زن در یهودیت

زن در یهودیت؛ منزلت انسانی و نقش‌های جنسیتی زنان در نگرش یهودی.

زن در آیین یهود، زن از منزلتی تبعی برخوردار است که ریشه در باور به آفرینش او از دندهٔ مرد و نقش او در گناه نخستین دارد. باوجود تقدیس ازدواج و خانواده، زنان از بسیاری حقوق اجتماعی، دینی و حقوقی محروم هستند. عبادت آنان ارزش کمتری دارد، شهادت‌شان پذیرفته نمی‌شود، ارث نمی‌برند و تحت سرپرستی پدر یا شوهر قرار دارند. قوانین طهارت و نجاست، محدودیت‌های شدیدی را در دوران قاعدگی و پس‌از زایمان بر آنان تحمیل می‌کند. بااین‌حال، در دوران معاصر و در برخی گرایش‌های یهودی، تحولاتی در جهت بهبود وضعیت زنان صورت گرفته است، هرچند این تحولات در میان فرقه‌های مختلف یهودیت یکسان نیست.

آفرینش زن

در تورات، گاهی زن و مرد دارای حقیقت یکسان و در آیاتی دیگر زن مخلوق تبعی برای مرد توصیف می‌شود. در سِفر پیدایش تصریح شده که خدا زن را از دنده آدم آفرید و آدم او را از استخوان خود خواند و نامش را نسا نهاد چون از انسان گرفته شده است. در توجیه آن آمده است که زن از سر، چشم، گوش، دهان، دل، دست و پای آدم خلق نشد تا به ترتیب مغرور، کنجکاو، سخن‌چین، پرحرف، حسود، هرزه و ولگرد نشود. او از عضو مخفی آدم آفریده شد تا موجودی محجوب به‌بار آید.

در تلمود، هدف از خلقت زن، مساعدت به مرد دانسته شده و زن ممتاز، به تاج شوهر تشبیه می‌شود. بر مبنای آیین یهود، خداوند روح را در بینی آدم دمید و روحی در زن دمیده نشده است، مرد با قدرت روح حرکت می‌کند، اما فعالیت‌های زن ناشی از حلول موجودی به نام بعل‌زبول در او است. از این گزاره‌ها، مفسرین آیین یهود سلطنت مرد و مطیع بودن زن را استنباط کرده‌اند. برخی محققین کلیمی معتقدند که زن در آفرینش، شریک مرد است و آیه خلقت زن از دنده مرد، اشاره به این دارد که زن همیشه در کنار مرد است.

یهودیان، پسر را منتج از بیضه راست و دختر را ناشی از بیضه چپ دانسته و معتقد بودند بیضه چپ کوچک‌تر و ضعیف‌تر از بیضه راست است.

گناه نخستین

در یهودیت، زن منشأ گناه آدمی به‌شمار می‌آید؛ مار حوا را فریب داد و او آدم را وادار کرد که از درخت ممنوعه بخورد. درد زایمان و وابستگی زن به مرد، مجازات همین گناه زن دانسته می‌شود. عهد عتیق، زن را تلهٔ نیرنگ و موجودی با سیرت آلوده توصیف می‌کند.

منزلت و ماهیت زن

از منظر برخی محققان، باوجود تصریح تورات به گناهکاری زن، در نهایت نگرش آن به زن توأم با احترام است و یهودیان زن را به‌عنوان موجودی با وقار، پاکدامن و همسر در زندگی می‌پذیرند. برخی محققین دیگر معتقدند؛ گناهکار بودن موجب شده که یهودیان زن را ضعیف‌النفس، عامل فساد و مهم‌ترین ابزار شیطان برای فریب مرد تلقی کنند. در تلمود باوجود طرفداری فراوان از مرد، زنان عاقل‌تر از مردان دانسته می‌شوند؛ در عین حال از پرگویی و تمایل زنان به جادوگری اظهار تأسف شده است.

نقص ذاتی زن

در آیین یهود به‌دلیل اعتقاد به نقص ذاتی زن، هرگز او عامل خوشبختی مرد به‌شمار نمی‌آید. زن حائض، ناپاک تلقی شده و هر کس او را لمس کند تا شامگاه ناپاک خواهد بود. تلمود زن حائض را حتی بدون تماس فیزیکی شوم و مرگ‌بار می‌داند، بسیاری از زنان یهودی هنوز از قاعدگی با عنوان نفرین یاد می‌کنند.

موقعیت اجتماعی زنان

در آیین یهود، زن به‌دلیل آفرینش طفیلی و ارتکاب گناه نخستین، دارای شخصیت اجتماعی تبعی است. در تفسیر این گزاره تلمود که «زنان از مطالعه و فراگیری تورات معاف‌اند»، برخی از خاخام‌های یهودی معتقدند سوزاندن تورات بهتر از آموزش دادن آن به زنان است، زیرا تورات‌آموزی دختران به‌مثابه یاد دادن حرف‌های مستهجن به آنها است. در عهد قدیم نیز سفارش می‌شود قوانین یهودیت را به پسران‌تان بیاموزید. زنان اجازه شهادت، فعالیت‌های اجتماعی، داشتن شغل اجرایی و قضایی را ندارند، انعکاس این نگاه در فقه یهود باعث شده است، زنان حق ریاست، شهادت و قسم را نداشته باشند.

