قرون وسطی در روزهای تعطیل، برای زیارت کلیسای اعظم کانتربوری انگستان، به این شهر مسافرت می‌کردند. از جمله فعالیت این گردشگران تهیه سوغات و باز کردن حساب‌های اعتباری نزد بانک‌های خارجی بود که برخی از آنها تاکنون نیز باقی مانده است. سفر برای بازدید از مقبره «جیم موریسون» نویسنده، شاعر و خواننده آمریکایی درگورستان «پِرلاشِز» فرانسه از دیگر نمونه‌های گردشگری در اروپا است. همچنین در نیمه قرن هفدهم، در اروپا توسط بازرگانان و دیپلمات‌ها تورهای مسافرتی به راه افتاد که بعدها به عنوان «گراندتور» نامیده شد. یکی از گردشگران اروپایی که به چندین کشور سفر کرد و سفرنامه‌اش مشهور شد مارکوپولو بود؛ وی از ایتالیا تا چین سفر کرد و در این مسیر از کشورهای ایران و هند هم عبور کرد.

تاریخچه گردشگری در ایران

دوره صفویه آغاز توجه گردشگران خارجی و خصوصاً اروپایی‌ها به ایران است. سفر جهانگردانی از کشورهای انگلیس، فرانسه، ایتالیا، هلند و آلمان به ایران در این دوره، مؤید توجه خاص کشورهای غربی به ایران برای آشنایی با آداب و فرهنگ آن است.

در دوره پهلوی علیرغم تلاش برای پایه‌گذاری گردشگری مدرن، موفقیت قابل ملاحظه‌ای در این زمینه کسب نشد. عدم توجه حکومت به ارزش‌های حاکم بر جامعه، عدم توجه به زیرساخت‌ها، انحصار سفر به طبقات خاص و عدم توجه به جاذبه‌های کوچک و متنوع گردشگری ایران از جمله عوامل عدم موفقیت پهلوی در گسترش گردشگری در ایران است. پیشرفت‌ها و دستاوردهای حوزه گردشگری بعد از پیروزی انقلاب اسلامی نسبت به دوره قبل تفاوت‌های چشمگیری دارد. در این دوره علاوه بر توجه به تمام جاذبه‌های گردشگری ایران به گسترش زیرساخت‌ها و فرهنگ گردشگری در بین عموم مردم توجه و اهتمام خاصی شد.

گونه‌شناسی گردشگری

گردشگری تاریخی

بازدید از بناهای تاریخی و باستانی، محل‌های مرتبط با وقایع و شخصیت‌های مهم تاریخی و نیز آثار به‌جا مانده از گذشتگان که از طریق موزه‌ها به نمایش گذاشته می‌شود، گردشگری تاریخی یا گردشگری میراث نامیده می‌شود.

گردشگری فرهنگی

سفر به نقاط، شهرها و کشورهای دیگر با هدف به‌دست آوردن اطلاعات و تجربه‌های جدید و آشنایی با «جلوه‌های فرهنگی» جوامع دیگر را گردشگری فرهنگی نامیده‌اند. مشاهده چشم‌اندازهای فرهنگی از طریق آثار هنری، فرهنگی، آداب‌ورسوم و بناهای تاریخی از مهم‌ترین اهداف گردشگری فرهنگی شمرده شده است. توجه به جاذبه‌های بصری و هنرهای به نمایش درآمده در آثار تاریخی، وجه تمایز گردشگری تاریخی از گردشگری فرهنگی است. از این نوع گردشگری به «گردشگری تجربه» نیز تعبیر می‌شود. «گردشگری آئینی» از جمله مصادیق گردشگری فرهنگی است.

گردشگری سیاسی

گردشگری سیاسی دو جنبه اصلی دارد:

1. سفرهای دیپلماتیک؛ سفرهایی که مختص سیاستمداران و مقامات حکومتی است.
2. جاذبه‌های سیاسی؛ مکان‌هایی با اهمیت سیاسی تاریخی که مقصد گردشگران عادی هستند؛ مانند کاخ گلستان در ایران یا کاخ کرملین در روسیه که برخی از آن‌ها هنوز کارکرد سیاسی فعال دارند.

گردشگری اجتماعی

گردشگری اجتماعی، شکلی یارانه‌ای از سفر است که با حمایت مالی دولت‌ها، اتحادیه‌ها و شرکت‌های خدماتی، فرصت مسافرت را برای اقشاری که به‌دلیل محدودیت‌های مالی از آن محروم‌اند؛ مانند افراد کم‌درآمد، سالمندان و کارگران فراهم می‌کند. هدف اصلی این نوع گردشگری، فراتر از سودآوری، تحقق اهداف اجتماعی و فرهنگی و تأمین حق استراحت و اوقات فراغت برای همه اعضای جامعه است.

