اعتیاد به فضای مجازی

پادکست مقاله | 🡇 noicon

اعتیاد اینترنتی؛ وابستگی به فضای مجازی در اثر زیاده‌روی در استفاده از آن.

اعتیاد اینترنتی به حضور افراط‌گونه در بستر فضای مجازی اطلاق می‌شود و موجب کاهش کیفیت سلامت جسمی و روانی، افت تحصیلی، تغییر سبک زندگی و وابستگی به فضای مجازی می‌شود. این پدیده با عواملی چون درون‌گرایی، ضعف مهارت‌های ارتباطی، مشکلات خانوادگی و نبود سرگرمی‌های جایگزین مرتبط است و پیامدهایی چون انزوای اجتماعی، افسردگی، اضطراب، افت تحصیلی و شغلی، اختلالات خواب، آسیب‌های جسمی و تغییر سبک زندگی به همراه دارد. کشورها با راهکارهایی چون محدودیت زمانی، کمپ‌های ترک و الزام شبکه‌های اجتماعی به کنترل اعتیاد، به مقابله با این پدیده پرداخته‌اند. در سطح فردی و خانوادگی نیز می‌توان با آموزش، مدیریت زمان، تقویت روابط واقعی و پر کردن اوقات فراغت با فعالیت‌های سالم، از آسیب‌های این پدیده کاست.

مفهوم‌شناسی

اعتیاد اینترنتی، وابستگی بیمارگونه به اینترنت و فضای مجازی است که از استفادهٔ وسواسی و بی‌هدف سرچشمه می‌گیرد. این اعتیاد در انجام کارهای روزانهٔ افراد مشکلات متعددی ایجاد کرده و سلامت جسمی و روانی آنان را به خطر می‌اندازد. این وابستگی، گروه‌های سنی مختلف به‌خصوص نسل جوان را گرفتار می‌کند. آنها زمان زیادی را صرف وب‌گردی و پرسه‌زنی در فضای مجازی می‌کنند و از فعالیت‌های بدنی و استراحت فکری بازمی‌مانند.

پرسه‌زنی در شبکه‌های اجتماعی اگرچه سرگرمی بی‌خطری به نظر می‌رسد، اما همانند انواع اعتیادهای رفتاری، وابستگی شدیدی را در پی دارد. راحتی دسترسی به فضای مجازی سبب شده افراد زیادی به پیگیری رویدادهای رسانه‌های اجتماعی معتاد شوند. در سال‌های اخیر، همه‌گیری کرونا نیز به‌دلیل محدودیت‌های حضور در جمع‌های خانوادگی و برای پر کردن اوقات فراغت، وابستگی به فضای مجازی را افزایش داد. اعتیاد به فضای مجازی از نظر اخلاقی، رذیلتی اخلاقی و خروج از اعتدال و از مصادیق اسراف است.

تاریخچه

اعتیاد اینترنتی نخستین بار در سال ۱۹۹۶م از سوی روان‌پزشکی در نیویورک به نام گلدنبرگ مطرح شد. انجمن پزشکی آمریکا در سال ۲۰۰۶م، اعتیاد اینترنتی را به‌عنوان اختلالی روانی معرفی کرد.

انواع اعتیاد اینترنتی

• بازی‌های اینترنتی: ۷۰درصد اعتیاد اینترنتی در جهان ناشی از بازی و سرگرمی‌های برخط است.
• گفت‌وگوی اینترنتی: کاربران معتاد به گپ اینترنتی، بیش از حد درگیر روابط اینترنتی هستند و به‌طور دائم به فضای مجازی سر می‌زنند.
• اعتیاد به گردآوری اطلاعات: فرد شیفتهٔ غنای محتوای اینترنت می‌شود و به جست‌وجوی بیش از حد، وبلاگ‌گردی، خرید اینترنتی افراطی و آشغال‌جمع‌کنی اینترنتی می‌پردازد.
• اعتیاد به محتوای پورنوگرافی: فرد به‌طور مداوم به گشت‌وگذار در اینترنت برای تحریک جنسی و یافتن محتوای مستهجن می‌پردازد.