زن بر مبنای گزاره‌های آیین یهود، پیش‌از ازدواج در تملک پدر و پس‌از آن ملک شوهرش بوده و بر مبنای تلمود حق شوهر بر اموال همسرش نتیجهٔ مالکیت شوهر بر همسرش است. تورات در آیه‌های ۲۳ و ۲۴ باب بیست‌ودوم کتاب تثنیه، تجاوز جنسی به دختر باکره را جرم علیه شوهر آیندهٔ او می‌داند. از نگاه یهوه، خدای یهود، هر رابطه جنسی نامشروع، گناهش برگردن زن است چون اوست که با جاذبهٔ جنسی خود مرد را افسون کرده و آلوده به گناه می‌کند. حفظ حجاب برای زنان ضروری بوده و از نگاه تورات، آرایش دختران برای بیگانگان موجب نزول عذاب می‌شود.

عبادت زن

در دین یهود، مردان نسبت به زنان از شایستگی ایمانی بیشتری برخوردار بوده و دستورات دینی عمدتاً متوجه مردان است. در عبادت‌گاه‌ها زنان و مردان جداگانه دعا می‌خوانند و این تفکیک اجباری است چون زنان مانع برگزاری دعا تلقی می‌شوند. زنان از انجام مراسمی که در زمان‌های خاص برگزار می‌شود، منع شده‌اند و در بقیه وظایف همانند مردان عمل می‌کنند. مینیان (حد نصاب) یهودیان سنتی برای برگزاری نماز جماعت ده مرد است، اما در نگرش یهودیان اصلاح‌طلب زنان نیز مینیان به‌شمار می‌آیند.

عبادت زن نصف مرد ارزش دارد، نذر، دعا و تکالیفش بدون اجازه پدر یا شوهر بی‌اثر است. تورات، روشن کردن شمع‌های شبات را به عهدهٔ زنان گذاشته است، چون زن مرتکب گناه نخستین شده و با روشن کردن این چراغ‌ها خطای زن تا حدودی جبران می‌شود. برخی، یکسان شمردن دعای زنان، خدمه و کودکان نابالغ در برخی موارد را حاکی از منزلت پایین زن در آیین یهود می‌دانند.

ازدواج

ازدواج در یهودیت امری مقدس شمرده شده و هدف از آن تولیدمثل، حفظ عفت و همبستگی میان زن و شوهر دانسته می‌شود. در فرمان هفتم موسی، ازدواج مبنای خانواده ذکر شده است. دختر و پسر اجازه ندارند پیش‌از ازدواج رابطه جنسی داشته باشند، اگر دختری پیش‌از ازدواج با مردی رابطه داشته و دوشیزگی خود را از دست بدهد باید سنگسار شود. زنای محصنه بدتر از زنای غیرمحصنه دانسته می‌شود. ازدواج در میان یهودیان معمولاً از طریق خریدوفروش انجام می‌شد؛ بر مبنای اعتقاد آنها یعقوب لئیه و راحل را با کار خویش خریداری کرد، بوعز و یوشع نبی نیز با دسترنج خود صاحب همسر شدند. نامی که عبرانیان به زن و همسر می‌دادند بُلهه بود که معنای مملوک دارد. به گزارش برخی محققین در قوانین یهودی برای رعایت حقوق زنان پس‌از ازدواج، داماد موظف است سندی به نام کتوبا (پیمان زناشویی) را امضا کند و در یکی از بندها متعهد می‌شود معیشت همسرش را تأمین و با حفظ احترام از او حمایت و دفاع کند. تعدد ازدواج برای مرد هیچ محدودیتی نداشته و تنها شرطش این است که مرد بتواند نفقه همسران خود را تأمین کند.

طلاق

در آیین یهود، حق طلاق به‌صورت انحصاری برای شوهر بوده و به‌رغم تأکیدی که بر قداست ازدواج می‌شود، طلاق امری ساده است. در صورتی که بین زن و مرد سازگاری وجود نداشته باشد، آنها می‌توانند از هم طلاق بگیرند. طلاق با دادن گت (طلاق‌نامه) از سوی مرد به زن محقق می‌شود. در میان یهودیان اگر زنی موی سرش پیدا بود، مرد می‌توانست او را طلاق دهد. طلاق دادن زن زناکار واجب شمرده می‌شد. در آیین یهود هرچند طلاق در دست مرد است، اما زنان یهودی در مواردی از قبیل عهدشکنی، عقیم بودن، ناتوانی جنسی، منع زن از استقلال مالی، رفتار ظالمانه و بی‌دینی مرد، می‌توانستند دادخواست طلاق دهند. جنون از موانع طلاق به‌شمار آمده؛ نه مرد می‌تواند همسر دیوانهٔ خود را طلاق دهد چون زن نیاز به حامی دارد، و نه زن می‌تواند از همسر دیوانهٔ خود تقاضای طلاق کند چون طلاق منوط به امضای سند رسمی است.

