تربت حیدریه
 نمایی از شهر تربت حیدریه |
تربت حیدریه؛ شهر و شهرستانی در استان خراسان رضوی.
تربت حیدریه، شهری کهن در دل خراسان رضوی، با نامهای تاریخی زاوه و رخ، امروزه به عنوان پایتخت زعفران جهان و قطب ابریشم ایران شناخته میشود؛ جایی که بیش از هشتاد درصد ابریشم کشور در آن تولید میشود. این شهر که در ارتفاع ۱۴۵۰ متری از سطح دریا و در فاصله ۱۵۰ کیلومتری از مشهد قرار گرفته، با آبوهوایی گرم و خشک و بارندگی اندک، از دیرباز با نام عارف نامدار سدهٔ ششم، قطبالدین حیدر، گره خورده و آرامگاهش در مرکز شهر، آن را به تربت حیدریه بدل کرده است. مردم این دیار با لهجه شیرین خراسانی سخن میگویند و آیینهای کهن همچون چهارشنبهسوری، شبچله و آداب سنتی مراسم عروسی، همچنان در کوچهپسکوچههایش زنده است. تاریخ این سرزمین، از کشفیات هزارهٔ پنجم پیش از میلاد تا آتشکدههای ساسانی و حملههای مغول و تیموری، روایتی پرفرازونشیب دارد که در آثار تاریخی همچون مزار قطبالدین حیدر، مسجد جامع قدیم، حمام حاجیرئیس و رباطهای کهن، بهچشم میخورد. اقتصادش بر کشاورزی و دامداری استوار است؛ زعفرانش زبانزد و صنایع دستی آن چون نمد، قالی و مصنوعات چرمی، نشان از هنر مردمانش دارد. جاذبههای طبیعی چون رودخانه حصار، آبشار رودمعجن و غار ماهپری، بر زیباییهایش افزوده و سوغاتیهایی چون زعفران، پسته، گردو و حلوای جوزی، یادگار سفر به این خطه است.
جغرافیا و اقلیم
تربت حیدریه در مختصات جغرافیایی ´۱۶:°۳۵ عرض شمالی و ´۱۳:°۵۹ طول شرقی، در ارتفاع ۱٬۴۵۰ متری از سطح دریا و در فاصلهٔ ۱۵۰ کیلومتری از شهر مشهد قرار گرفته است.[۱] آبوهوای این منطقه گرم و خشک است و میانگین بارندگی سالانه در آن حدود ۲۵۰ میلیمتر بوده و از مناطق کمبارش ایران بهشمار میآید.[۲] ازجمله منابع آبی این شهر میتوان به رودخانهٔ شصتدره اشاره کرد که از کوه شصتدره سرچشمه گرفته و پساز آبیاری مناطقی از شهر، در شمال گناباد به رودخانهٔ کالشور میریزد. همچنین رودخانههای فصلی و خشکرودهایی چون تنگل آقاسو، چشمه یاقوت، داغی، دربند، سالاری و کدکن از دیگر منابع آبی منطقه بهشمار میآیند.[۳]
شهرستان تربت حیدریه از شمال به شهرستانهای مشهد و نیشابور، از شرق به شهرستان زاوه، از جنوب به شهرستانهای رشتخوار و مهولات و از غرب به شهرستان کوهسرخ محدود میشود.[۴] جغرافیای این شهرستان شامل دو بخش جلگهای و کوهستانی است. بخشهای شمالی دارای ناهمواریهایی چون کوههای چهلتن، چهلمن، تیغ سرخ، پتوکته و جونگاه[۵] و بخشهای جنوبی شامل جلگههای متعدد است.[۶] شهر تربت حیدریه در بخش جلگهای شهرستان قرار دارد.[۷]
نامگذاری تربت حیدریه
تا پیشاز قرن ۹ قمری، تربت حیدریه را با نام زاوه میشناختند. پژوهشگران معتقدند که این واژه، با توجه بهمعنای آن یعنی شکاف، دره، آبخیز و جلگهای بر روی آب، با موقعیت این منطقه، هیچ تناسبی نداشته است.[۸] نام تربت حیدریه، بهدلیل حضور عارف آن زمان، قطبالدین حیدر، بوده که از ترکستان به زاوه مهاجرت کرده است. او در زاوه درگذشت و مدفون شد. پساز آن، شهر به حرمت حضور او، بهمرور زمان، به تربت حیدریه تغییر نام یافت.[۹]
جمعیت و مردم