گردشگری مذهبی

بازدید گردشگران از اماکن مذهبی و زیارتگاه‌ها گردشگری مذهبی نامیده شده است. زیارت اماکن و آثار، انجام اعمال مذهبی و گذران اوقات فراغت از جمله اهداف این نوع گردشگری است. از آنجا که اهداف گردشگری مذهبی گسترده است، تنها در «زیارت» خلاصه نمی‌شود و طیف وسیعی از سفرهایی که برای بازدید از اماکن مذهبی سایر ادیان و شرکت در برخی از مراسم مذهبی مانند پیاده‌روی اربعین انجام می‌شود را در بر می‌گیرد.

گردشگری حلال

گردشگری حلال، نوعی از گردشگری است که بر اساس ارزش‌ها و قوانین اسلام بنا شده و عموماً مربوط به خانواده‌های مسلمان است. گردشگری حلال به فعالیت‌هایی اطلاق می‌شود که انجام آن‌ها از منظر اسلام برای مسلمانان مجاز شمرده شده است. اگر تمامی فعالیت‌ها، امکانات، اقدامات و اهداف یک سفر با فقه اسلامی سازگار و مجاز باشند، می‌توان از آن به‌عنوان گردشگری حلال نام برد. البته گردشگری حلال لزوماً به‌معنای گردشگری اسلامی نیست؛ چرا که داشتن قصد مذهبی برای این نوع سفر شرط ضروری نیست. گردشگری حلال سفری است که توسط مسلمانان با اهداف توریستی، تفریحی یا کاری، چه در کشورهای اسلامی و چه غیراسلامی، انجام می‌شود و در آن فعالیت‌های خاصی که به‌طور صریح توسط فقه ممنوع شده‌اند، وجود ندارد. در تمایز میان گردشگری اسلامی یا مذهبی و گردشگری حلال باید بیان داشت که دامنه گردشگری حلال وسیع‌تر از گردشگری مذهبی است. هنگامی که مسلمانان به‌دلایل مذهبی یا برای بازدید از اماکن مقدس اسلامی سفر می‌کنند، در حال انجام گردشگری اسلامی یا مذهبی هستند؛ سفرهایی مانند حج و عمره نمونه‌هایی از سفرهای اسلامی محسوب می‌شوند؛ اما گردشگری حلال به سفرهایی اطلاق می‌شود که بر اساس ارزش‌های شریعت اسلام، برند حلال و با اهداف گوناگون برای خانواده‌های مسلمان صورت می‌گیرد. گردشگری حلال شامل دسترسی به غذای حلال، امکانات نماز، سرویس بهداشتی مناسب، عدم اسلام هراسی، خدمات ماه رمضان، فضاهای تفریحی با حریم خصوصی و عدم خدمات غیرحلال است.

گردشگری معناگرا

گردشگری معناگرا از آن‌رو که در پی فهم اندیشهٔ پیشینیان و کشف زنجیرهٔ زندگانی آنان است، «گردشگری مفهومی» نیز نامیده می‌شود. در گردشگری معناگرا، جامعهٔ بشری و جغرافیای مسکون بشر به‌مثابه یک کل، مورد توجه قرار می‌گیرد؛ جامعه، شامل تمام افراد بشر می‌شود که هدف مشترک آنها، حفظ میراث معنوی، فرهنگی و طبیعی انسان‌ها است. در این رویکرد، جدایی‌طلبی و برتری‌جویی جای خود را به یگانگی و پیوستگی می‌دهد و سفر برای آشنایی با میراث مشترک معنوی، فرهنگی و طبیعی بشر، به‌مثابه تلاش برای درک معنای زندگی، به هدف مهم انسان‌ها تبدیل می‌شود. به باور اندیشمندان، هر گونه‌ای از گردشگری می‌تواند سویه‌هایی از معناگرایی را به‌همراه داشته باشد؛ زیرا هر سفری از این ظرفیت بهره‌مند است که معناها و مفاهیم ژرفی را به گردشگر بشناساند تا از آن برای ساختن دنیایی بهتر، بهره بگیرد. برخی پژوهشگران، رسیدن به تعالی، رسیدن به معنا و رسیدن به درک متقابل را سویه‌های اصلی گردشگری معناگرا دانسته‌اند.

گردشگری مجازی

بازدید از اماکن تاریخی، موزه‌ها و اماکنی که معمولاً در سفرها مورد بازدید قرار می‌گیرند، به‌وسیله فیلم و تصویر از طریق فضای مجازی، گردشگری مجازی (e-tourism) نامیده می‌شود. فضای مجازی به کمک شبیه‌سازی اماکن تاریخی، مکان‌های تفریحی، ساختمان‌ها و فروشگاه‌ها در فضای مجازی و مکان‌یابی قبل از سفر، ابزاری قدرتمند برای گسترش گردشگری و انتقال فرهنگ است. «تورهای مجازی» از ابزارهای گردشگری مجازی هستند که با استفاده از تصاویر سه‌بعدی و پاناروما و به‌کمک صوت، فضای حقیقی را مدل‌سازی می‌کنند تا کاربران بتوانند از گردش خود لذت برده و اطلاعات لازم را کسب کنند. عدم محدودیت زمانی و مکانی و نیز عدم مواجه شدن با موارد غیرقابل پیش‌بینی از جمله ویژگی‌های منحصر به فرد گردشگری مجازی است.