زن در خانواده یهودی

در تورات نقش دوگانهٔ زن نسبت به مرد به‌عنوان همسر و مادر تعریف شده است. یهودی بودن از مادر به ارث رسیده و مادر متولی پرورش فرزندان است. برخی با استناد به موقعیت ممتاز مادر در خانه یهودی خواسته‌اند مادرسالاری را از آن استنباط کنند، اما پژوهش‌های معتبر این امر را منحصر به محیط خانه می‌داند.

خانواده میان قوم یهود از منزلت بالایی برخوردار است. خانه را مهم‌ترین محل برای پرورش و افزایش جمعیت در راستای عهدی می‌دانند که خدا برای نجات بشر به عهدهٔ آنها گذاشته است. در ده فرمانی که موسی آورده، خانواده در فرمان پنجم تقدیس شده است. در گذشته پدر عبرانی می‌توانست دختران صغیر خود را بدون رضایت آنها شوهر دهد. هرچند در آیین یهود، تبعیض نسبت به فرزندان منع شده و تأکید بر تربیتی توأم با محبت می‌شود، اما در عمل وقتی دختران یهودی به سن تکلیف (۱۲ سالگی) می‌رسند، برخلاف پسران که برای‌شان جشن تکلیف می‌گیرند، برای دختران هیچ جشنی برگزار نمی‌شود. پدر وظیفه دارد به پسران خود، تورات را آموزش دهد و در نگاه غالب یهودیان، آموزش دادن آن به دختران ممنوع است.

یهودیان از داشتن فرزند دختر ناراحت و از تولد فرزند پسر بسیار خوشحال می‌شوند. تولد پسر را با مراسم ختنه که مراسمی سخت است، جشن می‌گیرند اما تولد دختر با مراسم معمولی و دعای خیر یک کودک خبر داده می‌شود. مردان یهودی موظف هستند هر روز این دعای برکت را بخوانند؛ «مبارک است که خدای مرا زن نیافرید»، پژوهشگران، چنین گزاره‌ای را نشان‌دهندهٔ حقارت جنس زن در میان یهودیان می‌دانند.

در آیین یهود نقش زن به امور خانه‌داری منحصر است و تنها راه کمال زن، تشویق شوهر و فرزندان به فراگیری تورات است. میدراش؛ زن ایدئال را زنی می‌داند که خواست شوهرش را انجام دهد؛ ابن‌میمون بر مبنای سفارش حکیمان یهودی معتقد است زن یهودی باید در داخل خانه حیا را حفظ کرده و با اجتناب از سبک‌سری زیاد از همسرش بترسد. مرد باید همسرش را احترام کرده و دوست بدارد. در سِفر پیدایش، به زن شوهردار دستور داده شده است که مشتاق و مطیع شوهر خود باشد. در آیین یهود اوج کمال زن رسیدن به‌مقام مادری البته یک مادر کامل بودن است.

سرپرستی مرد بر زن

طبق قوانین شریعت یهود، دختر تا زمان ازدواج، متعلق به پدرش است و در زمان‌هایی که دختر، مستحق دریافت غرامت و خسارتی می‌شود، این مبلغ به پدر وی تعلق می‌گیرد. در زمان ازدواج، داماد با پرداخت مبلغی به پدر عروسکه بهای دختر باکره نامیده می‌شود، او را از پدر دختر دریافت کرده، صاحب اختیارش می‌شود.

جایگاه مرد نسبت به زن باعث شده که در آموزه‌های یهودی، پدر تا زمانی که دخترش ازدواج نکرده یا بنا بر برخی اقوال به دوازده سالگی نرسیده، و شوهر تا زمانی که طلاق رخ نداده، بر زن ولایت دارد. نذر دختران و زنان نیز بدون اجازه پدر و شوهرشان پذیرفته نیست و براساس سنت یهودی و قوانین هلاخایی، پدر و شوهر می‌توانند عهد و پیمان‌های دختر و همسر خویش را باطل کنند. برای زن متأهل، تنها راه کسب استقلال، یا طلاق گرفتن (البته حق طلاق در اختیار شوهر است) یا مرگ شوهر است.

در خصوص رابطهٔ زن و شوهر، در تنخ از واژه بعل برای مرد به معنای صاحب و مالک استفاده شده است که مؤیدی بر نظام طولی خانواده (شوهر در رأس و همسر و فرزندان تحت مدیریت او) در این بخش از کتاب مقدس است. آیات متعددی، مردان را در موقعیت ریاست بر زنان و صاحب اختیاری آنها قرار می‌دهند و اطاعت زن از مرد را لازم می‌شمرند. اگرچه مرد با ازدواج و ادای کلمات مقدس و میشنایی، صاحب اختیار زنش می‌شود، این به معنای مالک شدن شوهر بر زنش نیست؛ یعنی شوهر این اختیار را ندارد که همسرش را بفروشد و با او به مثابه شیئی مورد تملک رفتار کند.

