ولنتاین

ولنتاین؛ روز عشق با آداب‌ورسوم برآمده از آیین مسیحیت و فرهنگ غربی.

ولنتاین

پادکست مقاله | 🡇 noicon

ولنتاین در فرهنگ عامه به‌عنوان روز عشق شناخته می‌شود و دختران و پسران جوان، آن را با نمادهایی چون گل رز سرخ، شکلات، کارت پستال، خرس عروسکی و روبان قرمز به یکدیگر معرفی می‌کنند. ولنتاین اگرچه در کشورهایی مانند آمریکا، کانادا، استرالیا و بسیاری از کشورهای اروپایی به‌شکلی گسترده جشن گرفته می‌شود، اما در جوامع و فرهنگ‌های دیگر و به‌ویژه برخی کشورهای اسلامی مانند مالزی، عربستان، اندونزی و پاکستان به‌دلیل مغایرت با ارزش‌های فرهنگی و دینی ممنوع یا محدود شده است. امروزه منتقدان غربی نیز ولنتاین را بیش از حد تجاری‌شده و عامل ایجاد توقعات غیرواقعی در روابط عاشقانه می‌دانند. در ایران با وجود پیشینه کهن سپندارمذگان به عنوان روز عشق، ولنتاین در سال‌های اخیر رواج یافته است و بسیاری از جوانان ایرانی، ۲۵ بهمن را به‌عنوان روز ولنتاین، جشن می‌گیرند.

مفهوم‌شناسی

۱۴ فوریه هر سال میلادی که مصادف با ۲۵ بهمن خورشیدی است، به روز عشق یا روز ولنتاین معروف است. ولنتاین در فرهنگ عامیانه، روز بزرگداشت عشق و ابراز آن به افراد مورد علاقه دانسته می‌شود. عشق‌ورزی که در این روز نشان داده می‌شود به قشر اجتماعی یا سن خاصی تعلق ندارد؛ پیر و جوان و مرد و زن می‌توانند با دادن هدیه و گفتن جملات عاشقانه، عشق خود را به عزیزان‌شان، یادآوری کنند و این روز را با هم جشن بگیرند. این عشق می‌تواند عشق به همسر، به فرزند، به مادر، به پدر یا عشق خواهر به برادر و برعکس باشد.

تاریخچه

خاستگاه ولنتاین، در گذر زمان، با افسانه‌هایی همراه شده است؛ رایج‌ترین نقل آن است که کلودیوس دوم، امپراتور روم، عواطف و احساسات عاشقانهٔ همسران جوان را مانع بزرگی برای داشتن یک سپاه مقتدر می‌دانست. به‌همین دلیل دستور داد از ازدواج جوانان جلوگیری شود تا آنها بدون وابستگی و دلبستگی، در خدمت امپراتوری باشند. سرسختی امپراتور، سرپیچی از فرمان او را دشوار کرده بود؛ اما کشیشی رومی به نام ولنتاین، به‌صورت پنهانی، پیوند ازدواج را میان سربازان جوان و دختران، برقرار می‌کرد. ولنتاین به‌دلیل سرپیچی از فرمان امپراتور، در ۱۴ فوریه سال ۲۶۹م اعدام شد و این روز به یاد او تبدیل به نماد «روز عشق» شد.

کادوی ولنتاین

در اواسط قرن هجده میلادی هدایای کوچک، گل رز و یادداشت‌های دست‌نویس به‌مناسبت ولنتاین، بین اروپایی‌ها رواج داشت؛ اما از اوایل قرن نوزده با پیشرفت صنعت چاپ، کارت پستال‌های چاپ‌شده جایگزین کارت‌های دست‌نویس شدند. این کارت‌های آماده که با تصاویری از فرشته، قلب و گل و با تور و روبان تزئین شده بودند، مورد استقبال قرار گرفت و به‌دلیل متن‌های پر از احساس، همچنان در جشن ولنتاین استفاده می‌شوند. آمارها نشان می‌دهد که سالانه حدود یک میلیارد کارت تبریک ولنتاین ارسال می‌شود که پس از آمار ۲/۶ میلیاردی کارت تبریک کریسمس، در رتبه دوم جهان قرار دارد.