دلایل اعتیاد به اینترنت

دسته‌ای از افراد درون‌گرا که دارای مشکلات شخصیتی و مهارت ارتباطی پایین هستند، بیشتر جذب اینترنت می‌شوند. ارتباط ضعیف با خانواده و ناهنجاری‌های اجتماعی نیز در گرایش به اعتیاد اینترنتی سهیم هستند. از دیگر دلایل می‌توان به امکان گمنام ماندن کاربران، فاصله گرفتن از وضعیت واقعی وجودی خود، تجربهٔ بودن در یک جمع صمیمی، نداشتن محدودیت مکانی و زمانی و امکان بیان خواسته‌ها بدون ترس از طردشدگی اشاره کرد.

پژوهش‌ها حاکی از آن است که حدود ۳۰درصد کاربران از اینترنت به‌عنوان نوعی مادهٔ مخدر برای تغییر حالات منفی روانی استفاده می‌کنند. نوجوانان گوشه‌گیر نیز برای فرار از افسردگی به اینترنت پناه می‌برند و آسیب‌پذیری نوجوانان در فضای مجازی قابل توجه است. کارشناسان تأکید دارند حد مناسب استفاده از اینترنت از هر فردی به دیگری متغیر است و براساس میزان نیاز به فضای مجازی تعیین می‌شود.

ویژگی‌های افراد مبتلا به اعتیاد اینترنتی

افراد معتاد به اینترنت ویژگی‌هایی مانند وابستگی به اینترنت، ناکامی در توقف استفاده، احساس بی‌قراری در صورت استفاده نکردن، استفادهٔ بیش از مقدار موردنظر، ناتوانی در تنظیم مدت برخط بودن، غفلت از امور و تعهدات، کاهش روابط اجتماعی و ورود به فضای مجازی برای رفع اضطراب، گناه، افسردگی و فرار از مشکلات دارند.

کارشناسان بهداشت روان معتقدند یکی از علائم اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی، اثرات منفی آن بر کار یا تحصیل است. چنین افرادی در محل کار یا تحصیل به‌جای پرداختن به مسئولیت خود، به وب‌گردی و مشارکت در شبکه‌های اجتماعی مجازی می‌پردازند. از دیگر علائم اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی استفاده از آن برای فراموشی مشکلات است. این افراد زمانی که از رسانه‌های اجتماعی استفاده نمی‌کنند، دچار نوعی بی‌قراری، تحریک‌پذیری و عصبانیت مزمن می‌شوند.

اعتیاد به بازی‌های اینترنتی

اعتیاد به بازی‌های رایانه‌ای با مؤلفهٔ اولویت دادن به بازی نسبت به سایر فعالیت‌ها، به بخشی از سبک زندگی برخی افراد تبدیل شده است. سهولت دسترسی و تنوع این بازی‌ها در جذب کاربران مؤثر است. سازمان جهانی بهداشت، اختلال اعتیاد به بازی‌های مجازی را نوعی بیماری می‌داند. این بازی‌ها با دقت بالا در جلوه دادن واقعی چهره‌ها، گرایش بالایی به ارائهٔ صحنه‌های مرگ‌بار و خشن دارند و دسترسی نداشتن به آن‌ها موجب تشویش ذهنی و سردرگمی می‌شود. تلاش برای ترک اعتیاد به بازی‌های اینترنتی تفاوتی با ترک مشروبات الکلی ندارد و با ناتوانی، مقاومت و بهانه‌های یکسان از سوی معتادان روبه‌رو است.

اعتیاد به اینستاگرام

اینستاگرام از اعتیادآورترین شبکه‌های اجتماعی است و لذت و تسکین آن مشابه لذتی است که از تماشای محتوای مستهجن حاصل می‌شود. براساس تحقیقات، پسند کردن و دنبال کردن شبکه‌های اجتماعی موجب ترشح دوپامین و احساس نشاط می‌شود که در نتیجهٔ آن، کاربران در پی جذب پسند بیشتر برای کسب احساس شادتر هستند. ترس ازدست‌دادن دنبال‌کننده موجب استفادهٔ هرچه بیشتر از اینستاگرام و به‌دنبال آن دوری از خانواده، انزوا، اضطراب و افسردگی می‌شود.