در نقطه مقابل، برتری زن بر مرد و حاکمیت او بر شوهر و خانواده، منفی تلقی شده و مردان یهودی از چنین مناسباتی با زنان خویش نهی شده‌اند، به‌عنوان مثال در تلمود آمده است: «جزء افرادی که فریاد می‌زنند، اما کسی به داد آن‌ها نمی‌رسد، شوهری است که همسرش بر او حکومت می‌کند».

احکام و مناسک دینی زنان یهودی

احکام زنان

یهودیان بر این باورند که هدایت انسان از سوی خداوند از طریق فرامینی صورت می‌پذیرد که در اصطلاح یهود میتصووت یا شریعت نام دارد. علی‌رغم اشتراک زن و مرد در اصل انجام شرایع یهودی (میتصووت)، در پاره‌ای موارد با یکدیگر متفاوت هستند؛ ازجمله در دستورهای مربوط به ختنه، قاعدگی و سایر مناسکی که با تفاوت‌های جسمانی زن و مرد و جنسیت زنان به‌طور مستقیم مرتبط است، این تفاوت‌ها به چشم می‌خورد؛ همچنین در احکامی که دارای علل خاصی است و به‌طور غیرمستقیم با جنسیت زنان ارتباط دارد، تمایزاتی وجود دارد؛ مانند تفاوت در زیارت و ارث.

از سوی دیگر در هلاخا، برخی احکام اختصاصی نیز برای زنان وجود دارد: ۱. مراسم غسل و طهارت مربوط به عادت ماهانه (نیدا) ۲. روشن کردن شمع در روز شنبه و اعیاد ۳. پختن نان حلا که در روز شنبه خورده می‌شود. این فرامین اختصاصی زنان، در حقیقت نمادی از نقش سنتی زنان و اختیارات او در خانه و خانواده محسوب می‌شود. عالمان یهودی به‌منظور نشان دادن نقش مهم زنان در شریعت یهودی به این نکته اشاره می‌کنند که در سه آیین مهم یهودی (برپایی احکام شنبه، رعایت قوانین حلال و حرام در خوراکی‌ها (کشروت) و طهارت زناشویی) که جنبهٔ نمادین برای این دین دارند و یهودیت با آن‌ها شناخته می‌شود، زنان دارای نقشی ویژه هستند. قاعدهٔ مهم هلاخایی این است که در همهٔ نهی‌های دینی (احکام سلبی) زن و مرد یهودی یکسان‌اند؛ ولی در اوامر (حکم ایجابی)، مواردی که محدود به مناسبت‌های خاص مذهبی است، بر زنان واجب نیست. به عبارت دیگر، زن یهودی تمام نواهی دینی را باید رعایت کند، ولی در اوامر، دارای معافیت‌ها و تخفیفاتی است. دیوید بی یوسف ابودرحام مفسر قرون وسطایی، دلیل واجب نبودن میتصووت‌های مثبتی را که مربوط به زمان خاصی است، وجود نوعی تعارض بین فرامین الهی و خواسته‌ها و نیازهای شوهر می‌داند.

بلوغ زنان

در یهودیت، پسران از پایان سیزده‌سالگی به بلوغ رسیده، ملزم به رعایت کلیه واجبات دینی شریعت یهود هستند، ولی برای دختران، این سن از دوازده‌سالگی تعیین شده است. البته این سنین، حد پایین بلوغ است و بسته به بروز نشانه‌ها می‌تواند افزایش یابد. ممکن است نشانه‌های بلوغ پسران و دختران، ازجمله تغییرات جسمی مانند روییدن موی زیر بغل و کلفت شدن صدا، در سنین بالاتری بروز یابد که همان، به‌عنوان سن تکلیف برای آنان تعیین می‌شود.

پس‌از رسیدن پسران به سن تکلیف، برای آنان آیین مذهبی ویژه‌ای همراه با جشن و سرور مذهبی، برگزار می‌شود. البته در دهه‌های اخیر، میان برخی فرقه‌های یهودی این آیین برای دختران نیز برپا می‌شود. پسران پس‌از این آیین، برمیتصوا، و دختران بت میتصوا می‌شوند. آنان پس‌از رسیدن به سن تکلیف، مسئول اعمال و رفتار خویش هستند.