گردشگری سلامت

گردشگری سلامت شامل گردشگری تندرستی، گردشگری درمانی و گردشگری پزشکی است که هر یک با دیگری تفاوت‌هایی دارد. گردشگری درمانی، شیوه‌ای از درمان بیماری‌ها با استفاده از آب‌های معدنی، نمک و مناطق آفتاب‌گیر است که با نظارت پزشک انجام می‌شود؛ برخلاف گردشگری تندرستی که از همین روش‌ها برای درمان استفاده می‌شود، اما بدون دخالت پزشک. در گردشگری پزشکی نیز برای درمان بیماری و انجام جراحی زیر نظر پزشکان در مراکز درمانی سفر انجام می‌شود. برخی کشورها مانند کره جنوبی برای جذب گردشگر و کسب درآمدهای ارزی شهرک‌های گردشگری درمانی ایجاد کرده‌اند.

گردشگری آموزشی

سفر به کشور یا شهری دیگر غیر از محل سکونت با هدف علم آموزی، گردشگری آموزشی گفته شده است. دوره‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت دانشگاهی و اردوهای کوتاه‌مدت علمی آموزشی دانش‌آموزان از مصادیق این نوع گردشگری است. امروزه در سراسر دنیا افراد زیادی فارغ از سن و تحصیلات برای افزایش اطلاعات و مهارت‌های زندگی خود و کسب تجربه بیشتر به این نوع از گردشگری روی آورده‌اند. در ایران، «پژوهشگاه رویان» برای نخستین بار این نوع از گردشگری را مورد توجه جدی قرار داد.

گردشگری تجاری

سفر با مقاصد تجاری به عنوان گردشگری تجاری شناخته می‌شود و بخش قابل توجهی از صنعت گردشگری را تشکیل می‌دهد. این سفرها معمولاً با تبادل دانش و تقویت روابط کسب‌وکار همراه هستند. نکته کلیدی این است که این سفرها در خارج از محیط کار معمول فرد انجام می‌پذیرد. گردشگری تجاری فرصت‌هایی برای یادگیری، شبکه‌سازی، تبادل ایده‌ها و مهارت‌آموزی فراهم می‌کند و کسب‌وکارها را به مشتریان و شرکای جدید متصل ساخته و بازارهای نوینی ایجاد می‌کند. فعالیت‌های مرتبط با این نوع گردشگری شامل شرکت در کنفرانس‌ها، نمایشگاه‌ها، جلسات کاری، شام‌های تجاری یا کارگاه‌های آموزشی است.

گردشگری پایدار

امروزه با تسهیل در شرایط گردشگری، آمار گردشگران در سراسر جهان رو به افزایش است. با افزایش سفرها خطراتی مانند از بین رفتن محیط‌زیست، متأثر شدن فرهنگ جوامع و ساختارهای اجتماعی نیز رو به فزونی نهاده و کشورهای جهان را برای حفاظت از منابع و آداب‌ورسوم خود به واکنش واداشته است. این واکنش‌ها مفهوم تازه‌ای را در صنعت گردشگری ایجاد کرده به نام «گردشگری پایدار». حفظ و افزایش فرصت‌ها برای مناطق میزبان، حمایت از ذخایر و آثار منطقه به نفع نسل‌های آینده و حمایت و ارتقا ویژگی‌های میراث طبیعی و فرهنگی از عناصر اصلی «گردشگری پایدار» است.

بوم‌گردی

بوم‌گردی یا «اِکوتوریسم» سفر به مناطقی است که دارای منابع طبیعی است. با داشتن دو ویژگی این نوع از گردشگری تحقق پیدا می‌کند؛ اول مسئولانه باشد، یعنی به‌همراه حفظ محیط‌زیست باشد و دوم باعث بهبود وضعیت اقتصادی ساکنان مناطق مزبور شود. گردشگری روستایی، گردشگری عشایری و گردشگری کشاورزی از شاخه‌های اکوتوریسم یا بوم‌گردی هستند. گردشگری روستایی فراتر از صرفاً بازدید از مناطق دور از سکونتگاه‌های اصلی است و اغلب شامل مشارکت فعال در سبک زندگی روستایی می‌شود. این شاخه شامل فعالیت‌هایی نظیر کمپینگ، پیاده‌روی، و کشاورزی است. این نوع گردشگری علاوه بر تقویت اقتصاد محلی، می‌تواند به کاهش فشارهای جانبی گردشگری شهری کمک کند و شکلی پایدارتر از سفر باشد.

گردشگری تفریحی

گردشگری تفریحی به‌معنای گذراندن اوقات فراغت برای سرگرمی و لذت و نیز دور شدن از زندگی روزمره است. این نوع از گردشگری ابتدا در میان جامعه صنعتی انگلستان به‌وجود آمد و طبقه کارگری از آن بی‌بهره بودند ولی به‌مرور زمان رواج پیدا کرد تا جایی که همه مردم از قشرهای گوناگون از آن استفاده می‌کنند.