محققان معتقدند اعتیاد به اینستاگرام موجب کاهش اعتمادبه‌نفس و کاهش احساس خوشبختی می‌شود؛ رصد بیش از حد صفحات افراد موفق و مشهور موجب مقایسهٔ اجتماعی و به‌دنبال آن ایجاد حسرت و نارضایتی از زندگی می‌شود. از آنجا که در این صفحات تنها موفقیت‌ها نمایش داده می‌شود و تلاش‌ها پنهان است، کاربران همواره آنان را موفق‌تر می‌بینند و تکرار این حس موجب از بین رفتن اعتمادبه‌نفس آنان می‌شود.

اعتیاد اینترنتی مادران

مادرانی که زمان زیادی از روز را در فضای مجازی سپری می‌کنند، علاوه‌بر محروم کردن فرزند خود از ارتباط سالم و عاطفی، موجب بروز مشکل رفتاری در آنها می‌شوند. این کودکان به‌دلیل الگوپذیری از مادر، فضای اینترنت را به‌عنوان اصلی‌ترین بخش زندگی می‌پذیرند و شخصیتی گوشه‌گیر و تکامل‌نایافته می‌یابند.

آمار اعتیاد اینترنتی

در ایران

کارشناسان معتقدند دلیل اصلی اعتیاد اینترنتی در ایران، محدود بودن سرگرمی جوانان به اینترنت و هزینهٔ کمتر آن نسبت به تعاملات حضوری است. براساس آمار، ایران در رتبهٔ ششم اعتیاد موبایلی قرار دارد و ایرانی‌ها چهاربرابر میانگین جهانی از پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند.

طبق نتایج پژوهشی در سال ۱۳۹۷ش، میزان اعتیاد اینترنتی شدید در پسران ۳درصد و در دختران ۲درصد بوده است. شیوع اعتیاد اینترنتی در نوجوانان حدود ۳درصد و در جوانان حدود ۵٫۲درصد گزارش شده و این پدیده در افراد مجرد چند برابر متاهل‌ها است.

در کشورهای دیگر

در کشورهایی مانند آمریکا، تعداد معتادان اینترنتی از معتادان به موادمخدر بیشتر است و کاربران بیش از هجده ساعت از زمان خود را در اینترنت سپری می‌کنند. براساس پژوهشی در ۲۰۰۵م، از هر هشت کاربر اینترنتی در آمریکا، یک نفر معتاد به اینترنت است و از هر یازده نفر، یکی اعتیاد خود به اینترنت را کتمان می‌کند. در کرهٔ جنوبی ۳۰درصد و در چین ۱۴درصد افراد زیر هجده سال به اینترنت اعتیاد دارند.

شیوه‌های مواجهه کشورها

چین، برای جلوگیری از اعتیاد اینترنتی، مدت زمان مجاز استفاده از اینترنت را برای افراد زیر هجده سال به سه ساعت در هفته محدود کرده است.

در کرهٔ جنوبی، معتادان اینترنتی برای کنترل استفادهٔ بیش از حد از اینترنت به کمپ‌ها مراجعه می‌کنند. در این کمپ‌ها، دوره‌های آموزشی، بازی، ورزش، جلسات مشاوره و فعالیت‌های جمعی برای دور شدن نوجوانان از اینترنت طراحی شده است.

در دولت آمریکا، شبکه‌های اجتماعی ملزم به انجام اقداماتی برای کنترل اعتیاد اینترنتی هستند. آمریکا در ۲۰۱۳م، مرکزی را برای درمان اعتیاد به اینترنت تأسیس کرد.

آسیب‌های اعتیاد اینترنتی

اختلال کنترل تکانش: اعتیاد به فضای مجازی موجب ازدست‌رفتن کنترل فرد در استفاده از اینترنت و بروز اختلال در زمینه‌های گوناگون زندگی و دشواری در انجام دادن امور فردی و حرفه‌ای می‌شود.