طهارت، نجاست و قوانین خوراکی‌ها

در زمرهٔ احکام مهم و پردامنه یهودیت، قوانین مربوط به خوراکی‌ها و نیز بحث طهارت و نجاست است. در بحث قوانین خوراکی‌ها، نقش زنان به جز در ذبح که عملی مردانه است، در رعایت سایر قوانین مرتبط با خوردنی‌ها، بسیار پررنگ است. در قوانین مربوط به حلیت و حرمت در خوراکی‌ها، در نوع حیوانی که ذبح می‌شود، شیوه ذبح آنها و نیز برای فرد ذبح‌کننده، شرایط و قواعدی تعیین شده است. از منظر جنسیتی، زنان در گذشته اجازهٔ ذبح حیوان را نداشتند؛ اما در دوران معاصر، برخی گرایش‌های یهودی این اجازه را به زنان داده‌اند.

قوانین نیدا

در قوانین طهارت و نجاست، در برخی برهه‌ها زنان، طاهر یا ناپاک (نجس) تلقی می‌شوند و قوانین سخت‌گیرانه‌ای در خصوص این دوران در یهودیت وضع شده است. ایام قاعدگی را در یهودیت، نیدا یا ایام ناپاکی می‌نامند. براساس قوانین نیدا، زن در ایام حیض (قاعدگی) و یک روز قبل‌از آن (در صورتی که قاعدگی منظم دارد»، برای شوهرش ناپاک است. این ناپاکی و احکام مربوط به آن، تا هفت روز پس‌از پاکی ادامه دارد. حاخام‌ها به زنانی که در اواخر دورهٔ عادت ماهانه خود قرار داشتند، توصیه می‌کردند بیشتر احتیاط کنند و از غسل در حمام آیینی (غسل‌گاه میقوه) و روابط جنسی با شوهرانشان تا هفت روز بعداز پاکی خودداری ورزند تا کاملاً مطمئن شوند که ناپاکی‌شان پایان یافته است. زن پس‌از تطهیر خود در حمام مخصوص آیینی که باید با حضور زنی جهت نظارت بر صحت انجام آن صورت پذیرد و نیز دادن کفاره به عبادتگاه، می‌تواند با همسر خود ارتباط جنسی برقرار کند. در تنخ تصریح شده زنی که عادت ماهانه داشته باشد، به مدت هفت روز ناپاک خواهد بود. آن زن در دوران عادت ماهانه خود، به هرچه دست زند و بر هر چیزی که بخوابد یا بنشیند، آن چیز ناپاک می‌شود. هر کسی که به بستر آن زن یا چیزی که آن زن روی آن نشسته باشد، دست بزند، تا غروب نجس خواهد بود و باید لباس خود را بشوید و غسل کند. چنان‌چه زن، انجام این غسل را به تأخیر بیندازد، ناپاکی او و احکام آن همچنان ادامه می‌یابد.

در این ایام، هرگونه تماس جنسی و تحریک‌آمیز با زن و برقراری رابطه جنسی ممنوع است و گناه بزرگی در حد زنا شمرده شده است. همچنین مرد حق نزدیک شدن به زن و تماس با اشیایی را که وی با آن‌ها در ارتباط است، ندارد؛ شوهر نمی‌تواند به هیچ وجه زن را لمس کند و حتی دست دادن با او و گرفتن انگشتان دست وی ممنوع شمرده می‌شود. مرد صرفاً مجاز به نگاه کردن به اعضایی است که معمولاً پوشیده نیستند. زن و شوهر در دوران قاعدگی نمی‌توانند در یک تخت‌خواب یا دو تخت‌خواب به هم چسبیده بخوابند؛ مگر آن‌که فاصله زیادی بین آنها باشد.

مرد نمی‌تواند حتی با وساطت اشیایی دیگر، چیزی از زن بگیرد. مرد نمی‌تواند با زن بر سر یک میز، غذا بخورد؛ مگر این‌که چیزی که غالباً روی میز غذا استفاده نمی‌شود، بین ظرف‌های آنها فاصله بیندازد. مرد نباید باقی مانده نوشیدنی زن که در لیوان مانده و ته‌مانده غذای او را بخورد.

استشمام بوی عطر از زن حائض، سفر تفریحی با او با یک وسیله نقلیه، و شنیدن صدای خواندن وی نیز حرام است. آرایش کردن زن حائض، پس‌از نقض و ابرام‌های فراوان، به این دلیل که زن برای مرد در این دوران مشمئز کننده نباشد، مجاز دانسته شد. در قرون وسطی، قوانین مربوط به عادت ماهانه زنان سخت گیرانه‌تر شد و زن نیدا حق ورود به کنیسه را نداشت. همچنین تماس با کتاب‌های مقدس، نماز یا قرائت نام خدا برای او ممنوع بود. در گزارش‌های تاریخی مربوط به اواخر قرن پانزدهم آمده است که زنان حائض چنانچه به کنیسه‌ها وارد می‌شدند، مراقب بودند که به صفحه تورات نگاه نکنند.

همچنین اگر زنی پسر به دنیا بیاورد، تا هفت روز نجس است و ۳۳ روز نباید هیچ چیز مقدسی را لمس کند و اگر دختر بزاید، دو برابر آن، یعنی دو هفته نجس خواهد بود و باید ۶۶ روز از نزدیک شدن به معبد خودداری کند. در برخی جوامع یهودی، برای پسر چهل روز پس‌از تولدش غسل طهارت انجام می‌شد و برای دختر این غسل هشتاد روز پس‌از تولد وی انجام می‌شد.