گردشگری آشپزی

گردشگری آشپزی به سفرهایی اطلاق می‌شود که هدف اصلی آن‌ها تجربه کردن غذاهای محلی و خاص یک منطقه است. این نوع گردشگری به مسافران این امکان را می‌دهد که از طریق مزه کردن غذاهای بومی، به‌طور عمیقی در فرهنگ هر کشور یا منطقه غوطه‌ور شوند و هنر آشپزی. این حوزه به‌طور قوی ماهیت به‌هم‌پیوسته صنعت هتل‌داری و صنعت گردشگری را به نمایش می‌گذارد.

گردشگری تاریک، سیاه یا غم

گردشگری تاریک که با نام‌های گردشگری سیاه یا گردشگری غم نیز شناخته می‌شود، شاخه‌ای از صنعت گردشگری است که بر بازدید از مکان‌های مرتبط با تراژدی‌ها، فجایع، مرگ و رنج تاریخی تمرکز دارد. این مکان‌ها شامل میدان‌های جنگ، اردوگاه‌های کار و زندان‌ها می‌شوند. با این حال، این نوع گردشگری لزوماً مفاهیم صرفاً منفی ندارد و می‌تواند ماهیت آموزشی یا بشردوستانه داشته باشد. نمونه‌های برجسته این اماکن عبارتند از اردوگاه کار اجباری آشویتس، میدان کشتار در کامبوج، محل مرکز تجارت جهانی در نیویورک و منطقه اطراف نیروگاه هسته‌ای چرنوبیل.

گردشگری جنگ

بازدید از مناطقی که جنگ در آن‌ها اتفاق افتاده و یادمان‌هایی که در آنجا بر پا شده گردشگری جنگ نامیده شده است. این نوع گردشگری از زیرمجموعه‌های «گردشگری تلخ» است که در دوره‌های اخیر در جهان طرفداران زیادی پیدا کرده است. گردشگران جنگ در این سفر با داستان قهرمانان جنگ، سنگرها و سلاح‌های نظامی، تجربه‌های معنوی و مذهبی که در دوران جنگ رخ داده آشنا می‌شوند. ادبیات، موزه‌های بر پا شده در یادمان‌ها و بیان خاطرات توسط افرادی که خود در جنگ حاضر بوده‌اند می‌تواند نقش اساسی در انتقال فرهنگ و ارزش‌های برخاسته از جنگ داشته باشد. در ایران اردوهای «راهیان نور» از جمله مصادیق گردشگری جنگ است. در حال حاضر مناطق جنگی جنوب، غرب و شمال غرب از جمله مقاصد گردشگری جنگ در ایران است.

گردشگری داخلی و اقامتی

گردشگری داخلی به سفرهایی گفته می‌شود که در داخل مرزهای کشوری انجام می‌شود که فرد معمولاً در آنجا زندگی می‌کند و شامل اقامت‌ها، تعطیلات آخر هفته یا سفرهای مشابه است. این نوع گردشگری سهم قابل توجهی در اقتصاد ملی دارد و به‌دلیل سازماندهی آسان‌تر و هزینه کمتر نسبت به سفرهای بین‌المللی، به‌عنوان یک محرک مهم برای صنعت محسوب می‌شود. هتلها نیز اغلب با هدف قرار دادن فعالانه گردشگران داخلی، به‌دنبال ایجاد جریان درآمدی ثابت در طول سال هستند.

گردشگری ورزشی

ورزش به‌عنوان یک جاذبه محوری در صنعت گردشگری عمل می‌کند و هر سفری که انگیزه اصلی آن شرکت در یک رویداد ورزشی باشد، تحت عنوان گردشگری ورزشی تعریف می‌شود. رویدادهای ورزشی این توانایی را دارند که در کوتاه‌مدت رونق اقتصادی قابل توجهی را برای منطقه میزبان به ارمغان آورند.

این نوع گردشگری شامل دو دسته اصلی است:

1. هوادارانی که برای حمایت از تیم محبوب خود سفر می‌کنند؛
2. افرادی که برای تماشای رویدادهای بزرگ بین‌المللی مانند جام جهانی فوتبال، بازی‌های المپیک یا مسابقات تنیس سفر می‌کنند.

حضور در این رویدادهای مهم می‌تواند هزاران بازدیدکننده و سرمایه‌گذار را جذب کرده و میراثی مثبت برای مقصد به جای بگذارد.

گردشگری ماجراجویی

گردشگری ماجراجویی شامل فعالیت‌هایی است که عنصری از خطر، تلاش فیزیکی و مهارت‌های تخصصی را دربردارند. هدف اصلی این نوع سفر، ارائه هیجان و تجربیاتی منحصر به فرد است که فاصله گرفتن از روتین روزمره را ممکن می‌سازد. فعالیت‌هایی مانند کوه‌نوردی، بانجی جامپینگ، غواصی و پیاده‌روی در این دسته‌بندی قرار می‌گیرند. برخی از گردشگران ماجراجو حتی به دنبال مقاصد دورافتاده و خلوت‌تر هستند.