نارضایتی از تصویر بدنی: افراد به‌دلیل تمایل به داشتن تصویر بدنی برتر و ایده‌آل، به جست‌وجوی افراطی در اینترنت می‌پردازند و این کار زمینهٔ درهم‌ریختگی تصویر بدنی، وسواس ظاهری و انجام دادن عمل‌های جراحی برای رسیدن به ظاهری ایده‌آل را فراهم می‌کند.

آسیب‌های روانی: آسیب‌های روانی با اعتیاد به فضای مجازی رابطه‌ای دوسویه دارند؛ محققان معتقدند افراد مبتلا به آسیب‌های روانی، زمانی که از فضای مجازی برای بهبودی استفاده می‌کنند به آن اعتیاد پیدا می‌کنند و استفاده افراطی از اینترنت موجب تشدید آسیب‌های روانی می‌شود. ترجیح دادن ارتباط برخط به‌جای ارتباط رودررو، موجب دور ماندن از خانواده و دوستان و انزوای اجتماعی می‌شود. انزوا باعث آسیب‌های روحی زیادی مانند وسواس، توهم، ناامیدی و کاهش مهارت‌های اجتماعی می‌شود. افراد معتاد حس تنهایی و حرمت کمتر، مشکل هویت‌یابی و مشکل مدیریت زمان و مدیریت هیجانات مانند استرس دارند. کارشناسان معتقدند برخلاف اعتیاد به موادمخدر که جسم انسان آسیب بیشتری می‌بیند، در اعتیاد اینترنتی روح و روان افراد آسیب می‌بیند. اعتیاد اینترنتی موجب افزایش مشکلات خواب و خودکارآمدی نسبت به کاربران عادی می‌شود. اضطراب در زمان‌های بدون اینترنت، تخریب احساسات، تعارض با اعضای خانواده در معتادان اینترنتی مشهود است. میزان ترس اجتماعی، خودکشی، رفتارهای ضداجتماعی و خشونت در معتادان اینترنتی بیشتر از کاربران عادی است.

آسیب‌های جسمی: استفادهٔ طولانی‌مدت از فضای مجازی موجب کمبود زمان برای پرداختن به مسائل بهداشتی و ورزش منظم می‌شود. زندگی بی‌تحرک معتادان اینترنتی در تنبلی جسمی، ناآگاهی از نحوهٔ صحیح نشستن و اختلال در تغذیه و توجه نکردن به وعده‌های غذایی در ابتلا بیماری‌های جسمی مؤثر است. آسیب جسمانی مانند تورم و سوزش چشم، سردرد، بی‌خوابی یا کم‌خوابی و کمردرد در این افراد شایع است.

کاهش ارتباط با خانواده و خویشان: دسترسی به اینترنت، موجب ازبین‌رفتن مرز محل کار و خانواده می‌شود. والدین با صرف زمان بیشتر در اینترنت، به‌تدریج از خانواده دورتر می‌شوند و در تربیت فرزندان کوتاهی می‌کنند. دوری از خانواده به‌واسطهٔ حضور بیشتر در اینترنت، منجر به کاهش عاطفهٔ زوجین، طلاق عاطفی و فروپاشی خانواده می‌شود.

آسیب‌های اخلاقی: نیازهای عاطفی و جنسی تنها در بستر خانواده رفع می‌شوند. کاهش ارتباط با خانواده، باعث رفع نشدن نیازهای افراد از مسیر صحیح می‌شود. کاربرانی که به‌واسطهٔ حضور زیاد در فضای مجازی ارتباط خانوادگی کمی دارند؛ برای رفع نیاز عاطفی به‌دنبال ارتباط با غیرهم‌جنس هستند و برای ارضای نیاز جنسی به هرزه‌نگاری روی می‌آورند و این امر عامل مهمی در کاهش تمایل جوانان به ازدواج است.

تغییر سبک زندگی: بیدار ماندن کاربران برای استفاده از خدمات اینترنتی مانند اینترنت رایگان شبانه و مکالمهٔ ارزان‌قیمت، زمینهٔ شب‌بیداری آنها و مصرف مواد کافیئن‌دار را مهیا می‌کند. شب‌بیداری موجب کمبود خواب، ازدست‌رفتن نشاط، خستگی مفرط و تمرکز پایین می‌شود.

