سیاه‌دانه

سیاه‌دانه؛ نوعی گیاه خوراکی با خواص درمانی

سیاه‌دانه گیاهی از خانواده رانونکلوسه‌آ^[۱] با برگ‌های بنفش و گل‌برگ‌های سفید یا شیری و دانه‌های سیاه‌رنگ است که بوی خاصی دارد.^[۲] سیاه‌دانه از اواخر اردیبهشت تا اوایل تیر گل می‌دهد.^[۳] سیاه‌تخمه، شینیز، شونیز، حبةالخضراء، حبةالسوداء، نانخواه، نانخه و ناخونه از نام‌های دیگر سیاه‌دانه است.^[۴] در دماوند به سیاه‌دانه سیاه‌تخمک،^[۵] در اصفهان سیاه‌سیرینج، در بختیاری قره‌ماش،^[۶] در بیجار سیاسونیج^[۷] و در آذربایجان قره چورک اوتی می‌گویند.^[۸]

خواص سیاه‌دانه

سیاه‌دانه از نظر طبع، گرم و خشک است. سیاه‌دانه مقوی، ملین، مدر، ضد نفخ و بلغم، از بین برنده رطوبت و سردی بدن است.^[۹] سیاه‌دانه برای درمان سرفه، آسم، احتقان بینی، سردرد، دندان‌درد، کرم‌های روده‌ای، التهاب و بیماری‌های گوارشی مفید است. روغن و عصاره سیاه‌دانه برای کاهش قند خون، چربی، فشار خون و صفرا مفید گزارش شده است.^[۱۰] مخلوط سیاه‌دانه و عسل برای دفع سنگ کلیه و سنگ مثانه مفید است.^[۱۱] داروهایی که در ترکیب آن‌ها سیاه‌دانه وجود دارد برای رفع لک‌های ناشی از آبله روی پوست استفاده می‌شوند.^[۱۲] سیاه‌دانه از ترکیبات موجود در تریاق کثیرالاجزاء است که در درمان زهرهای کشنده کاربرد دارد.^[۱۳]

سیاه‌دانه در فرهنگ ایرانیان

در برخی نواحی ایران، سیاه‌دانه از سین‌های سفرهٔ هفت‌سین است.^[۱۴] در اورامان کردستان در سومین مرحله از مراسم پیر شالیار در سومین جمعه بهمن، مردم از آرد گندم و مغز بادام، نان درست کرده و با سیاه‌دانه آن را تزیین می‌کنند. آن‌ها نان‌ها را بر سر مزار درگذشتگان برده و با ماست می‌خورند.^[۱۵] آن‌ها بر سر سفرهٔ عقد، نان سنگک بزرگی قرار می‌دهند که با سیاه‌دانه روی آن مبارک‌باد نوشته شده است.^[۱۶] مادران شیرازی برای سیسمونی دختران خود دارویی ترکیب شده از سیاه‌دانه و چند مادهٔ دیگر برای تسهیل زایمان تهیه می‌کنند.^[۱۷] ترکمن‌ها در عید قربان، عید فطر، جشن عروسی و ختنه‌سوران نوعی کلوچه به‌نام «کُلچَه» می‌پزند که در ترکیب آن از سیاه‌دانه استفاده شده است.^[۱۸] مردم شاهرود عصر روز عرفه، با سیاه‌دانه و آرد گندم و زردچوبه، نان «زردو» پخته و خیرات می‌کنند.^[۱۹] در استهبان فارس در ماه رمضان، کلوچه‌هایی به‌نام «مشتک» با تزیین سیاه‌دانه روی ساج می‌پزند.^[۲۰]

سیاه‌دانه در غذا

سیاه‌دانه به دلیل داشتن طبع گرم و عطر دل‌پذیر در تهیه انواع شیرینی و غذا مورد استفاده قرار می‌گیرد. سیاه‌دانه به همراه زیره و کنجد، برای تزیین روی نان به کار می‌رود.^[۲۱] سیاه‌دانه در انواع ترشی مانند هفت بیجار، ترشی هلو، ترشی بادام، ترشی انبه و ترشی بادمجان استفاده می‌شود.^[۲۲] در کرمان در نان کرنو و کماچ،^[۲۳] در اردکان در لتیرگ،^[۲۴] در ایل سنگسری در نان پیازی، در بیجار برای تهیه مایه پنیر^[۲۵] و در سمنان در نان پیازین فطیره از سیاه‌دانه استفاده می‌شود.