گردشگری و سبک زندگی

گردشگری یکی از ابعاد سبک زندگی است و انتخاب نوع گردشگری نیز به سبک زندگی افراد بستگی دارد. از این‌رو کسانی که در سبک زندگی خود، دل‌بستگی‌های فرهنگی را برجسته می‌کنند، انگیزه بیشتری برای بازدید از اماکن تاریخی و فرهنگی، نمایشگاه‌های فرهنگی و سمینارهای علمی دارند؛ برخلاف کسانی که در سبک زندگی خود، مصرف‌گرایی را ترجیح داده‌اند و طبیعتاً به‌دنبال آسایش‌طلبی، خرید کالا و مصرف تظاهری هستند. انتخاب گردشگری مذهبی برای کسانی که سبک زندگی دینی را برگزیده‌اند، از دیگر مصادیق وابستگی نوع گردشگری به سبک زندگی است. از سوی دیگر ورود گردشگران به مکان‌هایی که آثار تاریخی در آن‌ها قرار دارد، خصوصاً روستاها تأثیر فراوانی در تغییر سبک زندگی آن‌ها در حوزه‌های مادی‌گرایی و ثروت‌اندوزی، پوشاک، مذهب، رفتار، مدگرایی و حتی تغییر زبان دارد. امروزه در سبک‌های زندگی تغییراتی ایجاد شده که تعریف گردشگری را نیز زیر سؤال برده است؛ افراد بازنشسته و دارای سن زیاد که تمام سال را با تورهای گردشگری به سراسر جهان سفر می‌کنند، از این نمونه‌اند.

بخش‌های صنعت گردشگری

صنعت گردشگری از بخش‌های اصلی و به‌هم‌پیوسته‌ای تشکیل شده است که هر یک نقشی حیاتی در شکل‌گیری تجربه سفر ایفا می‌کنند. این بخش‌ها عبارتند از:

حمل‌ونقل

این بخش وظیفه جابجایی گردشگران به مقصد و تسهیل رفت‌وآمد آن‌ها در طول سفر را بر عهده دارد و شامل موارد زیر است:

• هوایی؛ پروازهای برنامه‌ریزی‌شده و چارتر.
• زمینی؛ اجاره اتومبیل، خدمات اتوبوس‌رانی و شبکه ریلی (بین‌شهری و درون‌شهری).
• آبی؛ کشتی‌های مسافرتی (کروز) و خطوط کشتیرانی.
• فناوری‌های نوین؛ حوزه‌های نوظهوری مانند گردشگری فضایی.

اقامت

این بخش شامل فراهم آوردن مکانی برای استراحت و اقامت شبانه گردشگران است و یکی از ارکان اصلی صنعت گردشگری محسوب می‌شود. انواع اصلی آن عبارتند از:

• هتل‌ها؛ محبوب‌ترین و بارزترین شکل اقامت پولی که جدایی‌ناپذیر از صنعت گردشگری است و خدمات متفاوتی از امکانات اولیه تا تسهیلات جامع ارائه می‌دهند.
• اقامتگاه مشترک؛ گزینه‌ای اصلی که در آن افراد می‌توانند اتاق یا خانه خود را برای اقامت کوتاه‌مدت به مسافران اجاره دهند.
• خوابگاه‌ها (هاستل‌ها)؛ گزینه‌ای ارزان‌تر و اجتماعی‌تر که در آن مهمانان فضاهایی مانند آشپزخانه و حمام را به اشتراک می‌گذارند.
• چادرزدن/ کمپینگ؛ شامل چادرزدن در فضای باز، از مناطق عمومی گرفته تا سایت‌های تجاری با امکانات اضافی.
• کابین کشتی‌های مسافرتی؛ کشتی‌های مسافرتی که خود به‌عنوان اقامتگاه عمل کرده و مسافران بیشتر مدت سفر را در کابین‌های خود در کشتی می‌گذرانند.
• خانه‌های بومی و بوم‌گردی؛ اقامتگاه‌هایی که مورد علاقه مسافران برای تجربه زندگی محلی، صرف غذاهای ارگانیک و آموزش دربارهٔ کارهای مزرعه (گردشگری کشاورزی) است.
• اسکان اشتراک زمانی؛ سبکی از اقامت که در آن حق استفاده یا مالکیت یک ملک در طول سال بین چندین نفر تقسیم می‌شود و هر فرد چارچوب زمانی مشخصی (معمولاً یک یا دو هفته) برای استفاده دارد.

غذا و نوشیدنی

بخش غذا و نوشیدنی نقشی حیاتی در تجربه گردشگری دارد که نه‌تنها نیازهای اساسی مسافران را تأمین می‌کند، بلکه فرصت‌هایی برای معاشرت و لذت‌بردن در طول سفر و مقصد فراهم می‌آورد.