بر پایهٔ سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ش، جمعیت تربت حیدریه ۱۴۰٬۰۱۹ نفر در ۴۳٬۰۲۹ خانوار بوده که از این نظر رتبهٔ چهارم استان خراسان رضوی را به خود اختصاص داده است. مردم تربت حیدریه به زبان فارسی با لهجهٔ خراسانی سخن میگویند که نزدیکی زیادی به لهجهٔ مشهدی دارد. کتابهای شعر با لهجهٔ تربتی همچون سمندرخان سالار اثر علیاکبر عباسی فهندری و فریاد تربتی از محمد قهرمان در این زمینه تألیف شدهاند.[۱۰]
آدابورسوم سنتی در تربت حیدریه شامل آیینهای فصلی، خانوادگی و بازیهای بومی است. ازجمله این آیینها میتوان به چهارشنبهسوری، شبچله با مراسم کفزنی و رسوم عید نوروز اشاره کرد. آداب ازدواج نیز مراحلی چون کدخدایی، جواباستنی، حنابندان، مراسم هیزمی و جشنهای پساز عروسی همچون پایتختی و دامادسلامی را شامل میشود. بازیهای بومی مانند هفتسنگ و توشلهبازی و رقصهای محلی چون چوببازی نیز میان مردم این منطقه رواج دارد.[۱۱]
پیشینه تاریخی
کشف آثاری از زیستگاههای انسانی در هزارهٔ پنجم پیشاز میلاد در این منطقه[۱۲] و نیز بقایای آتشکدهای چهارطاقی و دو قلعهٔ تاریخی به نامهای قلعه دختر و قلعه پسر که منتسب به دوران ساسانیان است،[۱۳] نشان از دیرینگی این منطقه دارد. براساس منابع تاریخی کهن، زاوه نام پیشین تربت حیدریه از توابع نیشابور بوده است.[۱۴] در سدهٔ نخست هجری، گروهی از زرتشتیان سنجان از توابع زاوه، بهمنظور حفظ آیین خود، به جزیره هرمز رفته و در نهایت به گجرات هند مهاجرت کردند.[۱۵] در منابع قرن ۶ هجری، از زاوه بهعنوان روستایی از توابع پوشنگ، میان هرات و نیشابور یاد شده است.[۱۶]
حملهٔ مغول تا دوران تیموری
در قرن ۷ هجری، در پی حملهٔ مغول، مردم زاوه دروازههای شهر را به روی مهاجمان بستند، اما مغولان شهر را محاصره و پساز مدتی دست به کشتار و غارت گسترده زدند.[۱۷] این شهر بهدلیل موقعیت جغرافیایی خود، خیلی زود به آبادانی بازگشت. در قرن ۸ هجری، زمینلرزهای در منطقهٔ خواف رخ داد که بیماریهای واگیردار ناشی از آن، موجب مرگ ۱۱ هزار تن از اهالی زاوه شد.[۱۸] مورخان آن دوره به دژ مستحکم گِلین، تعدد روستاها، رودخانه و کاریز، محصولاتی چون ابریشم، انگور، پنبه و میوههای فراوان و نیز مزار شیخ قطبالدین حیدر در زاوه اشاره کردهاند.[۱۹]
دوران صفوی و قاجار
در قرن ۹ هجری، از این منطقه بهعنوان یکی از توابع هرات یاد شده و مزار قطبالدین حیدر، تربت مقدس نام داشته است.[۲۰] در دورهٔ صفویان، این منطقه بهدلیل قرار گرفتن بر سر راه هرات و نیشابور، همواره مورد تاختوتاز ازبکها، ترکمنها و دیگر اقوام بود و در منابع آن روزگار با نامهای حصار تربت و قلعه تربت از آن یاد شده است.[۲۱]
در دورهٔ قاجار، این منطقه تحت حاکمیت اسحاقخان قرایی قرار گرفت. او برای حفظ شهر از حملات دشمنان، برجوباروی آن را بازسازی کرد و کاروانسرایی در آن بنا نهاد. شهر به شکل قلعهای مربعی درآمد و به تربت اسحاقخان معروف شد.[۲۲]
دوران معاصر و جنگ جهانی اول
تربت حیدریه در دوران مشروطه با فرازونشیبهای بسیاری روبرو بود. در جنگ جهانی اول، این منطقه به صحنهٔ رقابت دولتهای روسیه، انگلیس و آلمان تبدیل شد. دو دولت روسیه و انگلیس برای کاهش نفوذ آلمان در نواحی مشهد، تربت حیدریه، فردوس و بیرجند، در تربت حیدریه کنسولگریهایی تأسیس کردند.[۲۳]