پیامدهای شغلی و تحصیلی: اعتیاد به اینترنت در محل کار موجب اظهار ناتوانی، کاهش کارایی، نارضایتی از انجام دادن وظیفه، کاهش وجدان اخلاقی، احساس مسئولیت و تعهد و ازدست‌دادن شغل می‌شود. اعتیاد اینترنتی در دانش‌آموزان منجر به افت تحصیلی و تمایل نداشتن برای حضور در کلاس‌ها و جمع هم‌سالان و خانواده می‌شود.

سایر آسیب‌ها: اعتیاد اینترنتی موجب پرداخت هزینه‌های بالا، حذف زمان برای انجام دادن سایر فعالیت‌ها، ازدست‌رفتن اراده، کاهش باورهای مذهبی، کاهش التزام به خواندن نماز و دین‌داری و اتلاف فرصت‌های زندگی می‌شود. همچنین از دیگر آسیب‌های اعتیاد به فضای مجازی می‌توان به موقتی بودن احساسات مثبت همچون سایر اعتیادها، تأثیر نامطلوب استفادهٔ مداوم و افراطی از این فضای غیرحقیقی بر مغز، رابطهٔ معنادار میان اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی موبایلی و عدم پایبندی به فرهنگ و همبستگی ملی، و افزایش ناهنجاری‌های اجتماعی اشاره کرد؛ زیرا دشمنان جامعه از این فضا برای راه‌اندازی جنبش‌ها، تظاهرات، بحران‌ها و اغتشاشات بهره می‌گیرند و بزرگ‌نمایی اعتراضات، سیاه‌نمایی، القای فساد گسترده و انتشار شایعه از روش‌های سوءاستفادهٔ آنان است.

شیوه‌های مقابله با اعتیاد اینترنتی

کارشناسان معتقدند داشتن هدف برای زندگی، مانعی برای انجام دادن رفتارهای پرخطر مانند اعتیاد اینترنتی است و باعث استفادهٔ بهتر از فرصت زندگی می‌شود. معنویت‌گرایی موجب ایجاد آرامش درونی، افزایش اعتمادبه‌نفس و افزایش روحیهٔ سرزندگی و استفادهٔ حساب‌شده از اینترنت می‌شود.

در سطح فردی و خانوادگی، اقداماتی مانند آموزش استفادهٔ صحیح اینترنت در زمان کودکی، اِعمال محدودیت زمانی با نرم‌افزارهای کنترل والدین، فیلتر کردن وب‌سایت‌های غیراخلاقی، مساعدکردن محیط خانه برای تبادل اندیشه، هویت‌بخشی به فرزندان در خانواده و پرکردن اوقات فراغت با تفریح و ورزش در جلوگیری از استفادهٔ افراطی از اینترنت مؤثر است. برپایی دوره‌ها و کارگاه‌هایی برای آگاه‌سازی کاربران و آموزش مهارت‌های حل مسئله، تصمیم‌گیری و ارتباط مؤثر و برنامه‌ریزی برای فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی برای پیشگیری از آسیب‌های اعتیاد اینترنتی مؤثر است.

راهکارهای تعدیل استفاده از شبکه‌های اجتماعی

ازجمله راهکارهای مهم در کاهش وابستگی افراد به شبکه‌های اجتماعی عبارت‌اند از:

1. حذف‌کردن برخی برنامه‌های رسانه‌های اجتماعی غیرضروری از تلفن هوشمند خود؛
2. خاموش‌کردن گوشی موبایل هنگام کار، حضور در مراکز آموزشی و اوقات فراغت؛
3. اختصاص‌دادن زمان معین و محدود روزانه به شبکه‌های اجتماعی؛
4. خارج‌کردن موبایل، تبلت و رایانه از اتاق خواب؛
5. افزایش معاشرت با خانواده و دوستان؛
6. افزایش دورهمی‌های خانوادگی و دیدوبازدید از اقوام؛
7. پرکردن اوقات فراغت با ورزش، هنر و کلاس‌های مهارت‌افزایی؛
8. استراحت‌های مکرر و تعیین مرزهای مشخص برای خود و فرزندان.

