جنگل‌های زاگرس

جنگل‌های زاگرس
بزرگ‌ترین ناحیهٔ رویشی کشور

جنگل‌های بلوط زاگرس در شهرستان لردگان، استان چهارمحال و بختیاری
موقعیت
کشور	ایران
استان	آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه، ایلام، لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، خوزستان، فارس، همدان، اصفهان
ویژگی‌های کلی
نوع	بلوط غرب ایران
گونه‌های غالب	بلوط
پوشش گیاهی	درختان بلوط (دار مازو، بلوط ایرانی، یوول)، افرا، کیکم، بنه، زبان گنجشک، گلابی وحشی، ولیک، ارغوان، بادام کوهی
حیات وحش	سنجاب ایرانی، گوزن زرد ایرانی، خرس قهوه‌ای، پلنگ ایرانی، گرگ، کفتار، سیاه‌گوش، کبک دری، قوچ و میش
ابعاد
مساحت	حدود ۵ الی ۶ میلیون هکتار
طول	۱۳۰۰ کیلومتر
اقلیم و منابع آبی
میزان بارندگی	۳۰۰ تا ۶۰۰ میلی‌متر
گردشگری و دسترسی
جاذبه‌های گردشگری	دشت برم (ذخیره‌گاه زیست‌کره یونسکو)

جنگل‌های زاگرس؛ بزرگ‌ترین ناحیهٔ رویشی کشور و وسیع‌ترین رویشگاه درختان بلوط در ایران.

جنگل‌های زاگرس، وسیع‌ترین رویشگاه بلوط ایران و خاورمیانه، با گستره‌ای حدود ۶ میلیون هکتار از آذربایجان غربی تا فارس، در ارتفاع ۶۵۰ تا ۲۴۰۰ متری و اقلیم مدیترانه‌ای، زیستگاه گونه‌هایی چون بلوط ایرانی، مازودار و برودار و جانورانی مانند سنجاب ایرانی و پلنگ است. این جنگل‌ها به‌دلیل رشد جمعیت، بهره‌برداری غیراصولی، آفات و بیماری ذغالی بلوط در خطرند و حفاظت از آن‌ها با روش‌هایی مانند بانک ژنی، کنترل بیولوژیکی و نهال‌کاری بومی ضروری است. ۷ فروردین به‌نام روز پاسداشت جنگل‌های بلوط نام‌گذاری شده تا حمایت مردمی را جلب کند.

نام‌گذاری

جنگل‌های زاگرس، وسیع‌ترین و اصلی‌ترین خاستگاه درختان بلوط در ایران هستند که از اهمیتی ویژه برخوردار هستند. این منطقه از خاک ایران که امروزه «پشت‌کوه» و در گذشته «پاطاق» نامیده می‌شد، از دیرباز توسط یونانیان به «زاگرس» معروف بوده است. پس از آن، این نام، به سایر کوه‌های این منطقه از دنبالهٔ کوه‌ها در ارمنستان تا نواحی غرب و جنوب غربی ایران به زاگرس معروف شدند.

گسترهٔ جغرافیایی

پهنهٔ رویش جنگل‌های زاگرس، در حدود ۶ میلیون هکتار در ایران است که از نظر جغرافیایی، از منتهی‌الیه شمال غربی ایران (استان آذربایجان غربی) آغاز و سپس غرب (استان‌های کرمانشاه، ایلام، چهارمحال و بختیاری، خوزستان و لرستان) و جنوب غرب ایران (استان‌های کهگیلویه و بویراحمد و فارس) را در بر می‌گیرد. در میان ۱۱ استان ایران که از نواحی رویشگاه زاگرسی محسوب می‌شوند، سه استان فارس، لرستان و خوزستان، وسیع‌ترین رویشگاه‌های جنگلی و درختی را دارا هستند. استان کرمانشاه نیز دارای مساحتی در حدود ۵۲۷ هزار هکتار جنگل بلوط است. بزرگ‌ترین جنگل بلوط در ایران و خاورمیانه، دشت برم (در بخش مرکزی شهرستان کازرون) است که به‌عنوان ذخیره‌گاه زیست‌کره یونسکو و نیز زیستگاه بیشترین تعداد گوزن‌های زرد ایرانی شناخته شده است.

دسته‌بندی جنگل‌های زاگرس

کارشناسان، منطقهٔ زاگرس را بر اساس رویشگاه بلوط که از گونه‌های اصلی در این منطقه است، به دو ناحیهٔ زاگرس شمالی و زاگرس جنوبی تقسیم کرده‌اند. زاگرس شمالی، رویشگاه گونه‌های بلوطی به‌نام «مازودار» بوده و زاگرس جنوبی نیز رویشگاه ویژهٔ «بَرودار» است. امروزه، بیش از ۹۰ درصد از درختان در جنگل‌های زاگرس را گونهٔ «شاخه‌زاد» تشکیل می‌دهند.