اجزای اصلی این بخش عبارتند از:

1. رستوران‌ها؛ اصلی‌ترین راه غذا خوردن و معاشرت برای گردشگران، که شامل طیف گسترده‌ای از مکان‌ها، از فست‌فودها (مانند مک‌دونالد و کی‌اف‌سی) و رستورانهای خانوادگی تا رستوران‌های لوکس و درجه یک را در بر می‌گیرد.
2. شربت‌خانه‌ها و کافه‌ها؛ این مکان‌ها بخش مهمی از اقتصاد محلی بوده و فضایی آرام‌تر برای گردشگران فراهم می‌کنند تا نوشیدنی‌های تازه و شربت‌ها را مصرف کرده و با مردم محلی یا سایر مسافران معاشرت کنند. این مراکز اغلب کوچک‌تر از رستوران‌ها هستند.

سرگرمی

بخش سرگرمی یکی از عوامل کلیدی جذب گردشگر است، به‌طوری که برخی مسافران صرفاً برای بهره‌مندی از گزینه‌های سرگرمی و جاذبه‌های تفریحی به مقاصد جدید سفر می‌کنند.

این بخش شامل سه مؤلفه اصلی است:

1. اطلاعات گردشگری؛ شامل خدمات آنلاین (وب‌سایت‌ها) و آفلاین (مراکز خدمات و اطلاعات توریستی هیئت گردشگری) برای برجسته‌سازی جاذبه‌ها، مکان‌ها و امکانات محلی.
2. خریدکردن (خرده‌فروشی)؛ صنعتی مرتبط با سفر که در بسیاری از مقاصد عمده فراهم شده و گاهی اوقات خود عامل اصلی جذب گردشگر است. این بخش شامل خرید بدون عوارض و تجارت در بازارهای محلی می‌شود.
3. راهنمایان و تورهای گردشگری؛ این خدمات به گردشگران امکان دسترسی به تورهای سازمان‌یافته از جاذبه‌ها و مکان‌های دیدنی را می‌دهد. راهنمایان با دانش و تخصص خود، تجربه سفر را برای گردشگران راحت‌تر، ارزشمندتر و لذت‌بخش‌تر می‌سازند.

صنایع متصل

صنایع متعددی به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم با صنعت گردشگری در ارتباط هستند که ارائه خدمات و اطلاعات لازم برای سفری موفق را تضمین می‌کنند. مهم‌ترین این صنایع عبارتند از:

• خدمات مالی؛ از طریق ارائه بیمه مسافرتی (برای حمایت مالی در مواقع اضطراری و نیازهای پزشکی) و همچنین خدمات مرتبط با مبادلات ارز، با گردشگری پیوند می‌خورند.
• آژانس‌های مسافرتی؛ آژانس مسافرتی محصولات سفر را از طرف تأمین‌کنندگان به مشتریان می‌فروشند، در ازای آن کمیسیون دریافت می‌کنند و توصیه‌هایی مطابق با نیازهای مسافر ارائه می‌دهند؛ برخی نیز خدمات سفر کاری ارائه می‌دهند.
• برگزارکننده تور (تور اپراتور)؛ این شرکت‌ها چندین سرویس مسافرتی مانند پرواز، هتل، ویزا و ترانسفر را در قالب یک بسته سفر واحد ترکیب کرده و به مشتریان می‌فروشند.
• آژانس‌های مسافرتی آنلاین؛ این پلتفرم‌ها خدمات مشابه آژانس‌های سنتی را به‌صورت اینترنتی و سلف‌سرویس ارائه می‌دهند و گاهی اوقات به‌عنوان موتور جست‌وجو نیز عمل می‌کنند.
• سازمان‌های گردشگری؛ این نهادها بر عملکرد و کیفیت صنعت گردشگری نظارت می‌کنند، بر سیاست‌های ملی تأثیر می‌گذارند و تلاش می‌کنند بخش‌های مختلف صنعت را همسو سازند.
• آموزشی؛ این حوزه شامل سفرهای افراد برای شرکت در کنفرانس‌ها و نمایشگاه‌های تخصصی و همچنین مدارس و برنامه‌های آموزشی مرتبط با صنعت گردشگری و هتل‌داری است.

