زن در بودیسم

زن در بودیسم

راهبه‌های بودایی در صف دریافت کمک‌های مالی
مشخصات مفهوم
شاخه علمی	بودیسم
نوع مفهوم	انگاره‌های شناختی و جایگاه اجتماعی
حوزه کاربرد	بودیسم
گستره جغرافیایی	مشرق و جنوب آسیا
تاریخچه و ریشه
منشأ تاریخی	هندوستان شرقی
مبدع	بودا
اهمیت و ارتباط
مرتبط با	آیین بودا

زن در بودیسم؛ انگاره‌های شناختی آیین بودا دربارهٔ زن.

آیین بودا با شعار رهایی انسان از رنج، پدید آمد و با نقد نظام کاستی در هند، می‌کوشید تا از رنج زنان بکاهد؛ اما بودا نتوانست مانع رسوخ مردسالاری در ذهنیت و آیین خود شود. در دعوت رسمی بودا، نگاه جنسیتی وجود نداشت؛ اما رهبانیت شیوهٔ اصلی رسیدن به نیروانا شمرده شده و زن زنجیر تعلق مرد به دنیا تلقی می‌شد؛ لذا تبعیض علیه زن در آیین بودا نیز تداوم یافت. زندگی راهبه‌ها تحت مدیریت راهبان ساماندهی شده و راهبه‌ها نمی‌توانند، خطای راهب‌ها را تذکر دهند. موقعیت اجتماعی و خانوادگی زنان تابع فرهنگ عمومی است. ازدواج برای افرادی که نمی‌توانند به رهبانیت متعهد بمانند، امری شایسته دانسته می‌شود. آموزه‌های بودایی برای بانوان، در نقش همسر و مادر احترام قائل است و فرزندان ملزم به تکریم مادر خود هستند.

زنجیر تعلق مرد به دنیا

آیین بودا از دل هندوئیزم و با هدف اصلاح باورهای خرافی هندوها، پدید آمد. هدف نهایی بودیسم، نیروانا به‌معنای فنا شدن و رسیدن به سعادت نهایی است. زنان در هندوئیزم سخت زیر ستم بودند و برخی پژوهشگران حرکت بودا علیه نظام طبقاتی هند را گامی برای بهتر شدن جایگاه زنان می‌دانند، اما رهبانیت بودایی هم باعث شد بودایی‌ها دید منفی به زنان پیدا کنند و آنان را عامل تباهی مردان بدانند.

از نگاه بودا، هستی بی‌آغاز و بی‌انجام است و زندگی با رنج همراه است. رهایی از این رنج، با جدا شدن از تعلقات و رسیدن به نیروانا ممکن می‌شود؛ وگرنه انسان با تولدهای پیاپی در چرخهٔ رنج باقی می‌ماند. از دید او هر تولد نتیجهٔ کارهای بد انسان در زندگی گذشته است؛ اگر کسی اندیشه‌اش را به امور جاودانه پیوند دهد و بر پایهٔ عدالت، شکیبایی و محبت زندگی کند، دیگر زاده نمی‌شود و به آرامش و نیروانا می‌رسد. او رهایی از رنج را در ترک دنیا می‌دید و زن یکی از عوامل مهم دلبستگی مرد به دنیا شمرده می‌شود.

دربارهٔ رهایی خود زن در آیین بودا سه دیدگاه مطرح است: نخست، دیدگاهی که زن و مرد را در رسیدن به معرفت و نیروانا برابر می‌داند؛ دوم، دیدگاهی که معتقد است زنان تنها با تولد دوباره به‌صورت مرد به رهایی می‌رسند؛ سوم، دیدگاهی که زن‌گریزی را ذاتی بودیسم نمی‌داند و آن را نتیجهٔ تأثیر فرهنگ‌های مردسالار بر آموزه‌های بودایی می‌شمارد.

منزلت انسانی زن

بودا که برای سلوک معنوی، همسر و فرزندش را ترک کرده بود، در آیین بودیسم تأکید کرد که زنان نیز مانند مردان توان زندگی راهبانه و رسیدن به ایمان را دارند. با این حال، او توجه به زنان را مانع رهایی مردان می‌دانست و ورود زنان را باعث تضعیف آیین می‌شمرد؛ در سخنانش زنان را با صفاتی منفی مانند ضعیف، آزمند و متقلب توصیف کرد و آنان را شرور، حسود و فریبنده خواند. در بودیسم، زن گاه ظاهری فرشته‌گونه و باطنی شیطانی دارد و سفارش شده است که راهبان برای پاکی، زنان را همچون مادر، خواهر یا دختر ببینند. همچنین بودیسم در ابتدا آیین ویژه مردان بود و بعدها دیرهای راهبه‌ها شکل گرفت. با گسترش بودیسم، دو فرقه مهم پدید آمد: هینایانا که بر رهبانیت فردی تأکید داشت و مهایانا که به زندگی خانوادگی و اجتماعی اهمیت می‌داد و راه را برای حضور زنان و متأهلان بازتر کرد. در برخی دوره‌ها و مناطق نیز زنان می‌توانستند به مقام دینی برسند.