احکام روز شنبه (شبات)

شنبه بسیار مقدس شمرده می‌شود و جنبه نمادین برای هویت یهودی یافته است. یهودیان باید در این روز، از تمام کارهای ممنوع شده خودداری کرده، این روز را تعطیل کنند و مجموعه قوانین را رعایت کنند؛ به‌عنوان مثال، در شنبه نمی‌توان عقد کرد و نمی‌توان طلاق داد و زن نیز نمی‌تواند موهای سر خود را ببافد و موهای سرش را شانه بزند. با استناد به سفر خروج ۳:۳۵، یهودیان از روشن‌کردن آتش در این روز و انجام کارها و نیز فعالیت اقتصادی خودداری می‌کنند؛ حتی میان برخی گرایش‌ها، در روز شنبه، از روشن کردن لامپ، استارت‌زدن به ماشین، روشن کردن شعله گاز برای پخت‌وپز یا برافروختن شعله بخاری اجتناب می‌کنند. این دسته از یهودیان، از روز قبل چراغ و شعله‌های آتش را روشن می‌سازند.

از احکام مهم روز شنبه، روشن‌کردن شمع‌های شبات است که معمولاً زنها این کار را می‌کنند. زنان در این روز دعایی نیز زمزمه می‌کنند و مردان هم بر ظرف شراب، دعایی خوانده، در آن می‌دمند و شراب داخل آن را که با اذکاری تقدیس شده، می‌نوشند و به دیگر اعضای خانواده نیز می‌دهند. به‌دلیل ممنوعیت برافروختن آتش در روز شنبه، زنان یهودی از صبح جمعه برای درست کردن غذای شب و نهار فردا نیز غذای آیینی این روز (شولنت) دست به کار می‌شوند.

دربارهٔ دلیل روشن‌کردن شمع شنبه توسط زنان یهودی، برخی عالمان دینی این مسئله را با گناه حوا در داستان آفرینش و سرپیچی او از فرمان خدا مرتبط دانسته‌اند. گفته شده است که زن با این گناه، چراغ زندگی بشر را خاموش کرد! اکنون زن با روشن کردن شمع‌ها، ایمان را در دل خود روشن می‌سازد و بدین وسیله گناهش تخفیف می‌یابد.

آداب ولادت فرزند

در یهودیت، هنگام تولد پسر جشنی می‌گرفتند و برای تبرک، ابتدا نام عبری بر او می‌گذاشتند و سپس آن نام را تغییر می‌دادند. در هلاخا آمده است که پس‌از تولد پسر، در روز هشتم، طی مراسمی مذهبی او را ختنه و نام‌گذاری می‌کنند و از این طریق، او یهودی می‌شود. در گذشته، این مراسم صرفاً برای پسران برپا می‌شد و به آن زودهابات می‌گویند. در ایام پس‌از تولد دختر، والدین به کنیسه رفته، خدا را سپاس می‌گویند. چون زنان اجازه خواندن دعا با صدای بلند در کنیسه را ندارند، پدر به تنهایی در اولین شنبه پس‌از تولد دخترش به کنیسه می‌رود و با دعا و قرائت تورات، وی را متبرک می‌کند.

زن و مجازات

مجازات‌ها در کتاب مقدس یهودی دامنه وسیعی دارند و شامل قتل، سوزاندن، خفه کردن مجرم، ریختن سرب مذاب در دهان، سر بریدن با شمشیر، حبس، طرد و غرامت مالی می‌شوند. ازجمله احکامی که احتمالاً بعدها تعدیل شده یا به بنای مجدد معبد مقدس که برخی احکام صرفاً باید در آن اجرا شود، موکول شده، سوزاندن دختران به‌صورت زنده‌زنده، در آتش، و سنگسارکردن در پی زنای آنان بوده است.

در این دین، برای سقط جنین غرامت وضع شده. در زنای محصنه، به قتل زانی و زانیه حکم شده و برای زنای با محارم، مجازات‌های مختلفی تعیین شده است. برای زنا با دختر باکره، ازدواج با او یا پرداخت مهرالمثل دوشیزگان تعیین شده است. همچنین تجاوز به زن برده، زنا به عنف محسوب شده و نزدیکی با زن حائض و مساحقه نیز دارای مجازات‌های خاصی است.

ازدواج اجباری در پی تجاوز به دختر و پرداخت غرامت به پدر آن دختر، از احکام مصرح در کتاب مقدس یهودی است: اگر مردی به دختر باکرهای تجاوز کند و در حین عمل غافل‌گیر شود (روابط پنهانی او آشکار شود)، باید به پدر دختر پنجاه شقل نقره بپردازد و با آن دختر ازدواج کند و هرگز نمی‌تواند او را طلاق دهد. همچنین وی باید تاوان درد و رنج، خجلت‌زدگی و لکه‌دار کردن دختر را نیز بدهد.