علاوه بر آن، برخی از کارشناسان، انواع درختان بلوط در جنگل‌های زاگرسی را به سه گروه تقسیم کرده‌اند؛ ۱. دار مازو؛ ۲. بلوط ایرانی و ۳. یوول.

گونهٔ یوول (بلوط لبنانی)، در مناطق مرتفع و دارای خاک حاصل‌خیز و عمیق می‌روید. این گونه از درختان، در محدودهٔ جغرافیایی حد شمالی زاگرس تا پایان‌یافتن محدودهٔ جنگل‌های مریوان رویش دارند. گونهٔ دار مازو، در محدودهٔ جغرافیایی شمال غرب زاگرس تا منطقهٔ گهواره (در استان کرمانشاه), وجود داشته و تعداد اندکی از آنها نیز در استان لرستان دیده شده‌اند. گونهٔ بلوط ایرانی، از شمال غربی تا جنوب شرقی رشته‌کوه زاگرس، روی انواع خاک‌ها و در تمام جهات، رویش دارند. این نوع از درختان بلوط، از بردباری اکولوژیکی بیشتری نسبت به سایر انواع درختان بلوط برخودار هستند. استان‌های ایلام، کهگیلویه و بویراحمد و استان فارس نیز دارای درختان بلوط ایرانی هستند.

جغرافیا و اقلیم

جنگل‌های زاگرس که به جوامع بلوط در ایران نیز معروف هستند، با طول ۱۳۰۰ کیلومتری در امتداد رشته‌کوه زاگرس، از جنوب آذربایجان غربی تا استان فارس امتداد دارند. مساحت کنونی این جنگل‌ها، در حدود ۵ میلیون هکتار بوده و در ارتفاع ۶۵۰ تا ۲۴۰۰ متر از سطح دریا قرار گرفته‌اند.

بارندگی در جنگل‌های زاگرسی، از ۶۰۰ میلی‌متر در نواحی شمالی تا ۳۰۰ میلی‌متر در نواحی جنوب غرب در نوسان هستند. همچنین، این منطقه از کشور ایران، دارای اقلیم مدیترانه‌ای و نیمه‌خشک است که زمستان‌های سردی را نیز دارد. در حقیقت، کارشناسان معتقدند که زاگرس شمالی دارای اقلیم نیمه‌مرطوب و خنک و زاگرس جنوبی نیز گرم و خشک است.

جنگل‌های زاگرس در ایران، علاوه بر درختان بلوط (۷۰ درصد از درختان جنگل‌های زاگرسی)، دارای گونه‌های درختی دیگری همچون افرا، کِیکُم، بَنِه، زبان گنجشک، گلابی وحشی، وَلیک، ارغوان و درختان بادام هستند.

از جمله پستانداران زیستگاه جنگلی زاگرس می‌توان به «سنجاب ایرانی» اشاره کرد. کارشناسان، معتقدند که جنگل‌های زاگرسی، زیستگاه بیش از ۶۱ گونه شاخص حیوانی هستند؛ مانند کبک دری، قوچ و میش، پیشانی سفید، دارکوب سرخ، دِلیجه، بَحری، کفتار، سیاه‌گوش، گرگ، شیر ایرانی، آهو، قوچ و کبک.

خطرات طبیعی و انسانی

این جنگل‌ها، از نظر فرم جنگل‌شناسی، از جمله جنگل‌های شاخه‌زاد محسوب می‌شوند و جوامع انسانی متعددی، همواره در کنار این جنگل‌ها شکل گرفته‌اند؛ بنابراین، یکی از دلایل در خطر بودن جنگل‌های زاگرس، رشد جمعیت در یک قرن اخیر و نیاز جنگل‌نشینان به سوخت، منابع غذایی و زمین‌های کشاورزی بوده است. در حقیقت، با گذر زمان، بهره‌برداری‌های غیراصولی، بسیاری از این جنگل‌ها را به مراتع و زمین‌های کشاورزی تبدیل کرده و نشانی از انبوه جنگل‌های گذشته باقی نمانده است.

از دیگر عوامل تخریب این جنگل‌ها، بندپایان و حشراتی هستند که باعث به‌هم خوردن تعادل زیستی و اکولوژیکی بوم‌سازگان زاگرس شده‌اند. آفت‌هایی همچون جوانه‌خوار، برگ‌خوار، بذرخوار بلوط و بیماری ذغالی بلوط، از جمله خطراتی هستند که جنگل‌های زاگرس را با خطرهایی بسیار مواجه کرده‌اند. امروزه، متأسفانه، ۲۵ هزار هکتار از جنگل‌های بلوط در شهرستان‌های گرمسیری دچار آفت پروانه برگ‌خوار سفید شده‌اند. این میزان در مناطق سردسیری در حدود ۳۵ هزار هکتار گزارش شده است.