منزلت اجتماعی زنان

بودا از مکر زنان واهمه داشت؛ شعار بوداییان این بود که نجات در مصاحبت با زن به دست نمی‌آید. او با اکراه، زنان را پذیرفت، اما با شرایطی سخت: سلوک راهبه‌ها باید زیر نظر راهبان مرد باشد و هر پانزده روز، خود و اعمال‌شان را به آنان عرضه کنند. برخی محققان می‌گویند بودیسم در آغاز زن‌ستیز نبود، اما تحت تأثیر جامعهٔ مردسالار هند، این گرایش در آن برجسته شد. قوانین رهبانیت برای زنان متفاوت بود؛ راهبه‌ها حتی با سابقهٔ رهبانیت باید به راهبان مرد احترام بگذارند و تعظیم کنند، حق تذکر دادن به آنان را ندارند و نمی‌توانند تنها در صومعه‌های جنگلی زندگی کنند. این نگاه جنسیتی باعث شد برخی زنان بودایی به فکر تغییر جنسیت بیفتند. با این حال، زنان از حق مالکیت برخوردارند و اموال زندگی مشترک، مال مشترک زوجین است.

دربارهٔ همسری و مادری، بودا توصیه می‌کند زوجین با هم زندگی کنند، اما از شهوت و تن‌بارگی بپرهیزند. وظایف والدین شامل دور کردن فرزندان از رذایل، تشویق به فضایل، آموزش حرفه، فراهم کردن ازدواج و واگذاری ارث است. رابطهٔ زن و شوهر فقط جنسی نیست و آنان می‌توانند در پرورش فکر و دل به هم یاری رسانند. توصیه به زنان شامل احترام به والدین و معلم همسر، شناخت و یاری همسر، مدیریت خدمتکاران، فرمانبری و پارسایی و هدر ندادن درآمد شوهر است و توصیه به مردان شامل درستکاری و وفاداری، احترام و ادب به همسر و واگذاری خانه‌داری به زن و توجه به نیازهای اوست.

از نگاه بودا، فرزندان هرگز نمی‌توانند دین خود را به والدین ادا کنند و احترام به مادر، به‌دلیل زحماتش، از هر کس دیگری حتی مقام‌های بالای بودایی واجب‌تر است. بدرفتاری با پدر و مادر پیامدهای بدی دارد و اگر پسر بخواهد تارک دنیا شود اما والدین اجازه ندهند، نباید خانه را ترک کند.

ازدواج

آیین بودا با رهبانیت و تجرد پیوند دارد، اما در مهایانا برای کسانی که توان زندگی رهبانی ندارند، ازدواج راهی برای رشد و تعالی دانسته می‌شود؛ زیرا مراقبت از زن و فرزند ارزشمند است و ازدواج فرد را از انحراف جنسی بازمی‌دارد. ازدواج باید بر پایه عشق و آرزوی خوشبختی باشد و افراد متأهل نیز می‌توانند در امور دینی مشارکت کنند. در ژاپن، ازدواج کشیشان بودایی به رسمیت شناخته شده و رهبانیت به‌مرور کم‌رنگ شده است. در بودیسم، اصل بر تجرد است؛ بنابراین آیین ازدواج تابع آداب محلی یا ثبت رسمی است و راهبان فقط برای زوجین طلب خیر می‌کنند. درباره تک‌همسری یا چندهمسری حکم صریحی وجود ندارد. طلاق نیز ممنوع نیست، اما چون ازدواج تعهد متقابل است باید از جدایی و آسیب آن تا حد امکان پرهیز شود؛ با این حال، اگر زندگی نامناسب باشد یا زمینه‌ساز دروغ و رابطه نامشروع شود، طلاق مجاز است.

منابع

• * «آیین بودا» (دانشنامه دین)، ترجمه ع. پاشایی، هفت آسمان، شماره ۵، ۱۳۷۹ش.
• ادبی، محمدجواد، «روزنه‌ای به مفاهیم ادیان در دایرةالمعارف (دایرةالمعارف موجز آیین بودا)، اخبار ادیان، ش ۱۵، شهریور و مهر ۱۳۸۴ش.
• «ازدواج و طلاق در آیین بودا و اسلام»، دائرهٔ المعارف طهور، تاریخ بازدید: ۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
• جعفری، حسین‌علی و دهقانی‌زاده، محمدرضا، زن، ازدواج و خانواده در دین بودایی، تهران، حکمت و عرفان، ۱۳۹۸ش.
• چنین گفت بودا: براساس متون بودایی، ترجمه هاشم رجب‌زاده، تهران، اساطیر، ۱۳۷۸ش.
• حکمت، علی‌اصغر، نُه گفتار در تاریخ ادیان، تهران، کتابخانه ابن‌سینا، چاپ دوم، ۱۳۴۲ش.
• دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام و دیگران، تهران، اقبال، ۱۳۳۷ش.
• رضی، هاشم، اصول تعالیم بودا (موعظه اندر بنارس)، شماره ۶، ۱۳۴۴ش.
• شیرازی‌نژاد، آمنه، «زن در قرآن کریم و متون بودایی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب:۴ شهریور ۱۳۸۹ش.
• فتاحی، ذکیه، «فهم عوامل اجتماعی مرتبط با جایگاه اجتماعی زنان راهبه»، فصلنامه زن و جامعه، سال یازدهم، شماره ۱، بهار ۱۳۹۹ش.
• کشاورزی‌پور، مریم، «زن در ادیان بودا، زرتشت، یهود، مسیحیت و اسلام»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آبان ۱۴۰۴ش.
• مدنی، آزاده و محمودی، ابوالفضل، «نقش‌های زنان در اندیشه بودایی و ابن‌عربی»، قبسات، شماره ۴۳، ۱۳۸۶ش.
• مدنی، آزاده، «جنبهٔ مؤنث در بودیسم با تأکید بر نگاه تانترا به زن»، وبلاگ آزاده مدنی، تاریخ بازدید: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• هولم، جین و بوکر، جان، زن در ادیان بزرگ جهان، ترجمه علی غفاری، تهران، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل وابسته به مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۴ش.