اقتصاد و محصولات
اقتصاد تربت حیدریه بر پایهٔ کشاورزی و دامداری استوار است. کشاورزی به دو صورت مکانیزه و سنتی انجام میشود و ازجمله محصولات آن میتوان به زعفران، گندم، جو، چغندر قند، یونجه و محصولات باغی اشاره کرد. این منطقه با تولید بیش از ۵۰ تن زعفران خشک، رتبهٔ اول تولید زعفران در جهان را دارد. دامداری نیز بهواسطهٔ وجود چراگاههای فراوان از اهمیت ویژهای برخوردار است. پرورش کرم ابریشم و تولید صنایع دستی مانند نمدمالی، بافت قالی و قالیچه، آهنگری، مسگری، حصیربافی، مصنوعات چرمی و چلهکشی ابریشم در این منطقه رواج بسیاری دارد. از معادن طبیعی مهم آن نیز میتوان به کرومیت، سنگ آهک و سنگهای ساختمانی اشاره کرد که بازار کار مناسبی در این خطه ایجاد کردهاند.[۲۴]
آثار تاریخی
ازجمله آثار کهن و تاریخی بهیادگار مانده در تربت حیدریه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- مزار قطبالدین حیدر (عارف قرن ششم هجری)، ساختهشده در دورهٔ صفویان؛
- حمام حاجیرئیس (دورهٔ قاجار)، دارای ستونهای هشتپر نقاشی شده و حوض سنگی هشتضلعی؛
- مسجد جامع قدیم تربت، ساختهشده در زمان شاهصفی بهکوشش خواجه عبدالله تربتی؛[۲۵]
- خانه امینی، محل زندگی امینالتجار از تاجران معروف تربت حیدریه، با تزئینات آجرکاری، کاشیکاری و گچبری؛[۲۶]
- رباط لاری، از بناهای دوایوانی با هشتی ورودی، صحن، حجره، غرفه و اصطبل؛
- مسجد کدکن، مستطیلشکل و وسیع با دو طاق بزرگ و گنبدهای چهارترک و محراب هشتگوش؛
- آرامگاه ابوسعید ابوالخیر از عارفان سدهٔ ۵ هجری؛
- بقایای رباط بیبی (اوایل سدهٔ ۱۰ قمری)؛
- رباط طبسی؛
- آرامگاه شیخ ابوالقاسم گورکانی.[۲۷][۲۸]
جاذبههای گردشگری و سوغات
تربت حیدریه، علاوهبر آثار باستانی دارای جاذبههای طبیعی نیز هست، مانند رودخانهٔ حصار و صنوبر، آبشار رودمعجن، غار ماهپری، ارتفاعات ملکان، چشمهٔ کاریز آبباریک و شکارگاهها و باغهای مختلف. در این منطقه، برخی جاذبههای تفریحی همچون مجموعه باغ ملی، پارک ملت و پارک جنگلی نیز وجود دارد.
سوغات این شهر عبارت است از: زعفران، پسته، گردو، بادام و انواع خشکبار. همچنین حلوای جوزی (حلوا گردویی)، کنگر، انواع لاله و ریواس، گل گاوزبان، آویشن، گل ختمی و کلپوره نیز جزء سوغاتیهای این منطقه محسوب میشوند.[۲۹]
بحرانهای طبیعی
تربت حیدریه یکی از بحرانیترین شهرهای خراسان رضوی در زمینهٔ کمآبی است. کاهش بارندگی و کشت محصولات آببَر، این شهرستان را از مرز بحران آبی عبور داده و به مرز تنفس رسانده است. محققان بر تغییر اقتصاد منطقه از کشاورزی به خدمات و گردشگری و نیز تغییر شیوههای کشاورزی بهعنوان راههای برونرفت از این بحران تأکید دارند. علاوهبر این، تربت حیدریه بر روی گسلهای زلزلهخیز واقع شده و بهطور تقریبی هر ۴ سال یکبار، زلزلهای با میانگین ۴٫۷ ریشتر در این منطقه رخ میدهد. منابع و اسناد تاریخی، از وقوع زلزلههایی بسیار مخرب در این شهر سخن گفتهاند.[۳۰]
پانویس
- ↑ پاپلی یزدی، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، ۱۳۶۷ش، ص۱۴۲.