پیامدهای توسعه صنعت گردشگری

آثار مثبت توسعه صنعت گردشگری

• بهبود زیرساخت‌ها؛ توسعه گردشگری منجر به بهبود خدمات و امکانات اجتماعی برای ساکنان محلی می‌شود.
• حفظ فرهنگ؛ صنعت گردشگری باعث توجه و تلاش برای حفظ الگوهای فرهنگی مانند موسیقی، پوشاک سنتی، هنر و صنایع دستی می‌شود. همچنین تأثیر غیرمستقیم و قابل توجهی بر تمام اشکال هنری مانند ادبیات، نقاشی و معماری دارد.
• تبادل فرهنگی؛ فرصتی برای تعامل و مبادلات فرهنگی بین جامعه میزبان و گردشگران فراهم می‌کند.
• تقویت هویت محلی؛ می‌تواند باعث ایجاد حس غرور و افتخار نسبت به فرهنگ محلی در میان ساکنان شود.
• ثروت‌آفرینی؛ رونق اقتصاد محلی، ایجاد ثروت و فرصت‌های شغلی جدید، تحریک و جذب سایر سرمایه‌گذاری‌ها در منطقه و توسعه کلی حوزه تجارت و ارتباطات.
• بین‌المللی شدن؛ افزایش ارتباط جامعه محلی با دنیای خارج و تقویت فرایند بین‌المللی شدن.

پیامدهای منفی توسعه صنعت گردشگری

• نارضایتی از حضور انبوه گردشگران؛ ممکن است مردم محلی تمایلی به اشتراک‌گذاری محیط زندگی خود با تعداد زیاد بازدیدکنندگان نداشته باشند.
• تجاری‌سازی و از بین رفتن اصالت؛ هنرها، سنت‌ها و آداب‌ورسوم برای جلب رضایت و سلیقه گردشگران تغییر می‌کنند که این امر منجر به از بین رفتن اصالت و خلوص فرهنگی می‌شود.
• افزایش نابرابری اجتماعی؛ توسعه گردشگری می‌تواند به نابرابری‌های اجتماعی در جامعه میزبان دامن بزند.
• تغییرات در سبک زندگی؛ الگوهای سنتی زندگی و فعالیت‌های هنری ممکن است دستخوش تغییرات منفی شوند.
• تنش‌های فرهنگی؛ در صورتی که اختلاف فرهنگی بین گردشگران و مردم محلی زیاد باشد، احتمال بروز تنش، خشم و تعارض افزایش می‌یابد. همچنین تقویت کلیشه‌های منفی و خطر از بین رفتن زبان محلی نیز وجود دارد.

گردشگری و توسعه فرهنگی

هر گردشگر، نماینده فرهنگ خاصی است؛ از این رو در یک ارتباط دو سویه هم فرهنگ خود را به مکان‌های مختلفی که سفر می‌کند، منتقل می‌کند و هم فرهنگ مناطق دیگر را به جامعه خود می‌برد. دربارهٔ تأثیر گردشگری بر فرهنگ دو دیدگاه وجود دارد؛ گروهی توسعه گردشگری را عامل توسعه فرهنگی از لحاظ مادی و معنوی دانسته‌اند و گروهی دیگر ورود گردشگران را باعث ایجاد چالش‌های فرهنگی می‌دانند.