برخی محققان معتقدند تلفیق درمان شناختی-رفتاری و آموزش مبتنی بر فراشناخت، نقش مؤثری در کاهش وابستگی افراد به شبکه‌های اجتماعی داشته و راه‌گشای مشاورین، اولیا و سیاست‌گذاران آموزشی در کاهش وابستگی افراد به شبکه‌های اجتماعی مجازی است.

منابع

• آل‌بویه، علیرضا و شاملی، علی‌اکبر، «اعتیاد اینترنتی از منظر اخلاقی و آسیب‌های اخلاقی آن»، فصلنامهٔ فلسفه و الهیات، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۳۹۵ش.
• «آمار معتادان اینترنت اعلام شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۳۹۳ش.
• احمدی، ملیحه و دیگران، «برازش روابط علی-ساختاری خودکارآمدی و خودتنظیمی با اعتیاد به اینترنت با میانجی‌گری کیفیت زندگی در نوجوانان شهر تهران»، فصلنامهٔ روش‌ها و مدل‌های روان‌شناسی، شمارهٔ ۵۲، ۱۴۰۲ش.
• «استفادهٔ ۴ برابری ایرانیان از شبکه‌های اجتماعی در مقایسه با متوسط جهانی/ افزایش «اعتیاد اینترنتی» در کشور»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۸ شهریور ۱۳۹۶ش.
• اسمعیلی‌راد، مهسا و احمدی، فرید، «ارتباط بین اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی آنلاین و اختلالات روان‌شناختی»، اخلاق در علوم و فناوری، شماره ۲، ۱۳۹۸ش.
• «اعتیاد به اینترنت: علائم، علل و پیامدها»، وب‌سایت دکتر محمدخانی، تاریخ درج مطلب: ۲ جولای ۲۰۲۰.
• «اعتیاد به اینستاگرام؛ بلای جان خوشبختی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی چیست و چگونه درمان می‌شود»، وب‌سایت زندگی برتر، تاریخ بازدید: ۸ تیر ۱۴۰۲ش.
• «انجمن پزشکی آمریکا اعلام کرد: بازی‌های ویدئویی موجب اعتیاد نوجوانان نمی‌شوند»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۵ تیر ۱۳۸۶ش.
• بابامیری و همکاران، «اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های آنلاین: بررسی درد در ناحیه مچ دست در دانشجویان»، ارگونومی، شماره ۳، ۱۳۹۷ش.
• بزرگ‌خو، زهره و دیگران، «مقایسهٔ خودکارآمدی، کیفیت زندگی و کیفیت خواب دانشجویان پزشکی با اعتیاد و بدون اعتیاد اینترنتی»، پژوهشکدهٔ علوم بهداشتی جهاد دانشگاهی، شمارهٔ ۲، اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
• جعفری هرندی، رضا و بهرامی، سوسن، «تأثیر اعتیاد اینترنتی، سلامت روانی و معنوی دانشجویان دانشگاه قم»، فصلنامهٔ علوم و فنون مدیریت اطلاعات، شمارهٔ ۱۴، بهار ۱۳۹۸ش.
• خراسانی، مریم و فرهادی، هادی، «فراتحلیل درمان‌های اعتیاد به اینترنت، اعتیاد به بازی‌های رایانه‌ای و اعتیاد به کار»، روان‌شناسی اجتماعی، شمارهٔ ۶۸، تابستان ۱۴۰۲ش.
• خسروجردی، محمود و میرزایی، سید آیت‌الله، «بررسی اعتیاد اینترنتی در نوجوان: مطالعهٔ متغیرهای جنس، مقطع تحصیلی واندازهٔ سازمان آموزشی»، فصلنامهٔ راهبرد، شمارهٔ ۵۳، زمستان ۱۳۸۸ش.
• «خطرهای فضای مجازی برای کودکان/ هشدار دربارهٔ اعتیاد اینترنتی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۴۰۲ش.
• دادرس، زهرا و همکاران، «اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی موبایلی و اثرات فرهنگی و رفتاری ناشی از آن (مورد مطالعه: دانش آموزان دختر دوره متوسطه)»، مطالعات رسانه‌های نوین، شماره ۱۹، ۱۳۹۸ش.