پانویس

↑ فلاح‌حسینی، «مروری بر اثرات فارماکولوژیک دانه گیاه سیاه‌دانه»، ۱۳۸۹ش، ص۱.
↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه سیاه‌دانه.
↑ پویان، اطلس گیاهان جنوب خراسان، ۱۳۶۹ش، ص۸۶؛ مهربان، گیاهان دارویی منطقه سیستان، ۱۳۹۰ش، ص۵۸؛ گل‌گلاب، گیاه‌شناسی، ۱۳۲۶ش، ص۲۰۰.
↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شونیز؛ کاسانی، ترجمه کهن فارسی الصیدنه بیرونی، ۱۳۵۸ش، ج۱، ص۴۲۷–۴۲۸؛ حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۸۶ش، ص۱۴۲.
↑ علم‌داری، فرهنگ عامیانه دماوند، ۱۳۷۹ش، ص۱۸۳.
↑ سرلک، آداب و رسوم و فرهنگ عامه ایل بختیاری چهارلنگ، ۱۳۸۵ش، ص۱۳۱.
↑ هاشم‌نیا، فرهنگ مردم گروس، ۱۳۸۰ش، ص۶۸.
↑ ساعدی، خیاو یا مشکین‌شهر، ۱۳۴۱ش، ص۱۳۸.
↑ اخوینی بخاری، هدایة المتعلمین، ۱۳۴۴ش، ص۲۹۴؛ کاسانی، ترجمه کهن فارسی الصیدنه بیرونی، ۱۳۵۸ش، ج۲، ص۹۰۵.
↑ فلاح‌حسینی، «مروری بر اثرات فارماکولوژیک دانه گیاه سیاه‌دانه»، ۱۳۸۹ش، ص۱.
↑ ابن‌سینا، القانون، ۱۹۸۷م، ج۱، ص۷۴۱.
↑ کاسانی، ترجمه کهن فارسی الصیدنه بیرونی، ۱۳۵۸ش، ج۲، ص۹۰۵–۹۰۶؛ ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقائق الادویة، ۱۳۴۶ش، ص۱۹۹.
↑ ابن‌سینا، القانون، ۱۹۸۷م، ج۱، ص۷۴۱؛ محمد عثمان، مجموعه طلسم اسکندر ذوالقرنین، [بی‌تا]، ص۳۲؛ دنیسری، نوادر التبادر لتحفة البهادر، ۱۳۵۰ش، ص۱۳۲.
↑ رضایی، بیرجندنامه، ۱۳۸۱ش، ص۴۵۳؛ ابونیا عمران، نوروز باستانی، ۱۳۸۸ش، ص۵۰.
↑ زارعی، سیمای میراث فرهنگی کردستان، ۱۳۸۱ش، ص۵۱–۵۲.
↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۱۷۶؛ کتیرایی، از خشت تا خشت، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۱.
↑ همایونی، گوشه‌هایی از آداب و رسوم مردم شیراز، ۱۳۵۳ش، ص۳۵.
↑ مرادی، «نان ترکمن: خوراک و باورهای عامیانه و فرهنگی ترکمن‌ها»، ۱۳۸۷ش، ص۲۸۲.
↑ شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ۱۳۷۱ش، ص۴۱۷.
↑ وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ۱۳۷۶ش، ص۱۷۷.
↑ ابن‌اخوه، معالم القربة، ۱۹۳۷م، ص۱۱۷.
↑ آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۶۱و۶۴–۶۵.
↑ گلاب‌زاده، زن کرمانی روشنای زندگی، ۱۳۹۰ش، ص۲۸۹و۲۹۳.
↑ طباطبایی اردکانی، فرهنگ عامه اردکان، ۱۳۸۱ش، ص۳۹۸.
↑ هاشم‌نیا، فرهنگ مردم گروس، ۱۳۸۰ش، ص۱۶۷–۱۶۸.