- ↑ جعفری، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، ۱۳۷۹ش، ص۲۸۷.
- ↑ افشین، رودخانههای ایران، ۱۳۷۳ش، ج2، ص۳۵۴–۳۵۵ و ۳۵۶ و ۳۵۸ و ۳۶۹.
- ↑ اطلس گیتاشناسی استانهای ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۰۸.
- ↑ فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، ۱۳۷۹ش، ج4، ص31 و 46 و 49 و 60-61.
- ↑ خسروی، جغرافیای تاریخی ولایت زاوه، ۱۳۶۶ش، ص۲۳۴–۲۳۵ و ۲۴۰.
- ↑ افشین، رودخانههای ایران، ۱۳۷۳ش، ج2، ص408؛ جعفری، رودها و رودنامهٔ ایران، ۱۳۷۶ش، ص294.
- ↑ خسروی، جغرافیای تاریخی ولایت زاوه، ۱۳۶۶ش، ص22-23.
- ↑ خسروی، جغرافیای تاریخی ولایت زاوه، ۱۳۶۶ش، ص40-43.
- ↑ «معرفی شهرستان تربت حیدریه»، وبسایت شهرداری تربت حیدریه.
- ↑ «معرفی شهرستان تربت حیدریه»، وبسایت شهرداری تربت حیدریه؛ «جاذبههای گردشگری ، تاریخی و فرهنگی تربت حیدریه»، وبسایت ارم بلاگ.
- ↑ «شهرستان تربت حیدریه»، وبسایت اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان خراسان رضوی.
- ↑ مشکوتی، فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران، ۱۳۴۹ش، ص84.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۴۰۷ق، ص۵۶۸؛ مقدسی، احسنالتقاسیم، ۱۹۰۶م، ص۳۰۰.
- ↑ پورداود، ایرانشاه، ۱۹۲۵م، ص۲–۲۶؛ زرینکوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، ۱۳۶۸ش، ص۳۷۶–۳۷۷.
- ↑ سمعانی، الانساب، ۱۴۰۸ق، ج3، ص124.
- ↑ جوینی، تاریخ جهانگشای، ۱۳۲۹ق، ج1، ص113؛ وصاف، تاریخ، ۱۳۴۶ش، ص۳۲۱.
- ↑ فصیح خوافی، مجمل فصیحی، ۱۳۳۹ش، ج3، ص51-53.
- ↑ مستوفی، نزهةالقلوب، ۱۳۳۱ق، ص154.
- ↑ حافظ ابرو، تاریخ (بخش جغرافیای خراسان)، ۱۹۸۲م، ص۴۱.
- ↑ روملو، احسن التواریخ، ۱۳۵۷ش، ص۵۵۲. اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، ۱۳۵۰ش، ج1، ص284. خواندمیر، حبیبالسیر، ۱۳۳۲ش، ج4، ص251. خسروی، جغرافیای تاریخی ولایت زاوه، ۱۳۶۶ش، ص59.
- ↑ زینالعابدین شیروانی، بستان السیاحة، ۱۳۲۲ق، ص۲۱۸–۲۱۹؛ اعتمادالسلطنه، مرآة البلدان، ۱۳۶۷ش، ج1، ص670-671.
- ↑ خسروی، جغرافیای تاریخی ولایت زاوه، ۱۳۶۶ش، ص130-132.
- ↑ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، تربت حیدریه، ج43، ۱۳۶۳ش، ص۴۱–۴۲.
- ↑ «بنای تاریخی حمام حاجی رئیس تربت حیدریه تملک شد.»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «خانه امینی»، وبسایت گردشگری.