امروزه معمولاً یک شاخه گل رز قرمز همراه با شکلات جعبه‌ای و عروسک کوچک خرسی، هدیهٔ نمادین روز ولنتاین است. لوازم آرایشی، جواهرات، عطر و کارت تبریک به عزیزان، از دیگر هدایایی هستند که در این روز استفاده می‌شوند.

نمادهای هدیه ولنتاین

• روبان قرمز؛ مبارزان قدیمی هنگام رفتن به جنگ، روسری معشوق خود را به‌عنوان یادگار با خود می‌بردند.
• گل سرخ؛ نماد عشق، بخشش، جنگ و صلح.
• مرغ عشق، قمری و کبوتر؛ سمبل صفا، عفاف و وفاداری.
• قلب ساده یا تیرخورده؛ نماد پیوستگی و یگانگی زن و مرد و آسیب‌پذیری عشق.
• علامت ایکس؛ سمبل بوسه.
• گرهٔ عشق؛ تصویر کودکی تیروکمان در دست (پسر ونوس، الههٔ جمال).
• شکلات؛ مرتبط با شیرینی و صمیمیت.
• کارت پستال؛ هدیه‌ای برای نشان دادن دوستی.
• خرس؛ خرس به‌دلیل داشتن حس قوی، توانایی و هوش، نماد معشوقهٔ زئوس است که احترام زیادی دارد.
• شمع، بادبادک و زیورآلات نیز از کادوهای مرسوم ولنتاین هستند.

روز ولنتاین در جهان

ولنتاین به‌صورت رسمی و فراگیر در برخی کشورها مانند آمریکا، کانادا، مکزیک، انگلیس، فرانسه و استرالیا جشن گرفته می‌شود. در برخی کشورهای جهان، ولنتاین تحت تأثیر ذائقهٔ فرهنگی آن منطقه قرار گرفته است. طبق رسوم مردم ژاپن، در روز ولنتاین زنان به شوهران خود شکلات هدیه می‌دهند و در وِلز، قاشق‌های چوبی کنده‌کاری شده را تبادل می‌کنند.

در برخی کشورها و مناطق برگزاری این آیین ممنوع است یا اثر حداقلی دارد، ازجمله برگزاری ولنتاین در ترکیه، مالزی، عربستان و پاکستان محدودیت‌هایی وجود دارد. در مالزی به‌دلیل ناسازگاری ولنتاین با فرهنگ مسلمانان، کمپین ضد ولنتاین راه‌اندازی کرده‌اند. برخی ایالت‌ها در روسیه، برگزاری ولنتاین را به‌دلیل حفظ فرهنگ و از بین‌رفتن ارزش‌های اخلاقی و معنوی ممنوع کرده‌اند. مقامات رسمی اندونزی ولنتاین را انکار و ممنوع کرده‌اند. بر اساس قانون استان اوریسا در شرق هند، افرادی که ولنتاین را جشن می‌گیرند، ملزم به ازدواج با هم هستند. در کشور عربستان در روز ولنتاین به گل‌فروشی‌ها و مغازه‌ها اجازه فروش نمی‌دهند؛ زیرا معتقدند که این جشن موجب ایجاد روابط غیراخلاقی بین دختران و پسران مجرد می‌شود. برخی هندوها هم این جشن را مردود اعلام کرده‌اند.