منابع

آشپزباشی، علی‌اکبر، سفره اطعمه، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۳ش.
ابن‌اخوه، محمد، معالم القربه، به‌تحقیق روبن لوی، قاهره، [بی‌نا]، ۱۹۳۷م.
ابن‌سینا، القانون، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۹۸۷م.
ابومنصور موفق هروی، الابنیه عن حقائق الادویه، به‌تحقیق احمد بهمن‌یار و حسین محبوبی اردکانی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۶ش.
ابونیا عمران، فرحناز، نوروز باستانی، ساری، شلفین، ۱۳۸۸ش.
اخوینی بخاری، ربیع، هدایه المتعلمین، به‌تحقیق جلال متینی، مشهد، دانشگاه مشهد، ۱۳۴۴ش.
پویان، محسن، اطلس گیاهان جنوب خراسان، مشهد، دانش، ۱۳۶۹ش.
حکیم مؤمن، محمد، تحفه المؤمنین، به‌تحقیق روجا رحیمی و دیگران، تهران، نشر شهر، ۱۳۸۶ش.
دنیسری، محمد، نوادر التبادر لتحفه البهادر، به‌تحقیق محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۰ش.
دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱ خرداد ۱۴۰۱ش.
رضایی، جمال، بیرجندنامه، به‌تحقیق محمود رفیعی، تهران، هیرمند، ۱۳۸۱ش.
زارعی، محمدابراهیم، سیمای میراث فرهنگی کردستان، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۸۱ش.
ساعدی، غلام‌حسین، خیاو یا مشکین‌شهر، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، ۱۳۴۱ش.
سرلک، رضا، آداب و رسوم و فرهنگ عامه ایل بختیاری چهارلنگ، تهران، طهوری، ۱۳۸۵ش.
شریعت‌زاده، علی‌اصغر، فرهنگ مردم شاهرود، تهران، مؤلف، ۱۳۷۱ش.
شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۶۳ش.
طباطبایی اردکانی، محمود، فرهنگ عامه اردکان، یزد، شورای عمومی استان یزد، ۱۳۸۱ش.
علم‌داری، مهدی، فرهنگ عامیانه دماوند، تهران، فیض کاشانی، ۱۳۷۹ش.
فلاح‌حسینی، حسن و دیگران، «مروری بر اثرات فارماکولوژیک دانه گیاه سیاه‌دانه»، فصل‌نامه گیاهان دارویی، س۱۰، شماره ۳۸، ۱۳۸۹ش.
کاسانی، ابوبکر، ترجمه کهن فارسی الصیدنه بیرونی، به‌تحقیق منوچهر ستوده و ایرج افشار، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۵۸ش.
کتیرایی، محمود، از خشت تا خشت، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۸ش.
گلاب‌زاده، محمدعلی، زن کرمانی روشنای زندگی، کرمان، ولی، ۱۳۹۰ش.
گل‌گلاب، حسین، گیاه‌شناسی، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۲۶ش.
محمد عثمان، مجموعه طلسم اسکندر ذوالقرنین، [بی‌جا]، [بی‌نا]، [بی‌تا].
مرادی، منصور، «نان ترکمن: خوراک و باورهای عامیانه و فرهنگی ترکمن‌ها»، خوراک و فرهنگ، به‌تحقیق علی‌رضا حسن‌زاده، تهران، ۱۳۸۷ش.
مهربان، احمد، گیاهان دارویی منطقه سیستان، تهران، تفتان، ۱۳۹۰ش.
وکیلیان، احمد، رمضان در فرهنگ مردم، تهران، سروش، ۱۳۷۶ش.
هاشم‌نیا، محمود و ملک‌محمدی، ملوک، فرهنگ مردم گروس، بیجار، مؤلف، ۱۳۸۰ش.
همایونی، صادق، گوشه‌هایی از آداب و رسوم مردم شیراز، شیراز، [بی‌نا]، ۱۳۵۳ش.

[1] فلاح‌حسینی، «مروری بر اثرات فارماکولوژیک دانه گیاه سیاه‌دانه»، ۱۳۸۹ش، ص۱.

[2] دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه سیاه‌دانه.

[3] پویان، اطلس گیاهان جنوب خراسان، ۱۳۶۹ش، ص۸۶؛ مهربان، گیاهان دارویی منطقه سیستان، ۱۳۹۰ش، ص۵۸؛ گل‌گلاب، گیاه‌شناسی، ۱۳۲۶ش، ص۲۰۰.

[4] دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شونیز؛ کاسانی، ترجمه کهن فارسی الصیدنه بیرونی، ۱۳۵۸ش، ج۱، ص۴۲۷–۴۲۸؛ حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۸۶ش، ص۱۴۲.

[5] علم‌داری، فرهنگ عامیانه دماوند، ۱۳۷۹ش، ص۱۸۳.

[6] سرلک، آداب و رسوم و فرهنگ عامه ایل بختیاری چهارلنگ، ۱۳۸۵ش، ص۱۳۱.

[7] هاشم‌نیا، فرهنگ مردم گروس، ۱۳۸۰ش، ص۶۸.

[8] ساعدی، خیاو یا مشکین‌شهر، ۱۳۴۱ش، ص۱۳۸.

[9] اخوینی بخاری، هدایة المتعلمین، ۱۳۴۴ش، ص۲۹۴؛ کاسانی، ترجمه کهن فارسی الصیدنه بیرونی، ۱۳۵۸ش، ج۲، ص۹۰۵.

[10] فلاح‌حسینی، «مروری بر اثرات فارماکولوژیک دانه گیاه سیاه‌دانه»، ۱۳۸۹ش، ص۱.

[11] ابن‌سینا، القانون، ۱۹۸۷م، ج۱، ص۷۴۱.

[12] کاسانی، ترجمه کهن فارسی الصیدنه بیرونی، ۱۳۵۸ش، ج۲، ص۹۰۵–۹۰۶؛ ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقائق الادویة، ۱۳۴۶ش، ص۱۹۹.