• دانش‌یار، حشمت الله، «اعتیاد به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی»، وب‌سایت روزنامه صبح کابل، تاریخ درج مطلب: ۲۵ ژوئن ۲۰۲۰م.
• «رتبهٔ ایران در وابستگی به موبایل»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۴۰۰ش.
• رضوانیان، لیلا و رحیم‌زاده، سوسن، «نقش اعتیاد به اینترنت در سلامت روانی و تصویر بدنی»، روان‌شناسی بالینی و شخصیت، شمارهٔ ۱، بهار و تابستان ۱۴۰۳ش.
• «زندگی در کمپ‌های ترک اعتیاد به اینترنت در کرهٔ جنوبی چگونه است؟»، وب‌سایت برتینا، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۳ش.
• سلطانی، مهری و دیگران، «رابطهٔ هویت و هیجان‌خواهی با اعتیاد اینترنتی»، مجلهٔ علوم رفتاری، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۳۸۹ش.
• صادق‌زاده، رقیه و همکاران، «اثربخشی بسته تلفیقی درمان شناختی-رفتاری و آموزش مبتنی بر فراشناخت در کاهش وابستگی به شبکه‌های اجتماعی مجازی»، مجله علوم روانشناختی، شماره ۷۸، ۱۳۹۸ش.
• «صیانت از کودکان در فضای مجازی به سبک آمریکایی و اروپایی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
• عبدالرحمانی، رضا و همکاران، «بررسی رابطه کاربری پیام‌های فضای مجازی با گرایش به اغتشاشات»، امنیت ملی، شماره ۴۰، ۱۴۰۰ش.
• عسگری، پرویز و مرعشیان، فاطمه، «رابطهٔ بین ویژگی‌های شخصیتی و اضطراب کامپیوتر با اعتیاد به اینترنت در دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهواز»، یافته‌های نو در روان‌شناسی، ۱۳۸۷ش.
• قائمیه، نیره، «رابطه اضطراب کرونا با انزوای اجتماعی و وابستگی به فضای مجازی نوجوانان»، کنفرانس بین‌المللی روان‌شناسی، علوم تربیتی و سبک زندگی، ۱۴۰۱ش.
• «قوانین ۱۳ کشور برای اینترنت، آمریکا و چین پرچم‌دار حکمرانی مجازی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۴۰۱ش.
• کشاورز، ندا و دیگران، «نقش عامل‌های شخصیتی و منشی شخصیت در پیش‌بینی اعتیاد اینترنتی دانشجویان»، ایده‌های نوین روان‌شناسی، شمارهٔ ۱۴، پاییز ۱۴۰۰ش.
• گراوند، هوشنگ و نظری، محمدرضا، «مرور نظام‌مند و فراتحلیل مطالعات دربارهٔ اعتیاد به اینترنت با رویکرد شناسایی پیشایندها و پیامدهای اعتقادی به آن»، اسلام و علوم اجتماعی، شمارهٔ ۲۹، بهار و تابستان ۱۴۰۲ش.
• گلی‌زاده، زهرا و دیگران، «رابطهٔ اعتیاد مادران به اینترنت و مشکلات رفتاری با نقش میانجی‌گری سبک دلبستگی دانش‌آموزان دختر پایهٔ سوم ابتدایی»، علوم اجتماعی و روان‌شناسی ایران، اسفند ۱۳۹۹ش.
• موسوی، سید ولی‌اله، «شیوع اعتیاد به اینترنت و وضعیت استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی در نوجوانان و جوانان ایرانی در سال ۱۳۹۷ش»، طب نظامی، شمارهٔ ۳، خرداد ۱۳۹۹ش.
• نیک‌اندیش، حدیث، «راه‌های ترک اعتیاد به اینستاگرام»، وب‌سایت کلینیک روان‌پویشی آگاه، تاریخ درج مطلب: ۲ تیر ۱۴۰۳ش.
• واحدی‌فرد، سعید، «پدیده‌ای خطرناک به نام اعتیاد اینترنتی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مهر ۱۳۹۴ش.