تحریف ولنتاین

ولنتاین اگرچه ابتدا در پاسخ به غرایز بشری و در چارچوب ازدواج، گرامی داشته شد چنان‌که در ارتش رومی‌ها نماد تشکیل خانواده و مقابله با فحشا بود؛ اما تغییر فرهنگ غرب و بروز الگوواره‌های جدید، موجب تحریف ولنتاین و سوق یافتن آن به سمت روابط عاشقانهٔ بی‌تعهد شده است. از نظر برخی اندیشمندان غربی، ولنتاین از هدف اصلی خود منحرف شده است و فقط بر عشق رمانتیک تأکید دارد. این افراد بر این باورند که ولنتاین بیش از حد تجاری شده و موجب ایجاد توقعات غیرواقعی در روابط عاشقانه شده است. نیمی از آمریکایی‌ها معتقدند که دربارۀ ولنتاین مبالغه شده است. بر اساس پژوهشی در ۲۰۰۸م در نشریه Business Research، مردم به‌دلیل اجبار در تهیهٔ هدیهٔ ولنتاین، در برابر آن احساس مقاومت دارند و همین امر باعث ازبین‌رفتن معناداری آن و آزار افراد می‌شود. از این منظر، امروزه ولنتاین، ابزار لیبرالیسم برای تحقق منافع اقتصادی است؛ چرا که تغییر باور و ارزش‌ها در ولنتاین موجب تغییر سبک زندگی و مصرف‌گرایی نمایشی شده است. اقتصاد سرمایه‌داری با تبلیغات گسترده، عشق و دوستی را به‌مثابه کالای اقتصادی عرضه می‌کند. سالانه حدود چهارده میلیارد دلار از بازار ولنتاین به آمریکا تعلق دارد. خرید ۳۵ میلیون جعبهٔ شکلات قلبی، یک میلیلارد دلار شکلات، ۱۸۰ میلیون کارت پستال و تولید ۱۹۸ میلیون شاخه گل رز بخشی از خرده‌فروشی‌های جهان از ولنتاین است.

ولنتاین در ایران

ولنتاین اگرچه به‌عنوان روز عشق، در جهان شناخته می‌شود؛ اما ایرانیان همانند بسیاری از جوامع دارای فرهنگ کهن، از دوران باستان در تقویم خود، روزی را با نام روز عشق نام‌گذاری کرده‌اند. در فرهنگ ایرانی، ۲۹ بهمن، روز عشق است که با نام سپندارمذگان یا اسفندگارمذگان شناخته می‌شود. «سپندارمذ» به‌معنای متواضع، مقدس و گستراننده، سمبل عشق و صفت زمین است که به همهٔ مردم عشق می‌ورزد و «گان» به‌معنای جشن است. در این آیین ایرانی، زنان پاک‌دامن و دوست‌دار فرزند و خانواده با پوشیدن لباس نو و زیبا در مراسم حضور داشتند. مردان نیز برای قدردانی و ابراز عشق به همسران خود، آنها را بر تخت شاهی یا کرسی‌های باشکوه می‌نشاندند و به آنها هدیه می‌دادند. زنان نیز با هدایایی عشق خود را به همسر خویش ابراز می‌کردند. ترغیب دختران مجرد به ازدواج و بیان فضایل آن از دیگر رسوم این جشن بوده است.

این جشن برای مردان یک یادآوری بود تا قدر مادران و همسران خود را بدانند و آنها را گرامی بدارند. امروزه هنوز هم در برخی نقاط ایران مانند سپاهان در اصفهان، پهله، ری و برخی شهرهای مرکزی و غربی ایران، این جشن را مانند گذشته برگزار می‌کنند. بانوان در این روز، لباس‌ها و کفش‌های نو می‌پوشند و به‌خاطر مهر و محبتی که نثار خانواده کرده‌اند و فرزندانی که به خانواده و میهن، هدیه کرده‌اند، مورد احترام قرار می‌گیرند و از مردان خود هدایایی دریافت می‌کنند. آن‌ها در این روز برخلاف روزهای گذشته، کارهای خانه را انجام نمی‌دهند و مردان و پسران این وظایف را به‌عهده می‌گیرند.