[13] ابن‌سینا، القانون، ۱۹۸۷م، ج۱، ص۷۴۱؛ محمد عثمان، مجموعه طلسم اسکندر ذوالقرنین، [بی‌تا]، ص۳۲؛ دنیسری، نوادر التبادر لتحفة البهادر، ۱۳۵۰ش، ص۱۳۲.

[14] رضایی، بیرجندنامه، ۱۳۸۱ش، ص۴۵۳؛ ابونیا عمران، نوروز باستانی، ۱۳۸۸ش، ص۵۰.

[15] زارعی، سیمای میراث فرهنگی کردستان، ۱۳۸۱ش، ص۵۱–۵۲.

[16] شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۱۷۶؛ کتیرایی، از خشت تا خشت، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۱.

[17] همایونی، گوشه‌هایی از آداب و رسوم مردم شیراز، ۱۳۵۳ش، ص۳۵.

[18] مرادی، «نان ترکمن: خوراک و باورهای عامیانه و فرهنگی ترکمن‌ها»، ۱۳۸۷ش، ص۲۸۲.

[19] شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ۱۳۷۱ش، ص۴۱۷.

[20] وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ۱۳۷۶ش، ص۱۷۷.

[21] ابن‌اخوه، معالم القربة، ۱۹۳۷م، ص۱۱۷.

[22] آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۶۱و۶۴–۶۵.

[23] گلاب‌زاده، زن کرمانی روشنای زندگی، ۱۳۹۰ش، ص۲۸۹و۲۹۳.

[24] طباطبایی اردکانی، فرهنگ عامه اردکان، ۱۳۸۱ش، ص۳۹۸.

[25] هاشم‌نیا، فرهنگ مردم گروس، ۱۳۸۰ش، ص۱۶۷–۱۶۸.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

ن ب و گیاهان دارویی
گیاهان	آب‌تره اروانه اسپرزه اسطوخودوس افسنتین آق اوستا آقطی سیاه اکالیپتوس انزروت انیسون انجبار انجدان رومی انغوزه آویشن باباآدم بادرشبو بادرنجبویه بارهنگ باریجه بالدیرغان برگ بو برگ سنا برنجاسف بن سرخ بنگرو بنه بولدو بومادران بهار نارنج بهمن‌پیچ بیدمشک پای خر پرسیاوشان پروانش پنج‌انگشت پنیر باد پنیرک پونه‌سا پونه سنبله‌ای پیازچه پیرتر پیرو تاتوره تخم کتان ترشک ترخون ترنگبین تره جاشیر جعفری فرنگی جعفری خارخسک چای کوهی چای ترش چویل خار مریم خار مقدس ختمی دارواش داز درمنه دم شیر رازک رازیانه رومارن روناس ریحان مقدس ریحان ریواس زنجبیل زوفا ژینکو سپستان سُداب سرخ‌ولیک سنا سنبل‌الطیب سنبل خطایی سنجد سورنجان سیاه‌دانه سیر شابیزک شاه‌تره شاهِسپَرَم شبدر قرمز شب‌یار شنبلیله شوید شیرین‌بیان سعتر عاقرقرحا عروسک پشت پرده عطر مازندران علف چشمه علف لیمو علف هفت‌بند غافث فرنجمشک فلفل مجار فلوس فوکا قاصدک کاسنی کافور کاکوتی کرچک کنار کوشاد کیسه کشیش گاوزبان گز روغن گز علفی گزنه گشنیز گل بی‌مرگ گل راعی گل ماهور گل همیشه‌بهار گلپر گلرنگ گلنار گون کتیرا لوزارنگ ماریتیغال مامیران کبیر مخلصه وحشی مرّ مکّی مرزنگوش مرزنجوشتر مرزه مریم‌گلی مصطکی مورت موسیر نعنا هلیله سیاه همشکی هویج وحشی ثعلب اسپند
ادویه	اسپرزه انغوزه بابونه بادیان رومی برگ بو به‌دانه پودر پیاز فلفل دلمه‌ای پودر کاری تخم شاهی تخم تره ترب کوهی تمر هندی جوز هندی چهارتخمه خاکشیر خردل سیاه سفید چینی خسرودار خشخاش دارچین زردچوبه زعفران زنجبیل زیره سماق سیاه‌دانه پودر سیر شنبلیله عرق بیدمشک فلفل سفید فلفل سیاه فلفل قرمز کاسنی دشتی کُبابه کنجد کندر گل رنگ گلاب لیمو عمانی پودر موسیر میخک ناردانه واسابی هل سبز هل سفید هل سیاه
دانه‌ها	ارزن
فرآورده‌های گیاهی	ترنگبین عطر
موارد مرتبط	عرق‌گیری