در قوانین شریعت یهود آمده: «اگر فردی شایعه‌ای را پیرامون زنای محصنه همسرش شنید، اگرچه دربارهٔ صحت آن اطمینان ندارد، باید با یک مرجع حاخامی مشورت کند که آیا با وی زندگی کند یا نه». همچنین در تورات آمده اگر کسی به همسرش اتهام ناروای بی‌عفتی در دوران پیش‌از ازدواج بزند و نتواند ثابت کند، آن گاه رهبران شهر باید مرد را بگیرند و تازیانه بزنند و معادل یک‌صد تکه نقره جریمه‌اش کنند و این جریمه باید به پدر دختر پرداخت شود؛ زیرا او به یک دختر باکره اسرائیلی تهمت زده است. اگرچه به زن تهمت زده شود، غرامت آن به پدرش پرداخت می‌شود و دختر در این غرامت سهمی ندارد.

در حقوق کیفری یهود، زنا در صورتی محصنه است که زن دارای شوهر باشد؛ چه مرد دارای همسر باشد، چه نباشد. ازاین‌رو اگر کسی با زن شوهردار زنا کند، چه زانی مجرد باشد و چه دارای همسر، هر دو کشته می‌شوند. فلسفه چنین حکمی، تلقی یهودیان از پیوند ازدواج بوده است؛ زیرا ازدواج در یهودیت نوعی پیوند بوده که زن را در مالکیت مرد درمی‌آورده است؛ زنای با زن شوهردار در حقیقت تجاوز به حق مالکیت فردی شوهر تلقی می‌شد؛ اما زن چنین اختیاری دربارهٔ همسرش نداشت.

در کتاب تورات، مردی که احتمال دهد همسرش مرتکب خیانت جنسی شده است، باید به کاهن هدیه‌ای بدهد و کاهن با تشریفات خاصی، آب لعنت تلخ را به زن بنوشاند تا اگر مرتکب گناهی شده که کسی شاهد آن نبوده است، آب لعنت وارد احشای او شده، ران او ساقط و شکمش منتفخ شود و آن زن در میان قوم خود مورد لعنت خواهد بود.

براساس حکم تورات، اگر مردی با زنی ازدواج کرده، ولی پس‌از مدتی از او سیر شده، به او تهمت زند که تو پیش‌از زناشویی و در خانه پدرت با مرد دیگری هم‌خوابه شده‌ای، پدر زن موظف است جامه خونین شب زفاف را که بیانگر باکره بودن دختر بوده است، به دادگاه نشان دهد، و گرنه زن، محکوم به سنگسار می‌شود.

ارث زن

در کتاب مقدس یهودی در تقسیم ارث تفاوت‌هایی میان اعضای خانواده لحاظ می‌شود و هریک از اعضا و خویشان متوفی سهم متفاوتی از ارث دارند. در ارث، پسر ارشد دو سهم، و سایر پسران، هرکدام یک سهم دارند، و دختران (اگر متوفی دارای پسر باشد) بدون سهم و از ارث محروم هستند. تنها در صورتی که میت پسر نداشته باشد، دختر ارث می‌برد.

از همین رو، اگر میت یک پسر یا نوه پسری و ده دختر داشته باشد، هیچ سهمی از ارث به دخترانش نمی‌رسد؛ البته طبق متن تلمود حتی اگر پدر، پسر دارد، دختر مجرد برای معاش خویش، از اموال پدر ارث می‌برد، حتی اگر برادرانش بدون معاش بمانند. این دختران که به سن ازدواج نرسیده‌اند، با فوت پدر، به اندازه سهم خواهرانی که جهاز برده‌اند، سهم دارند. دختر اگر جهیزیه برده باشد، ارزش جهیزیه با سهم مقایسه می‌شود و اگر ارثیه بیشتر باشد، مبلغ جهیزیه کسر می‌شود و مابقی به او تعلق می‌گیرد.

در یهودیت، زن، تنها در صورتی که اولاد نداشته باشد، از همسرش ارث می‌برد. در صورت فوت فرزند، پدر به تنهایی از او ارث می‌برد و مادر از ارث فرزندش محروم است. مادر در هیچ طبقه‌ای از ارث قرار ندارد. به عبارت دیگر، مادر شخص میت و همچنین برادران مادر او، با این توجیه که رابطه خانوادگی، براساس ارتباط با پدر برقرار می‌شود، نه مادر، از سلسلهٔ ارث حذف شده‌اند.

تلمود در بحث مسائل مالی، حکم را تغییرپذیر دانسته است و ازهمین‌رو، در بحث ارث، اصلاحاتی در قرون بعدی صورت گرفت. در دوران معاصر و با تحولاتی که رخ داده، در برخی جوامع براساس قوانین جدید شرعی، دختران نصف پسران ارث می‌برند و در برخی دیگر (مانند یهودیان رفورمیست آمریکایی)، ربی‌های یهودی به ارث برابر زنان و مردان حکم کرده‌اند.