آشنایی ایرانیان با ولنتاین

در ایران طی سال‌های اخیر با گسترش فضای ارتباطی و شکل‌گیری فرهنگ جهانی، روز ولنتاین به‌طور چشم‌گیری مورد توجه قرار گرفته است. با آن‌که از سال ۱۳۸۹ش تولید انواع پوستر، بروشور، جعبه و کارت پستال با نمادهای قلب، گل رز قرمز و هرگونه فعالیت در راستای تبلیغ این روز ممنوع اعلام شده، اما یافته‌های کارشناسان مطالعات فرهنگی نشان داده است که حدود ۹۲ درصد جوانان ایرانی با ولنتاین کاملاً آشنا هستند. بر اساس آمارها، ۶۸درصد جوانان، آن را برپا می‌کنند. حدود ۷۱درصد جوانان به واسطهٔ دوستان و ۱۷درصد از طریق ماهواره با این مراسم آشنا می‌شوند. بر اساس یافته‌ها، سپری کردن اوقات با دوستان، بر هدیه دادن در این روز مؤثر است. حدود ۵۸درصد جوانان به‌دلیل گرایش به مشترکات فرهنگ بشری، ولنتاین را برای بیان عشق مناسب می‌دانند. ۶۲درصد نیز ولنتاین را روز میل به عشق فارغ از نژاد، مذهب و ملیت می‌دانند. ۱۹درصد موافق، ۱۱درصد مخالف و ۶۸درصد به‌دلیل مربوط بودن آن به احساس و عشق معتقد بودند که همه مجاز به گرامی‌داشت آن هستند. در بررسی هدف ولنتاین ۱۵درصد به‌دلیل بهتر دانستن رسوم غربی موافق ولنتاین هستند و ۵۱درصد معتقدند مردم ایران بهترین رسوم را دارند و کمتر موافق اجرای این مراسم هستند.

در ایران برخی موافق و برخی مخالف گسترش فرهنگی ولنتاین هستند. برخی جامعه‌شناسان بر این باورند که ولنتاین، یک جریان ضد فرهنگی اما رو به گسترش در جهان است که بر پایهٔ بی‌بندوباری، از هم پاشیدن خانواده‌ها، جلوگیری از ازدواج و رواج پدیده دوست‌یابی بنا شده و باید با آن مقابله کرد. سیاست‌گزاران فرهنگی ایران نیز ولنتاین را نوعی تهاجم فرهنگی و مغایر با ارزش‌های دینی و سیاسی ایران می‌دانند. گروه دیگری از جامعه‌شناسان بر این باورند که ولنتاین روز عشق و محبت است و این عشق می‌تواند عشق مادر به فرزند یا عشق به یک دوست صمیمی باشد. از این منظر، جذابیت ولنتاین به گونه‌ای است که نمی‌توان جوانان را به زور از این عنصر فرهنگی وارداتی، دور کرد. در این راستا برخی جامعه‌شناسان توصیه کرده‌اند که از ظرفیت‌های مثبت ولنتاین استفاده شود و با تلفیق آن با آیین‌های باستانی و ملی و مذهبی، آن را وسیله‌ای برای پرورش جوانانی شاد و سرزنده، برای ساختن آینده‌ای بهتر قرار داد.

انتقادها به ترویج ولنتاین در ایران

یکی از دلایل جذابیت ولنتاین در ایران، تغییر ساختار رابطهٔ اجتماعی جنس مخالف است. در دهه‌های اخیر، رابطهٔ با جنس مخالف در ایران تنها در قالب ازدواج شکل نمی‌گیرد و برخی از جوانان با وجود روز عشق مختص فرهنگ خود، به تقلید از آیین‌های غربی روی آورده‌اند. برخی رسانه‌ها، با نمایش نمادها و محصولات ولنتاین در تهران به ترویج آن می‌پردازند؛ همچنین شبکهٔ ماهواره‌ای «محبت» یکی از بسترهای ترویج و نشردهندهٔ سبک زندگی غربی و ارزش‌های مسیحیت است. یکی دیگر از دلایل برگزاری و رواج فرهنگ ولنتاین، پاسخگویی آن به نیازی است که خلأ آن در فرهنگ خودی احساس می‌شود. همچنین پژوهشگران دریافته‌اند که نبود تعادل بین غم و شادی، مافیای اقتصادی، تناسب نداشتن ارزش‌ها، نمادها و نظام تربیتی با واقعیت‌های اجتماعی، بها دادن به عشق‌های زودرس در رسانه، ناکارآمدی خانواده، رسانهٔ ملی و متولیان فرهنگی در پاسخگویی به نیازهای عاطفی و فراغتی جوانان، بی‌تفاوتی افراد در جامعه، گسترش فناوری و رسانه‌های بین‌المللی، مصرف نمایشی، عدم برنامه‌ریزی برای گرامیداشت وقایع ملی و مذهبی و نداشتن نماد فرهنگیِ بومی برای آیین‌های ایرانی، موجب گرایش مردم به ولنتاین شده است.