منابع

• قرآن کریم
• آقاجانی، معصومه و دیگران، «گردشگری مذهبی و عوامل مؤثر بر آن (مطالعه موردی ایران)»، در فصلنامه سیاست‌های راهبردی و کلان، شماره ۹، بهار ۱۳۹۴ش.
• آقایی هروانی، شهناز و دیگران، «صنعت جهانگردی و تأثیر آن بر اوضاع اقتصادی عصر پهلوی (چالش‌ها و آسیب‌ها)»، در سومین کنفرانس بین‌المللی علوم رفتاری و مطالعات اجتماعی، ۱۳۹۵ش.
• اسماعیلی، فرهاد، «گردشگری سیاسی و توانمندی ایران»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مهر ۱۳۹۴ش.
• بزرگ عقیده، نرگس خاتون، «گردشگری حلال و "فرصت‌ها و چالش‌های آن در ایران"»، مجله پژوهشنامه حلال، ۱۳۹۹ش.
• «بوم‌گردی یا اکوتوریسم چیست»، وب‌سایت کاروان، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۳۹۶ش.
• «تاریخچه گردشگری»، پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز گردشگری علمی- فرهنگی دانشجویان ایران، تاریخ بازدید: ۲۲ شهریور ۱۴۰۰ش.
• «توریسم درمانی چیست؟»، روزنامه خبری تعادل، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۳۹۴ش.
• «توسعه پایدار کشور در گرو گردشگری»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج‌فارس، تاریخ بازدید: ۳ مهر ۱۴۰۰ش.
• جعفر صالحی، سحر و دیگران، «بررسی رابطهٔ سبک زندگی فرهنگی گردشگران و رفتارهای زیست‌محیطی (مطالعه موردی: شهرستان نور)»، در اولین همایش بین‌المللی علمی – راهبردی توسعه گردشگری جمهوری اسلامی ایران چالش‌ها و چشم‌اندازها، جهاد دانشگاهی، ۱۳۹۳ش.
• «جهانگردی در تمدن اسلامی»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۴ دی ۱۴۰۰ش.
• حیدری ساربان، وکیل، «مطالعه و تحلیل اثرات توسعه گردشگری بر سبک زندگی روستایی (مطالعه موردی: شهرستان اردبیل)»، در فصلنامه علمی – پژوهشی جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، شماره ۴، پاییز ۱۳۹۵ش.
• ذاکری، علی‌اکبر، «نگاهی به جهانگردی در تمدن اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۳۸۹ش.
• رضوانی، محمدرضا، «نقش گردشگری بین‌المللی در توسعه و تحکیم پیوندهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جهان اسلام»، در مجموعه مقالات چهارمین کنگره بین‌المللی جغرافیدانان جهان اسلام، زاهدان، ۱۳۸۹ش.
• رهبری، مینا، «گردشگری مذهبی چیست؟»، وب‌سایت کُجارو، تاریخ درج مطلب در سایت: ۲۴ شهریور ۱۳۹۵ش.
• ریاحی، محمدحسین، «عوامل مؤثر گردشگری و سیاحت در تاریخ، تمدن و فقه اسلامی»، دوفصلنامه تخصصی نور المصطفی، شماره هشت، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
• زارع اشکذری، سیدمحمد و همکاران، «تحلیلی بر نقش جاذبه‌های میراث فرهنگی در توسعه و جذب گردشگری شهری»، در پژوهش‌های جغرافیای انسانی، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۵ش.
• شفیعا، سعید و صباغ‌پور آذریان، مهدیه، «تبیین مفهوم معنویت در گردشگری با استفاده از تحلیل محتوا»، فصلنامه مطالعات مدیریت گردشگری، شماره ۳۵، پاییز ۱۳۹۵ش.
• «شگفت‌زدگی گردشگران از پیشرفت‌های ایران/ دستاوردهای گردشگری ایران پس از انقلاب چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۳۹۷ش.
• شماعی، علی، «نقش جهانگردی در فرایند همگرایی و توسعه فرهنگی کشورهای اسلامی»، در مطالعات فرهنگ - ارتباطات (نامه پژوهش فرهنگی سابق)، شماره ۱، بهار ۱۳۸۷ش.
• صادقی ده‌چشمه، مهرداد و قائد امینی هارونی، عباس، «شناسایی اثرات منفی فرهنگی گردشگری بر جامعه میزبان (مورد مطالعه: روستای ده چشمه)»، مطالعات مدیریت گردشگری، سال پانزدهم، شماره ۲۵، زمستان ۱۳۹۹ش.
• صادقی، مریم، «اخلاق و آداب سفر در اسلام (آداب قبل از سفر) (۱)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۸ بهمن ۱۳۹۱ش.
• صادقی، مریم، «اخلاق و آداب سفر در اسلام (وظیفه مسافر در طول سفر)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
• عمید، حسن، فرهنگ عمید، وب‌سایت کتابسرای اشجع، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۰ش.
• فرجی‌راد، عبدالرضا و دیگران، «تحلیلی نو پیرامون گردشگری و جدیدترین طبقه‌بندی آن»، در فصلنامه علمی – پژوهشی جغرافیایی سرزمین، شماره ۲۳، پاییز ۱۳۸۸ش.
• «گردشگری از دیدگاه قرآن و سنت»، وب‌سایت رواق الحجاج، تاریخ بازدید: ۸ آذر ۱۴۰۰ش.
• «گردشگری آموزش»، وب‌سایت معاونت آموزشی پژوهشگاه رویان، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۰ش.
• «گردشگری آموزشی چیست؟»، وب‌سایت گلفام، تاریخ درج مطلب: ۳ تیر ۱۳۹۹ش.
• «گردشگری بر رکاب آیین‌ها»، وبلاگ توریسم ساینس، تاریخ درج مطلب: ۲۰ بهمن ۱۳۹۴ش.
• «گردشگری تاریخی چیست؟»، وب‌سایت گردشگری تاریخی، تاریخ بازدید: ۲۵ شهریور ۱۴۰۰ش.
• «گردشگری تفریحی»، وب‌سایت بهرام عابدینی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
• «گردشگری خرید و سهم آن در توسعه اقتصادی مقصد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۳۹۹ش.
• «گردشگری مجازی چیست؟»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش.
• «گردشگری یا توریسم»، وب‌سایت مشاغل صنعت و صنایع ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۸ خرداد ۱۳۹۸ش.
• گودرزی، نسیبه، «گردشگری پایدار چیست و چگونه به وجود آمد؟»، وب‌سایت کُجارو، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۳۹۷ش.
• منصوری، خلیل، «قرآن و گردشگری»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردیبهشت ۱۳۸۷ش.
• نورآقایی، آرش، «گردشگری معناگرا»، وب‌سایت شخصی آرش نورآقایی، تاریخ انتشار: ۵ اسفند ۱۳۸۸ش.
• وثوقی، لیلا، «گردشگری تلخ (با تأکید بر گردشگری جنگ)»، فصلنامه مطالعات جهانگردی، شماره ۱۰، تابستان ۱۳۸۸ش.
• یاوری‌گهر، فاطمه، «گردشگری اجتماعی»، مطالعات مدیریت گردشگری، دوره ۱، شمارهٔ ۳، اسفند ۱۳۸۲ش.