راهکارهای حفاظتی و حمایتی

پژوهشگران بر این باورند که حفاظت از جنگل‌های بلوط در ایران، با کمک فناوری‌های زیستی می‌تواند صورت بگیرد. برای مثال، یکی از راهکارهایی که می‌تواند این طبیعت بکر در مناطق غربی و جنوب غربی را نجات دهد، استفاده از روش‌های مولکولی و زیست‌فناوری و نیز عوامل کمک‌کننده به احیای درختان بلوط است. کارشناسان، ایجاد بانک ژنی بلوط با استفاده از روش‌های مذکور، بررسی جنبه‌های کنترل بیولوژیکی آفات و تولید متابولیت‌های ثانویهٔ دارویی بلوط با استفاده از روش‌های زیست‌فناورانه، از دیگر روش‌های حفاظتی این جنگل‌ها می‌دانند. روش‌هایی دیگر همچون حذف پایه‌های آلوده و تبدیل آنها به ذغال، احداث هلالی آبگیر، چِک‌دَم، مالچ‌سنگی، نهال‌کاری با گونه‌های بومی، کِشت آزمایشی گیاهان دارویی به‌منظور ایجاد ظرفیت‌های تولید جایگزین و تقویت سازگاری جنگل‌های بلوط در برابر خشکسالی، از جمله اقدامات حمایتی و حفاظتی این جنگل‌ها به‌شمار می‌روند.

پژوهش و یادمان

در سال‌های اخیر، پژوهش‌های بسیاری دربارهٔ جنگل‌های زاگرس، تخریب آنها و بررسی ویژگی‌ها و راهکارهای نجات این جنگل‌ها، در مناطق مختلف ایران، صورت گرفته است که از آن جمله می‌توان به «بررسی تغییرات گسترهٔ جنگل‌های زاگرس میانی»، «کشف تغییرات گسترهٔ جنگل‌های زاگرس»، «پهنه‌بندی مناطق مستعد آتش‌سوزی در بوم سازمان‌های جنگلی زاگرس شمالی»، اشاره کرد.

در ایران، ۷ فروردین، از طرف مردم و رسانه‌های مختلف در منطقهٔ زاگرس، به‌نام «روز پاسداشت جنگل‌های بلوط» نام‌گذاری شده است. این اقدام، به‌منظور جلب حمایت‌ها و مشارکت‌های مردمی برای حفظ این منابع طبیعی صورت گرفته است. در سال‌های اخیر، مستندهای بسیاری دربارهٔ جنگل‌های زاگرسی ساخته شده که از آن جمله می‌توان به مستند «جنگل‌های بلوط زاگرس»، «مستند بلوط» و مستند «آخرین درخت» اشاره کرد.

منابع

• «۶۱ گونه شاخص حیات‌وحش در جنگل‌های زاگرس مرکزی شناسایی شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۱ آبان ۱۳۹۳ش.
• «آشنایی با جنگل‌های زاگرس»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ بارگذاری: ۵ بهمن ۱۳۹۸ش.
• «پایان ۶ سال بی‌برنامگی در احیای جنگل‌های زاگرس»، وب‌سایت جامعهٔ خبری الف، تاریخ بارگذاری: ۱۵ تیر ۱۴۰۱ش.
• جلیلی، طیبه، «کشف تغییرات گسترهٔ جنگل‌های زاگرس با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و سامانه اطلاعات جغرافیایی»، پایان‌نامهٔ «جنگل بلوط ایران»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• «جنگل‌های زاگرس (جنگل‌های بلوط غرب)»، وب‌سایت مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
• حسینی ارسنجانی، محی‌الدین، «جنگل‌های بلوط دشت برم و کوهمره فارس؛ میراث گرانسنگ طبیعت سبز زاگرس»، وب‌سایت خبری تماشا، تاریخ بازدید: ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
• دانشگاه صنعتی خاتم‌الانبیا بهبهان، تاریخ بازدید: ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
• درویش، محمد، «تصویر ایران بدون زاگرس یا زاگرس بدون بلوط! کدام دهشتناک‌تر است؟»، وب‌سایت مهار بیابان‌زایی، تاریخ بازدید: ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
• دریکوندی، آرش و دیگران، «بررسی تغییرات گسترهٔ جنگل‌های زاگرس میانی با استفاده از تفسیر عکس‌های هوایی و بهره‌گیری از GIS»، فصلنامهٔ اکوسیستم‌های طبیعی ایران، تاریخ بازدید: ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
• دشتی، شهریار، «پهنه‌بندی مناطق مستعد آتش‌سوزی در بوم سازمان‌های جنگلی زاگرس شمالی»، مخاطرات محیط طبیعی، تاریخ بازدید: ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
• «رویشگاه کوه‌های زاگرس»، وب‌سایت باغ گیاه‌شناسی ملی ایران، مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، تاریخ بازدید: ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
• فتحی، عیسی، «مرگ ایستادهٔ جنگل‌های بلوط کهگیلویه و بویراحمد و زاگرس در سایهٔ بی‌اعتباری»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ بارگذاری: ۴ تیر ۱۴۰۱ش.
• «مستند آخرین درخت»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.
• «مستند بلوط»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.