به باور کارشناسان فرهنگی، ایراد اصلی ولنتاین، وارداتی بودن آن است. از منظر این افراد، انگیزه‌ها، واکنش‌ها، درون‌مایه‌ها، نمادها و هدایای ولنتاین مغایر با هویت ایرانی-اسلامی است. به‌دلیل آمیختگی‌نمادهای ولنتاین با باورهای مسیحی، برخی از افراد ناآگاهانه به فرهنگ مسیحیت میل پیدا می‌کنند. همچنین منتقدان بر این باورند که عشق‌ورزی نیازمند زمان و مکان خاص و همچنین هدایای گران‌قیمت نیست و عشق محدود یک‌روزه، تظاهر به عشق است و موجب آسیب‌پذیری افراد می‌شود. در ایران، به‌دلیل بی‌اطلاعی افراد از ماهیت ولنتاین، بعد از اتمام آن، هدایای دریافت‌شده در وب‌سایت‌های خرید و فروش قرار می‌گیرند. چشم‌وهم‌چشمی، ازبین‌رفتن فرهنگ بومی و ارزش‌های اسلامی، سستی در باورهای مذهبی، ترویج فرهنگ لیبرالیسم و مسیحیت تبشیری، مصرف‌گرایی تمایزطلبانه، تمایل به برقراری رابطه با جنس مخالف خارج از چارچوب خانواده، تنزل جایگاه زن، آشفتگی هویت فردی، خیابانی کردن مفهوم عشق، خیانت، فروپاشی نهاد خانواده، جلوه‌گری در پوشش، تفاخر، افزایش حس افسردگی و تنهایی در مجردها، کاهش عزت‌نفس، فشار مالی، افزایش توقعات، ترویج عشق‌های بی‌تعهد و روابط جنسی آزاد از آسیب‌های ولنتاین دانسته شده است.

به باور کارشناسان فرهنگی، مواجههٔ سلبی با ولنتاین موجب حذف آن از فرهنگ ایرانی نمی‌شود؛ بلکه تلاش برای رسمی‌سازی روز عشق ایرانی، تکریم روز ازدواج حضرت علی و حضرت فاطمه به‌عنوان روز عشق، اعتبار قائل شدن برای عشق زمینی و پذیرش روز عشق با هدف بروز عواطف انسانی، تقویت فرهنگ ابراز عشق و هدیه دادن به نامزد و همسر، تقویت باور و ارزش‌های ملی و دینی، برجسته‌سازی آیین‌ها و نمادهای ملی، اشاعهٔ الگوهای اسلامی عشق و فرهنگ‌سازی توسط رسانه‌ها از راهکارهای مواجهه با پدیدهٔ ولنتاین دانسته شده است.