شهادت زن

در متن تنخ، بیان صریحی دربارهٔ تفاوت زن و مرد در شهادت وجود ندارد؛ اما مفسرین و تاریخ‌دانان از وجود برخی محدودیت‌ها در شهادت زنان سخن می‌گویند که از مفاد فرازهای کتاب مقدس یهودی برداشت کرده‌اند. ازاین‌رو بیان داشته‌اند که در یهودیت نخستین، شهادت زن در دادگاه پذیرفته نمی‌شد.

موسی ابن‌میمون (از مهم‌ترین عالمان یهودی) از ده دسته نام می‌برد که شهادت آن‌ها قبول نیست: زنان، بردگان، خردسالان، مجانین، ناشنوایان، نابینایان، بدکاران، انسان‌های پست، اقوام و نزدیکان و گروه‌های هوادار. وی در توضیح این‌که چرا زنان نمی‌توانند شهادت دهند، می‌نویسد: با استفاده از قاعده قیاس در مطالعه کتاب مقدس، این حکم از تنخ برداشت می‌شود که تنها مردان می‌توانند شاهدانی مورد قبول باشند؛ زیرا وقتی کتاب مقدس یهودی در مورد شاهدان سخن می‌گوید، از ضمیر و شکل مذکر الفاظ استفاده کرده است.

خرید و فروش دختران

در کتاب مقدس یهودی، خرید و فروش دختران و قرار گرفتن آنان به منزلهٔ موضوع هدیه و معامله، و نیز مالکیت پدر بر دختر و فروختن او به کنیزی، با احکامی صریح تشریع شده است. براساس تنخ، پدر در هنگامهٔ فقر و تنگدستی مجاز است دختر خود را بر پایهٔ قوانینی که سفر خروج تبیین کرده، به کنیزی بفروشد: «اگر شخصی دختر خود را به کنیزی بفروشد، مثل غلامان بیرون نرود» و تنها باید از فروش او به بیگانگان اجتناب کند. حق پدر در فروختن دختران، با محدودیت‌هایی در زمینهٔ فروش آنان به‌عنوان برده یا روسپی همراه بوده است.

منابع

• اخلاقی، مرضیه، «جایگاه و مقام زن در یهودیت و اسلام»، در دو فصلنامه تخصصی پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال دوم، شماره ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
• بروجردی، اشرف، «جایگاه زن در کتب آسمانی تورات، انجیل و قرآن مطالعهٔ تطبیقی»، در دو فصلنامه اسلام‌شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر، سال دوم، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.
• توکلی، نسرین، «زن در ادیان ابراهیمی اسلام، یهودیت، مسیحیت»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۳۹۷ش.
• خوشدل روحانی، مریم و حاتم‌زاده، نگین، «شخصیت زن در یهود و اسلام با تأکید بر جایگاه عرفانی آن»، فصلنامه تخصصی ادیان و عرفان، سال هشتم، شماره ۳۱، بهار ۱۳۹۱ش.
• دیلمی، احمد، «مطالعه تطبیقی ارث زن»، فصلنامه نامه مفید، شماره ۲۹، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۶ خرداد ۱۳۸۷ش.
• «زن در دین یهود»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲ اسفند ۱۳۹۴ش.
• سخایی، سیده مژگان، «ریشه‌یابی بحران زنان در غرب با تکیه بر آموزه‌های کتاب مقدس»، مطالعات راهبردی زنان، سال چهاردهم، شماره ۵۳، پاییز ۱۳۹۰ش.
• سلیمانی، حسین، «مجازات‌ها در حقوق کیفری یهود»، دوفصلنامه هفت آسمان، دوره ۳، ۹ و ۱۰، پیااپی ۹، ۱۳۸۰ش.
• شختر و دیگران، واژه‌های فرهنگ یهود، ترجمه منشه امیر و دیگران، انجمن جوامع یهودی، ۱۹۷۷م.
• عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
• مقیسه، محمدعلی، ترجمه بخش چهارم «مجموعه قوانین یهود» به همراه مقدمه‌ای تطبیقی بر شرایع الاسلام، پایان‌نامه ارشد، ۲۰۱۲م.
• «نگاهی به حجاب در مسیحیت، یهودیت و زرتشت»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۴۰۲ش.
• نوید، نفیسه، «بررسی تطبیقی جایگاه زن در ادیان ابراهیمی»، در مجلة نامة الهیات، سال شانزدهم، شماره ۶۲، بهار ۱۴۰۲ش.
• هولم، جین و بوکر، جان، زن در ادیان بزرگ جهان، ترجمه علی غفاری، تهران، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل وابسته به مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۴ش.
• «یک پژوهشگر آیین یهود: زن در شریعت یهود نقش پنهانی دارد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ مرداد ۱۳۸۶ش.