- ↑ افضلالملک، سفرنامهٔ خراسان و کرمان، ۱۳۶۱ش، ص116.
- ↑ «شهرستان تربت حیدریه»، وبسایت اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان خراسان رضوی.
- ↑ «ایجاد خانه صنایع دستی و سوغات در تربت حیدریه»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «تربت حیدریه در قله بحران آب»، خبرگزاری ایسنا.
منابع
- «ایجاد خانه صنایع دستی و سوغات در تربت حیدریه»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۶ دی ۱۳۹۵ش.
- اطلس گیتاشناسی استانهای ایران، تهران، مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۸۳ش.
- افشین، یدالله، رودخانههای ایران، تهران، وزارت نیرو، ۱۳۷۳ش.
- افضلالملک، غلامحسین، سفرنامهٔ خراسان و کرمان، بهتحقیق قدرتالله روشنی زعفرانلو، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
- اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۰ش.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، بهتحقیق عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.
- بلاذری، احمد، فتوح البلدان، بهتحقیق عبدالله انیس طباع و عمر انیس طباع، بیروت، مهد تاریخ العلوم العربیه و الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- «بنای تاریخی حمام حاجی رئیس تربت حیدریه تملک شد.»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۳۸۶ش.
- پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۶۷ش.
- پورداود، ابراهیم، ایرانشاه، بمبئی، بینا، ۱۹۲۵م.
- «تربت حیدریه در قله بحران آب»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
- «جاذبههای گردشگری، تاریخی و فرهنگی تربت حیدریه»، وبسایت ارم بلاگ، تاریخ بازدید: ۶ تیر ۱۴۰۵ش.
- جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۷۹ش.
- جعفری، عباس، رودها و رودنامهٔ ایران، تهران، مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۷۶ش.
- جوینی، عطاملک، تاریخ جهانگشای، بهتحقیق محمد قزوینی، لیدن، بینا، ۱۳۲۹ق.
- حافظ ابرو، عبدالله، تاریخ (بخش جغرافیای خراسان)، بهتحقیق درتئا کراوولسکی، ویسبادن، بینا، ۱۹۸۲م.
- «خانه امینی»، وبسایت گردشگری، تاریخ بازدید: ۲۴ خرداد ۱۴۰۱ش.
- خسروی، محمدرضا، جغرافیای تاریخی ولایت زاوه، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۶۶ش.
- خواندمیر، حبیبالسیر، تهران، مؤسسه لغتنامه دهخدا، ۱۳۳۲ش.
- روملو، حسن، احسن التواریخ، بهتحقیق عبدالحسین نوایی، تهران، بابک، ۱۳۵۷ش.
- زرینکوب، عبدالحسین، تاریخ ایران بعد از اسلام، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۸ش.
- سمعانی، عبدالکریم، الانساب، بهتحقیق عبدالله عمر باردوی، بیروت، دارالکتبالعلمیه، ۱۴۰۸ق.
- «شهرستان تربت حیدریه»، وبسایت اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان خراسان رضوی، تاریخ بازدید: ۲۴ خرداد ۱۴۰۱ش.
- شیروانی، زینالعابدین، بستان السیاحة، تهران، حقیقت، ۱۳۲۲ق.
- فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، تربت حیدریه، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ۱۳۶۳ش.
- فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۷۹ش.
- فصیح خوافی، احمد، مجمل فصیحی، بهتحقیق محمود فرخ، مشهد، کتابفروشی باستان، ۱۳۳۹ش.
- مستوفی، حمدالله، نزهةالقلوب، بهتحقیق لسترنج، لیدن، بینا، ۱۳۳۱ق.
- مشکوتی، نصرتالله، فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران، تهران، سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، ۱۳۴۹ش.
- «معرفی شهرستان تربت حیدریه»، وبسایت شهرداری تربت حیدریه، تاریخ بازدید: ۶ تیر ۱۴۰۵ش.
- مقدسی، محمد، احسنالتقاسیم، بهتحقیق دخویه، لیدن، بینا، ۱۹۰۶م.
- وصاف، تاریخ، تحریر عبدالمحمد آیتی، تهران، بینا، ۱۳۴۶ش.