منابع

• آقابابایی، «فلسفه و سنت ولنتاین چیست| ولنتاین چه روزی است»، وب‌سایت مدیسه
• «انتقاد شدید از برگزاری روز «ولنتاین» در ایران»، وب‌سایت برترین‌ها، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «تاریخچه ولنتاین و روز عشق ایرانی (سپندارمذگان)»، وب‌سایت تصویر زندگی، تاریخ بازدید: ۲۶ آذر ۱۴۰۱ش.
• تقی‌پور، رضا، «ولنتاین ترویج هوس و هوس‌بازی»، پایگاه تحلیلی خبری فرهنگ‌سار، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۸ش.
• «جشن ولنتاین در کدام کشورها ممنوع است؟»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۳۹۶ش.
• «چرا از ولنتاین متنفریم؟»، وب‌سایت برترین‌ها، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۳۹۷ش.
• «چرا روز ولنتاین خرس هدیه میدن»، وب‌سایت روبینارز، تاریخ بازدید: ۱ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• «چرایی ولنتاین غربی با خرس‌های قرمز چینی در ایران؟!»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۴۰۲ش.
• حیدری، افشین، «کاسبی‌های چندمیلیون تومانی به بهانهٔ ولنتاین»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۳۹۷ش.
• خالدی، حمیدرضا، «ولنتاین، روز عشاق محدود شده در عشق و تنگناهای جامعه»، خبرگزاری موج، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۴۰۰ش.
• «دربارهٔ «ولنتاین»، قلب تیرخورده و کودک چاق و برهنه‌اش»، فارس‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۳۹۷ش.
• رحیمی، زینب، «ولنتاین؛ تهاجم یا کمبود فرهنگی؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۸.
• «روز عشق به خانواده و همسر به شیوهٔ ایران باستان»، فارس‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «روز ولنتاین، تاریخچه ولنتاین، ولنتاین در کشورهای مختلف، نمادها و رسوم روز ولنتاین»، وب‌سایت حقوق نیوز، تاریخ بازدید: ۲۶ آذر ۱۴۰۱ش.
• «روز ولنتاین چیست + تاریخچه، آداب و رسوم و هدایا در کشورهای مختلف»، وب‌سایت مجله کوروش، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۰ش.
• «سنت‌های متفاوت جشن روز ولنتاین در کشورهای مختلف جهان»، وب‌سایت حقوق نیوز، تاریخ بازدید: ۲۶ آذر ۱۴۰۱ش.
• «سمبل‌های ولنتاین»، وب‌سایت بلاگ‌اسکای، تاریخ بازدید: ۱ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• «سودجویی به بهانهٔ روز عشق»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۳۹۴ش.
• «عشق پوشالی، میراث «ولنتاین» غرب»، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۴۰۰ش.
• «علت نام گذاری روز ۲۵ بهمن به اسم «ولنتاین» چیست؟»، وب‌سایت سرپوش، تاریخ بازدید: ۲۶ آذر ۱۴۰۱ش.
• فاضلی، حسین، «روز ولنتاین روز ابراز عشق و محبت به نامزد و همسر»، وب‌سایت مرکز جهانی اطلاع‌رسانی آل‌البیت، تاریخ بازدید: ۲۸ فروردین ۱۴۰۳ش.
• فتاحی، محمد، «ولنتاین چیست و چگونه به وجود آمد؟ تاریخچه و حقیقت ولنتاین»، وب‌سایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۹ش.
• «ماجرای روزی به نام ولنتاین از زبان رحیم‌پور ازغدی»، مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۴۰۲ش.
• مهدی‌زاده، شراره و عبداللهی، الهه، «بررسی رابطهٔ میان نحوهٔ استفاده از اینترنت و ماهواره با برگزاری روز دوستی (ولنتاین) در میان جوانان تهرانی»، مطالعات فرهنگ و ارتباطات، شمارهٔ سوم، ۱۳۸۶ش.
• «ولنتاین از کجا آمد و چرا رشد کرد؟»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۳۸۷ش.
• «ولنتاین؛ افسانه‌ای که به خوردمان داده‌اند»، صراط‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۳۹۱ش.
• «ولنتاین»؛ بهانه‌ای برای یادآوری دوست داشتن یا ابزاری برای خودنمایی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۴۰۲ش.
• «ولنتاین؛ تهاجم یا کمبود فرهنگی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۸ش.
• «ولنتاین؛ روز عشق، روز ترافیک سرسام‌آور تهران یا تهاجم فرهنگی»، انصاف‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۴۰۰ش.
• «ولنتاین؛ فرهنگ یا ضدفرهنگ؟!»، شبکهٔ اطلاع‌رسانی دانا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۳۹۸ش.
• «ولنتاین نه، سپندارمذگان؛ روز عشق ایرانی فرخنده باد.»، وب‌سایت کول دانلود، تاریخ درج مطلب: ۲۴ بهمن ۱۳۹۴ش.
• «همه چیز در مورد ولنتاین»، وب‌سایت ساعد نیوز، تاریخ درج مطلب: ۶ بهمن ۱۴۰۰ش.

• Andrei, Toma, “Valentine'S Day - Implications For The Consumer Behaviour”, Repec website, Date of visit: 17 April 2024.
• Victor, Adam, “Love to Lovebirds: The Fascinating Transformation of Valentine's Day”, Linkedin website, Date of entry: 14 Feb 2024.